कर्मापूर्वविशिष्टं चेद् धर्म इत्य् अभिधीयते । विशेष्यं नाभिधां गच्छेत् क्षीणशक्तिर् विशेषणे ॥ इति। तद् इदं फलविशिष्टाभिधाने ऽपि समानम्। स्यान् मतं विधेयो धर्मपदार्थ इति। तन् न। एवं सति विधेर् अत्यन्तप्रत्यासन्ना भावनैव विधेयतया धर्मशब्दवाच्यताम् अश्नुवीत। सा हि त्र्यंशा विधीयते इति सिद्धान्तः। तद्वरम् अपूर्वम् एव धर्मपदवाच्यं तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाद् धर्मपदस्य। तथा हि फलकाले ऽसत्य् अपि कर्मणि अपूर्वसत्तयैव धर्मवान् अयम् इत्य् उपचरन्तो दृश्यन्ते। सत्स्व् अपि यागादिषु वैगुण्याद् अलब्धापूर्वनिष्पत्तिषु न धर्मपदं प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते। अतो वक्तव्यो धर्मपदार्थः। १,१५९ स उच्यते -- धर्मशब्दो ऽयं पाचकादिवत् सभाग एव धृतिसाधने वर्तते। धृतिश् च प्रीतिपर्यायः। अयं च यथोपदिष्टानुगतपृषोदरादिमध्ये पठितः प्रकृतिप्रत्ययविभागेनोहितव्यः। तद् इह धृञा धृतिः,[५१३]मनिन्प्रत्ययेन च तत्साधनम् अभिधीयते। न चैवमाहारविहारादौ प्रसङ्गः। पङ्कजादिवद् योगरूढ्यभ्युपगमात् चोदनालक्षणश्रेयस्करमात्राभिधानात्। न च योगनिरपेक्षा समुदायशक्तिः, येन विशेषणमात्रे प्रसङ्गो भवेत्। न च भावनायां प्रसङ्गः, तस्या अतत्साधनत्वाद्, यागादीनाम् एव श्रेयस्साधनत्वस्य चोदनाप्रमाणकत्वात्। केवलरूढ्यभ्युपगमेनैवोपाधिद्वयस्याभिधानम् एष्टव्यम्। प्रतीतिसाधनत्वस्य विहितत्वस्य च प्रीतिसाधने विहिते च धर्मपदोपचारात्। प्रायिकं चैवाखण्डस्य विशेषणमात्राभिधानम्। असत्यां तु गतौ सर्वाभिधानम् एव। तुल्यवच् चेह धर्मपदात् प्रीतिस् तत्साधनं च विहितम् अवगम्यते इति किं न शब्देनोच्यते। यद् एतद् अपि रूपम् अदृश्यम् इत्य् उक्तम्। तन् न, वेदाद् अवगमात्। अभ्युदयसाधनं याग इत्य् एतावद् एव विदितवन्तो ऽपूर्वम् अगणयित्वैव यागादिकर्तृषु धार्मिकशब्दम् उपचरन्तो दृश्यन्ते। अतस् ताद्रूप्यमात्रेणैव ते धर्मा इति निश्चीयन्ते। अतः सिद्धम् अभ्युदयसाधनं विहितं धर्मपदार्थ इति। यत् तूक्तं विगुणे प्रयोगाभावान् न यागादिर् धर्म इति। तन् न। तथाविधस्याभ्युदयसाधनत्वाभावात् तस्य चाधर्मत्वात् कथं तत्र धर्मशब्दः प्रयुज्यते। फलकाले तु धर्मपदप्रयोगो ऽभ्युदयसाधनाभिप्राय एव। अस्ति हि तत् तदानीम् अपि। शक्तिरूपेणाध्रियमाणम् अपि स्वरूपेण। यथा चापूर्वं न धर्मपदवाच्यं तथा वक्ष्यत एवेति
karmāpūrvaviśiṣṭaṃ ced dharma ity abhidhīyate | viśeṣyaṃ nābhidhāṃ gacchet kṣīṇaśaktir viśeṣaṇe || iti. tad idaṃ phalaviśiṣṭābhidhāne 'pi samānam. syān mataṃ vidheyo dharmapadārtha iti. tan na. evaṃ sati vidher atyantapratyāsannā bhāvanaiva vidheyatayā dharmaśabdavācyatām aśnuvīta. sā hi tryaṃśā vidhīyate iti siddhāntaḥ. tadvaram apūrvam eva dharmapadavācyaṃ tadanvayavyatirekānuvidhānād dharmapadasya. tathā hi phalakāle 'saty api karmaṇi apūrvasattayaiva dharmavān ayam ity upacaranto dṛśyante. satsv api yāgādiṣu vaiguṇyād alabdhāpūrvaniṣpattiṣu na dharmapadaṃ prayuñjānā dṛśyante. ato vaktavyo dharmapadārthaḥ. 1,159 sa ucyate -- dharmaśabdo 'yaṃ pācakādivat sabhāga eva dhṛtisādhane vartate. dhṛtiś ca prītiparyāyaḥ. ayaṃ ca yathopadiṣṭānugatapṛṣodarādimadhye paṭhitaḥ prakṛtipratyayavibhāgenohitavyaḥ. tad iha dhṛñā dhṛtiḥ,[513]maninpratyayena ca tatsādhanam abhidhīyate. na caivamāhāravihārādau prasaṅgaḥ. paṅkajādivad yogarūḍhyabhyupagamāt codanālakṣaṇaśreyaskaramātrābhidhānāt. na ca yoganirapekṣā samudāyaśaktiḥ, yena viśeṣaṇamātre prasaṅgo bhavet. na ca bhāvanāyāṃ prasaṅgaḥ, tasyā atatsādhanatvād, yāgādīnām eva śreyassādhanatvasya codanāpramāṇakatvāt. kevalarūḍhyabhyupagamenaivopādhidvayasyābhidhānam eṣṭavyam. pratītisādhanatvasya vihitatvasya ca prītisādhane vihite ca dharmapadopacārāt. prāyikaṃ caivākhaṇḍasya viśeṣaṇamātrābhidhānam. asatyāṃ tu gatau sarvābhidhānam eva. tulyavac ceha dharmapadāt prītis tatsādhanaṃ ca vihitam avagamyate iti kiṃ na śabdenocyate. yad etad api rūpam adṛśyam ity uktam. tan na, vedād avagamāt. abhyudayasādhanaṃ yāga ity etāvad eva viditavanto 'pūrvam agaṇayitvaiva yāgādikartṛṣu dhārmikaśabdam upacaranto dṛśyante. atas tādrūpyamātreṇaiva te dharmā iti niścīyante. ataḥ siddham abhyudayasādhanaṃ vihitaṃ dharmapadārtha iti. yat tūktaṃ viguṇe prayogābhāvān na yāgādir dharma iti. tan na. tathāvidhasyābhyudayasādhanatvābhāvāt tasya cādharmatvāt kathaṃ tatra dharmaśabdaḥ prayujyate. phalakāle tu dharmapadaprayogo 'bhyudayasādhanābhiprāya eva. asti hi tat tadānīm api. śaktirūpeṇādhriyamāṇam api svarūpeṇa. yathā cāpūrvaṃ na dharmapadavācyaṃ tathā vakṣyata eveti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.