नन्व् अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणम् अर्थक्रियास्थितिश् चाविसंवाद इति जातायाम् अर्थक्रियायां किं प्रमाणान्तरापेक्षया। यथाहुः -- प्रमाणम् अविसंवादि ज्ञानम् अर्थक्रियास्थितिः । अविसंवादनम् इति। प्रत्यक्षम् अनुमानं च द्वे एव प्रमाणे इति प्रतिज्ञाय न ह्य् आभ्याम् अर्थं परिच्छिद्य प्रवर्तमाणो ऽर्थक्रियायां विसंवाद्यते इति च। अतो ऽर्थक्रियावसानैव प्रमाणस्थितिर् इति न ज्ञानान्तरापेक्षायाम् अनवस्था। अत आह -- कस्येति। अयम् अभिप्रायः -- अर्थक्रियाज्ञानम् अपि[३३३]न तावदप्रमाणम्[३३४]अर्थक्रियां व्यवस्थापयितुम् १,१०२ अलम् इति तत्प्रामाण्यार्थम् अपरापरार्थक्रियानुसरणेनानवस्थैव। यदि त्व् अनपेक्षितज्ञा[३३५]नान्तरम् एव तत् प्रमाणम्, एवं सति प्रथमम् अर्थज्ञानम् एव किम् अनपेक्षं न प्रमाणम् इष्यते। न ह्य् अनयोर् अवबोधरूपत्वे ऽसंशयात्मकत्वे च[३३६]कश्चिद् विशेषो दृश्यते। अपि च प्रमाणेनार्थं परिच्छिद्य प्रवर्तमानो ऽर्थक्रियायाम् अविसंवादं मन्यते। तत्रार्थक्रियास्थितेः प्रागविसंवादानवगतेर् न प्रांआण्यनिश्चय इति कथं प्रवृत्तिः। अप्रवृत्तस्य वा[३३७]कथम् अर्थक्रियास्थितिः। तद् इहोभयस्मिन्न् अन्योन्याधीने दुरुत्तरम् इतरेतराश्रय(त्व)म्। अथ सन्देहाद् एव प्रवृत्तो ऽर्थक्रियास्थित्या अविसंवादं बुद्ध्वा प्रामाण्यं मन्यते, कृतं तर्हि प्रमाणेन। अर्थक्रियार्थम् एव हि तद् अर्थ्यते। सा चेत् सन्देहाद् एव जाता, स एव साधीयान्। तस्यैव व्यवहारौपयिकत्वात्। अतो यद् अप्य् उक्तं हिताहितप्राप्तिपरिहारयोर् नियमेन सम्यग्ज्ञानपूर्वकत्वाद् अविदुषां तद्व्युत्पादनार्थं प्रमाणनिश्चयप्रणयनम् इति, तद् अप्य् अयुक्तम्। अतत्पूर्वकत्वात् तयोः। अपि चास्मिन् मते सकृज्जातविनष्टेषु विद्युदादिभावेषु न काचिदर्थक्रिया जातेति तज्ज्ञानं प्रमाणं न स्यात्। अथ[३३८]तत्रापि शब्दप्रयोगो ऽर्थक्रियेत्य् उच्यते, तर्हि निर्विकल्पके अप्रामाण्यप्रसङ्गः। तस्माद् अविसंवादि प्रमाणम् इति मन्यामह एव। अर्थक्रिया[३३९]स्थितिस् तु अविसंवाद इति न मृष्यामहे। अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोषज्ञानाभ्याम् एव तूत्पन्नस्य ज्ञानस्य विसंवादः। तदभावाच् चाविसंवादः। तावता च प्रामाण्यम् इति सिद्धं न संवादापेक्षं प्रामाण्यम् इति
nanv avisaṃvādi jñānaṃ pramāṇam arthakriyāsthitiś cāvisaṃvāda iti jātāyām arthakriyāyāṃ kiṃ pramāṇāntarāpekṣayā. yathāhuḥ -- pramāṇam avisaṃvādi jñānam arthakriyāsthitiḥ | avisaṃvādanam iti. pratyakṣam anumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti pratijñāya na hy ābhyām arthaṃ paricchidya pravartamāṇo 'rthakriyāyāṃ visaṃvādyate iti ca. ato 'rthakriyāvasānaiva pramāṇasthitir iti na jñānāntarāpekṣāyām anavasthā. ata āha -- kasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- arthakriyājñānam api[333]na tāvadapramāṇam[334]arthakriyāṃ vyavasthāpayitum 1,102 alam iti tatprāmāṇyārtham aparāparārthakriyānusaraṇenānavasthaiva. yadi tv anapekṣitajñā[335]nāntaram eva tat pramāṇam, evaṃ sati prathamam arthajñānam eva kim anapekṣaṃ na pramāṇam iṣyate. na hy anayor avabodharūpatve 'saṃśayātmakatve ca[336]kaścid viśeṣo dṛśyate. api ca pramāṇenārthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyām avisaṃvādaṃ manyate. tatrārthakriyāsthiteḥ prāgavisaṃvādānavagater na prāṃāṇyaniścaya iti kathaṃ pravṛttiḥ. apravṛttasya vā[337]katham arthakriyāsthitiḥ. tad ihobhayasminn anyonyādhīne duruttaram itaretarāśraya(tva)m. atha sandehād eva pravṛtto 'rthakriyāsthityā avisaṃvādaṃ buddhvā prāmāṇyaṃ manyate, kṛtaṃ tarhi pramāṇena. arthakriyārtham eva hi tad arthyate. sā cet sandehād eva jātā, sa eva sādhīyān. tasyaiva vyavahāraupayikatvāt. ato yad apy uktaṃ hitāhitaprāptiparihārayor niyamena samyagjñānapūrvakatvād aviduṣāṃ tadvyutpādanārthaṃ pramāṇaniścayapraṇayanam iti, tad apy ayuktam. atatpūrvakatvāt tayoḥ. api cāsmin mate sakṛjjātavinaṣṭeṣu vidyudādibhāveṣu na kācidarthakriyā jāteti tajjñānaṃ pramāṇaṃ na syāt. atha[338]tatrāpi śabdaprayogo 'rthakriyety ucyate, tarhi nirvikalpake aprāmāṇyaprasaṅgaḥ. tasmād avisaṃvādi pramāṇam iti manyāmaha eva. arthakriyā[339]sthitis tu avisaṃvāda iti na mṛṣyāmahe. arthānyathātvahetūtthadoṣajñānābhyām eva tūtpannasya jñānasya visaṃvādaḥ. tadabhāvāc cāvisaṃvādaḥ. tāvatā ca prāmāṇyam iti siddhaṃ na saṃvādāpekṣaṃ prāmāṇyam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.