स्वतो ऽप्रामाण्ये तावन्न्यायं दर्शयति -- अप्रामाण्यम् इति। न्यायस् तर्कः। स चानुमानम्। एष चात्र प्रयोगो भवति -- अप्रामाण्यं न कारणवद्, अवस्तुत्वात्। यद्यद्वस्तु तत्तन् न कारणवत्। यथा शशविषाणम्। १,८६ कारणदोषत इति च कारणदोषाणाम् एव परैर् अप्रामाण्यकारणत्वेनाश्रयणाद् उक्तम्। यद् एव मीमांसका मन्यन्ते कारणदोषेभ्यो ऽप्रामाण्यं जायत इति। तन् न। अकारणकत्वाद् अवस्तुन इति। परापेक्षं प्रामाण्यम् इत्य् अत्र प्रयोगम् आह -- वस्तुत्वाद् इति। तेषां कारणानां गुणैः प्रामाण्यं जन्यत इत्य् अर्थः। प्रयोगश् च भवति -- प्रामाण्यं कारणवद् वस्तुत्वाद् घटवत्। न चाकार्यं नाम किञ्चिद् बौद्धानां वस्त्व् अस्ति, येनानैकान्तिको हेतुर् भवेत्। नभसो ऽप्य् आवरणाभावमात्रस्यावस्तुत्वात्। गुणैर् इति चानुवादमात्रम्। कारणगुणा हि प्रामाण्ये कारणम् इति मन्यन्ते। न पुनर् एते व्याप्ताव् अनुप्रवेशनीयाः। के पुनर् अमी गुणा[२८८]नाम, ये प्रामाण्यस्य कारणम्। न हीन्द्रियादिव्यतिरिक्ता गुणाः केचिद् उपलभ्यन्ते। यदि मतं - भेषजभेदैर् आहितातिशयविशेषा गुणा इति। तन् न। एवं हि तैर् अनाहितातिश[२८९]यविशेषाणां न प्रामाण्यं जायेत। अतो वक्तव्या गुणाः। त उच्यन्ते। विशुद्धिर् इन्द्रियादीनां गुणपदार्थः। वातादिधातूनां साम्यम् इति यावत्। साम्येन हि त इन्द्रियेषु वर्तमाना गुणा उच्यन्ते। तथा स्थिताश्[२९०]च प्रामाण्यं जनयन्ति। विषमं तु वर्तमानेषु धातुषु तद्दोषसमुत्थास् तिमिरादयो दोषा जायन्ते। शब्दे ऽपि वक्तुर् आशयविशुद्धिर् गुणः। विप्रलम्भाभिप्रायादयो दोषाः। तेषां च प्रामाण्याभावात्म[२९१]न्य् अवस्तुन्य् अप्रामाण्ये कारणत्वासम्भवान् न तज्जन्यम् अप्रामाण्यम्। प्रामाण्यं त्व् अर्थनिश्चयो वस्त्वात्मक इति युक्तं यद्गुणेभ्यो जायते ज्ञायते चेति। सर्वम् उत्पत्ताव् अनिश्चयात्मकम् अप्रमाणम् एव ज्ञानमा गुणसंवादज्ञानोदयात्, परतस् तु तद्वशेन प्रामाण्यं जायते तस्य। नन्व् इदानीम् असद् एवातिवृत्तं ज्ञानम् इति किं प्रमाणी[२९२]भविष्यति। यदा तावत्[२९३]तदासीत् तदा सहजेनाप्रामाण्येनाभिभूतम् उत्तरकालं च तदसद् एवेति किम् अन्यतः प्रामाण्यं भविष्यति। सत्यम् एवम्। अन्यद् एव गुणसंवादज्ञानोत्तरकालभाविप्रमाणम्। अवगते हि क्वचिदर्थे प्राग्दृष्टव्यभिचारो ज्ञानस्वभावालोचनेनाजातविश्वासो न तावन्निर्विचिकित्सं व्यवहरति यावदिन्द्रियादिगुणावधारणपुरस्सरम् एवम् एवैतद् इति न निश्चिनोति। गुणावधारणात् संवादज्ञानाद् वा प्रमाणे जाते ऽवगते च तस्य १,८७ प्रामाण्ये व्यवहाराः प्रवर्तन्ते। तस्यापि न ज्ञानस्वभावालोचनेन प्रामाण्यं, तद्रूपस्याप्रामाण्यप्रतिबन्धात्। किन् तु गुणावधारणाद् एव। अतः सूक्तं गुणैः प्रामाण्यं जन्यत इति। यदाहुः -- निश्चयात्मकप्रामाण्योत्पादनं तु वस्तुरूपत्वात् संवादकारणगुणज्ञानकार्यत्वेन स्वध्यवसानम् इति तद् एवाश्रीयते इति
