इत्य् उपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिकाटीकायाम् अभावपरिच्छेदस् समाप्तः ॥ ३,२१३ भाष्यपाठो विचार्यः, अत्र भाष्यम् -- ननु भवन्त्व् अन्यानि प्रमाणानि, शब्दस् तु न प्रमाणम्, कुतः? अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् इति। अस्यार्थः -- यद्य् अपि सर्वप्रमाणाव्यभिचारान् न प्रमाणसामान्यभाविना धर्मेण शब्दो ऽपि न प्रमाणम्, विशेषेण त्व् आत्मभाविना धर्मेणाप्रमाणम्। तथा हि -- चित्रया पशवो भाव्यन्त इति चित्रया यजेतेत्य् अस्यार्थः। कृतचित्रस्यापि यजमानस्यानन्तरम् अविकलसकलेन्द्रियैर् अपि पशवो न दृश्यन्ते। तन् न नूनम् इष्टिः पशुफलेति भवति मतिः। तद् इदम् उक्तम् अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् इति। किम् उक्तं भवति -- उपलम्भनानि हि चक्षुरादीनि पशूनां विद्यन्ते। न च पशुकामेष्ट्यनन्तरं पशव उपलभ्यन्ते। तस्माद् उक्तविसंवादाद् अप्रमाणं चित्राचोदनेति। स पुनर् अयम् आक्षेपो गतार्थ उपलक्ष्यते। चोदनासूत्रे हि नन्व् अतथाभूतम् इत्यादिना भाष्यकारेणाक्षेपपरिहाराव् उक्तौ। अतः पुनरुक्तम् इदम् इत्य् आशङ्क्याह -- परलोक इति। अस्यार्थः -- परलोकफला हि तत्र स्वर्गकामो यजेतेत्य् एवमादिचोदना वेदबाह्यबौद्धादिपरमतेनाक्षिप्ताः। इदानीम् ऐहिकफलाश् चित्रादिचोदना आक्षिप्यन्ते। ननूभयीम् अपि चोदनाम् आक्षेप्तुं शक्यत एव वाक्यत्वादयो हेतवः। त एव तत्र भाष्यकारेण यत् किञ्चन लौकिकं वचनम् इति दर्शयतान्तर्णीताः। वार्तिककृतापि -- यदि वा पुरुषाधीनप्रामाण्याः सर्वचोदना इति विवृताः। तस्माद् असद् एतत् परलोकफला एव तत्राक्षिप्ता इति। यद् अपि चेदानीम् ऐहिकाक्षेप इत्य् उक्तं तद् अयुक्तम्, इहापि च -- एवं दृष्टापचारस्य वेदस्य स्वर्गाद्य् अपि फलं नास्तीति मन्यामह इति सर्वाक्षेपः कृतः। वार्तिककारेणापि च एवं सत्य् अग्निहोत्रादिवाक्येष्व् अपि मृषार्थता इति वदता। तस्माद् उभयत्राप्य् उभयाक्षेपम् एव न्याय्यं मन्यन्ते। केयं व्यवस्था। अत्रोच्यते। सत्यम् उभयत्राप्य् उभयाक्षेपः, तथापि हेतुभेदाद् अपौनरुक्त्यम्। तथा हि -- तत्र वाक्यत्वादयः परैर् उक्ता आक्षेपहेतवः, ३,२१४ इदाना तु शब्दशक्तिपरामर्शद्वारेणाभ्यन्तरा एव हेतव उपपत्स्यन्ते। तथा चोकम् -- आनन्तर्यम् अनुक्तं चेन् न सामर्थ्यावबोधनात् । इति। सामर्थ्यं हि सर्वाख्यातानाम् अर्थं ब्रुवतां सहकारि। तद् यद्य् अपि नेष्टिर् अनन्तरफलेति श्रुतिः, तथाप्य् अर्थसामर्थ्याद् एतद् अवगम्यते, कथम् अपरथा यदासौ विद्यमानासीत् तदा फलं न दत्तवती, कालान्तरे पुनरसती कथं दास्यति इति। न च पशवो ऽनन्तरम् असम्भवद्भावनाः, स्वर्गो हि नानाक्षिप्तविशिष्टदेहेन्द्रियादिपरिग्रहो भवितुम् उत्सहते, अतो माभूद् अनन्तरम्, अमी पुनः पशवः सम्भवन्ति यजमानस्यात्रैवेति स्वहेतुसमनन्तरम् अनुपलभ्यमाना