svato 'prāmāṇye tāvannyāyaṃ darśayati -- aprāmāṇyam iti. nyāyas tarkaḥ. sa cānumānam. eṣa cātra prayogo bhavati -- aprāmāṇyaṃ na kāraṇavad, avastutvāt. yadyadvastu tattan na kāraṇavat. yathā śaśaviṣāṇam. 1,86 kāraṇadoṣata iti ca kāraṇadoṣāṇām eva parair aprāmāṇyakāraṇatvenāśrayaṇād uktam. yad eva mīmāṃsakā manyante kāraṇadoṣebhyo 'prāmāṇyaṃ jāyata iti. tan na. akāraṇakatvād avastuna iti. parāpekṣaṃ prāmāṇyam ity atra prayogam āha -- vastutvād iti. teṣāṃ kāraṇānāṃ guṇaiḥ prāmāṇyaṃ janyata ity arthaḥ. prayogaś ca bhavati -- prāmāṇyaṃ kāraṇavad vastutvād ghaṭavat. na cākāryaṃ nāma kiñcid bauddhānāṃ vastv asti, yenānaikāntiko hetur bhavet. nabhaso 'py āvaraṇābhāvamātrasyāvastutvāt. guṇair iti cānuvādamātram. kāraṇaguṇā hi prāmāṇye kāraṇam iti manyante. na punar ete vyāptāv anupraveśanīyāḥ. ke punar amī guṇā[288]nāma, ye prāmāṇyasya kāraṇam. na hīndriyādivyatiriktā guṇāḥ kecid upalabhyante. yadi mataṃ - bheṣajabhedair āhitātiśayaviśeṣā guṇā iti. tan na. evaṃ hi tair anāhitātiśa[289]yaviśeṣāṇāṃ na prāmāṇyaṃ jāyeta. ato vaktavyā guṇāḥ. ta ucyante. viśuddhir indriyādīnāṃ guṇapadārthaḥ. vātādidhātūnāṃ sāmyam iti yāvat. sāmyena hi ta indriyeṣu vartamānā guṇā ucyante. tathā sthitāś[290]ca prāmāṇyaṃ janayanti. viṣamaṃ tu vartamāneṣu dhātuṣu taddoṣasamutthās timirādayo doṣā jāyante. śabde 'pi vaktur āśayaviśuddhir guṇaḥ. vipralambhābhiprāyādayo doṣāḥ. teṣāṃ ca prāmāṇyābhāvātma[291]ny avastuny aprāmāṇye kāraṇatvāsambhavān na tajjanyam aprāmāṇyam. prāmāṇyaṃ tv arthaniścayo vastvātmaka iti yuktaṃ yadguṇebhyo jāyate jñāyate ceti. sarvam utpattāv aniścayātmakam apramāṇam eva jñānamā guṇasaṃvādajñānodayāt, paratas tu tadvaśena prāmāṇyaṃ jāyate tasya. nanv idānīm asad evātivṛttaṃ jñānam iti kiṃ pramāṇī[292]bhaviṣyati. yadā tāvat[293]tadāsīt tadā sahajenāprāmāṇyenābhibhūtam uttarakālaṃ ca tadasad eveti kim anyataḥ prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. satyam evam. anyad eva guṇasaṃvādajñānottarakālabhāvipramāṇam. avagate hi kvacidarthe prāgdṛṣṭavyabhicāro jñānasvabhāvālocanenājātaviśvāso na tāvannirvicikitsaṃ vyavaharati yāvadindriyādiguṇāvadhāraṇapurassaram evam evaitad iti na niścinoti. guṇāvadhāraṇāt saṃvādajñānād vā pramāṇe jāte 'vagate ca tasya 1,87 prāmāṇye vyavahārāḥ pravartante. tasyāpi na jñānasvabhāvālocanena prāmāṇyaṃ, tadrūpasyāprāmāṇyapratibandhāt. kin tu guṇāvadhāraṇād eva. ataḥ sūktaṃ guṇaiḥ prāmāṇyaṃ janyata iti. yadāhuḥ -- niścayātmakaprāmāṇyotpādanaṃ tu vasturūpatvāt saṃvādakāraṇaguṇajñānakāryatvena svadhyavasānam iti tad evāśrīyate iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.