दृष्टप्रतिग्रहादिहेत्वन्तराः श्रुतचित्रादिफलतया न शक्त्यन्ते ऽवगन्तुम्। अयम् एव तु शब्दशक्तिपरामर्शो वार्तिककृता तार्किकप्रक्रियाम् अनुविदधानेन न वा पशुफलेत्यादिना साधनप्रयोगैर् उपदर्शितः। तद् एवम् ऐहिकफलासु चित्राचोदनास्वाक्षिप्तासु तत्सामान्यादितरासु तथात्वम् इति पुनर् अप्य् अग्निहोत्रादिचोदनाक्षेपे ऽवतिष्ठते। स चायम् ऐहिकाक्षेपद्वारेणापिनोच्यते। अत एव चैहिकाक्षेप इत्य् उक्तम्। एतद् उक्तं भवति -- ऐहिकफलानाम् आमुष्मिकफलानां चायम् ऐहिकाक्षेपपुरस्कारेणैवाक्षेपः, यदामुष्मिकस्वर्गादि तन्मा नाम कर्मानन्तरम् उपलभ्यताम् ऐहिकफलं तु पश्वादि किं नोपलभ्यते, न चेदम् उपलभ्यते, तन् न नूनं तत् फलम् इति ऐहिकफलकर्मचोदनाव्यभिचारेणान्यासाम् अपि परलोकफलानां तत्सामान्याद् आक्षेपः। पूर्वं तु ताः परतः प्रामाण्यम् आश्रित्य परोक्तैर् एव वाक्यत्वादिभिर् हेतुभिर् आक्षिप्ताः। तदुक्तं परैर् इति। परिहारान्तरम् आह -- सूत्रेति। अयम् अभिप्रायः -- चोदनासूत्रे भाष्यकृता सूत्रकारेण वक्ष्यमाणाक्षेपपरिहारावनागतावेक्षणेन प्रतिज्ञासमर्थनार्थम् उपवर्णितौ। इदानीं तु सूत्रकारेण स्वयम् एवोच्यत इति तेनेदम् एव सर्वचोदनाक्षेपक्षेत्रम् इत्य् उक्तम् इति
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyām abhāvaparicchedas samāptaḥ || 3,213 bhāṣyapāṭho vicāryaḥ, atra bhāṣyam -- nanu bhavantv anyāni pramāṇāni, śabdas tu na pramāṇam, kutaḥ? animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt iti. asyārthaḥ -- yady api sarvapramāṇāvyabhicārān na pramāṇasāmānyabhāvinā dharmeṇa śabdo 'pi na pramāṇam, viśeṣeṇa tv ātmabhāvinā dharmeṇāpramāṇam. tathā hi -- citrayā paśavo bhāvyanta iti citrayā yajetety asyārthaḥ. kṛtacitrasyāpi yajamānasyānantaram avikalasakalendriyair api paśavo na dṛśyante. tan na nūnam iṣṭiḥ paśuphaleti bhavati matiḥ. tad idam uktam animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt iti. kim uktaṃ bhavati -- upalambhanāni hi cakṣurādīni paśūnāṃ vidyante. na ca paśukāmeṣṭyanantaraṃ paśava upalabhyante. tasmād uktavisaṃvādād apramāṇaṃ citrācodaneti. sa punar ayam ākṣepo gatārtha upalakṣyate. codanāsūtre hi nanv atathābhūtam ityādinā bhāṣyakāreṇākṣepaparihārāv uktau. ataḥ punaruktam idam ity āśaṅkyāha -- paraloka iti. asyārthaḥ -- paralokaphalā hi tatra svargakāmo yajetety evamādicodanā vedabāhyabauddhādiparamatenākṣiptāḥ. idānīm aihikaphalāś citrādicodanā ākṣipyante. nanūbhayīm api codanām ākṣeptuṃ śakyata eva vākyatvādayo hetavaḥ. ta eva tatra bhāṣyakāreṇa yat kiñcana laukikaṃ vacanam iti darśayatāntarṇītāḥ. vārtikakṛtāpi -- yadi vā puruṣādhīnaprāmāṇyāḥ sarvacodanā iti vivṛtāḥ. tasmād asad etat paralokaphalā eva tatrākṣiptā iti. yad api cedānīm aihikākṣepa ity uktaṃ tad ayuktam, ihāpi ca -- evaṃ dṛṣṭāpacārasya vedasya svargādy api phalaṃ nāstīti manyāmaha iti sarvākṣepaḥ kṛtaḥ. vārtikakāreṇāpi ca evaṃ saty agnihotrādivākyeṣv api mṛṣārthatā iti vadatā. tasmād ubhayatrāpy ubhayākṣepam eva nyāyyaṃ manyante. keyaṃ vyavasthā. atrocyate. satyam ubhayatrāpy ubhayākṣepaḥ, tathāpi hetubhedād apaunaruktyam. tathā hi -- tatra vākyatvādayaḥ parair uktā ākṣepahetavaḥ, 3,214 idānā tu śabdaśaktiparāmarśadvāreṇābhyantarā eva hetava upapatsyante. tathā cokam -- ānantaryam anuktaṃ cen na sāmarthyāvabodhanāt | iti. sāmarthyaṃ hi sarvākhyātānām arthaṃ bruvatāṃ sahakāri. tad yady api neṣṭir anantaraphaleti śrutiḥ, tathāpy arthasāmarthyād etad avagamyate, katham aparathā yadāsau vidyamānāsīt tadā phalaṃ na dattavatī, kālāntare punarasatī kathaṃ dāsyati iti. na ca paśavo 'nantaram asambhavadbhāvanāḥ, svargo hi nānākṣiptaviśiṣṭadehendriyādiparigraho bhavitum utsahate, ato mābhūd anantaram, amī punaḥ paśavaḥ sambhavanti yajamānasyātraiveti svahetusamanantaram anupalabhyamānā dṛṣṭapratigrahādihetvantarāḥ śrutacitrādiphalatayā na śaktyante 'vagantum. ayam eva tu śabdaśaktiparāmarśo vārtikakṛtā tārkikaprakriyām anuvidadhānena na vā paśuphaletyādinā sādhanaprayogair upadarśitaḥ. tad evam aihikaphalāsu citrācodanāsvākṣiptāsu tatsāmānyāditarāsu tathātvam iti punar apy agnihotrādicodanākṣepe 'vatiṣṭhate. sa cāyam aihikākṣepadvāreṇāpinocyate. ata eva caihikākṣepa ity uktam. etad uktaṃ bhavati -- aihikaphalānām āmuṣmikaphalānāṃ cāyam aihikākṣepapuraskāreṇaivākṣepaḥ, yadāmuṣmikasvargādi tanmā nāma karmānantaram upalabhyatām aihikaphalaṃ tu paśvādi kiṃ nopalabhyate, na cedam upalabhyate, tan na nūnaṃ tat phalam iti aihikaphalakarmacodanāvyabhicāreṇānyāsām api paralokaphalānāṃ tatsāmānyād ākṣepaḥ. pūrvaṃ tu tāḥ parataḥ prāmāṇyam āśritya paroktair eva vākyatvādibhir hetubhir ākṣiptāḥ. taduktaṃ parair iti. parihārāntaram āha -- sūtreti. ayam abhiprāyaḥ -- codanāsūtre bhāṣyakṛtā sūtrakāreṇa vakṣyamāṇākṣepaparihārāvanāgatāvekṣaṇena pratijñāsamarthanārtham upavarṇitau. idānīṃ tu sūtrakāreṇa svayam evocyata iti tenedam eva sarvacodanākṣepakṣetram ity uktam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.