Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 32

इत्य् उपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिकाटीकायाम् अभावपरिच्छेदस् समाप्तः ॥ ३,२१३ भाष्यपाठो विचार्यः, अत्र भाष्यम् -- ननु भवन्त्व् अन्यानि प्रमाणानि, शब्दस् तु न प्रमाणम्, कुतः? अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् इति। अस्यार्थः -- यद्य् अपि सर्वप्रमाणाव्यभिचारान् न प्रमाणसामान्यभाविना धर्मेण शब्दो ऽपि न प्रमाणम्, विशेषेण त्व् आत्मभाविना धर्मेणाप्रमाणम्। तथा हि -- चित्रया पशवो भाव्यन्त इति चित्रया यजेतेत्य् अस्यार्थः। कृतचित्रस्यापि यजमानस्यानन्तरम् अविकलसकलेन्द्रियैर् अपि पशवो न दृश्यन्ते। तन् न नूनम् इष्टिः पशुफलेति भवति मतिः। तद् इदम् उक्तम् अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् इति। किम् उक्तं भवति -- उपलम्भनानि हि चक्षुरादीनि पशूनां विद्यन्ते। न च पशुकामेष्ट्यनन्तरं पशव उपलभ्यन्ते। तस्माद् उक्तविसंवादाद् अप्रमाणं चित्राचोदनेति। स पुनर् अयम् आक्षेपो गतार्थ उपलक्ष्यते। चोदनासूत्रे हि नन्व् अतथाभूतम् इत्यादिना भाष्यकारेणाक्षेपपरिहाराव् उक्तौ। अतः पुनरुक्तम् इदम् इत्य् आशङ्क्याह -- परलोक इति। अस्यार्थः -- परलोकफला हि तत्र स्वर्गकामो यजेतेत्य् एवमादिचोदना वेदबाह्यबौद्धादिपरमतेनाक्षिप्ताः। इदानीम् ऐहिकफलाश् चित्रादिचोदना आक्षिप्यन्ते। ननूभयीम् अपि चोदनाम् आक्षेप्तुं शक्यत एव वाक्यत्वादयो हेतवः। त एव तत्र भाष्यकारेण यत् किञ्चन लौकिकं वचनम् इति दर्शयतान्तर्णीताः। वार्तिककृतापि -- यदि वा पुरुषाधीनप्रामाण्याः सर्वचोदना इति विवृताः। तस्माद् असद् एतत् परलोकफला एव तत्राक्षिप्ता इति। यद् अपि चेदानीम् ऐहिकाक्षेप इत्य् उक्तं तद् अयुक्तम्, इहापि च -- एवं दृष्टापचारस्य वेदस्य स्वर्गाद्य् अपि फलं नास्तीति मन्यामह इति सर्वाक्षेपः कृतः। वार्तिककारेणापि च एवं सत्य् अग्निहोत्रादिवाक्येष्व् अपि मृषार्थता इति वदता। तस्माद् उभयत्राप्य् उभयाक्षेपम् एव न्याय्यं मन्यन्ते। केयं व्यवस्था। अत्रोच्यते। सत्यम् उभयत्राप्य् उभयाक्षेपः, तथापि हेतुभेदाद् अपौनरुक्त्यम्। तथा हि -- तत्र वाक्यत्वादयः परैर् उक्ता आक्षेपहेतवः, ३,२१४ इदाना तु शब्दशक्तिपरामर्शद्वारेणाभ्यन्तरा एव हेतव उपपत्स्यन्ते। तथा चोकम् -- आनन्तर्यम् अनुक्तं चेन् न सामर्थ्यावबोधनात् । इति। सामर्थ्यं हि सर्वाख्यातानाम् अर्थं ब्रुवतां सहकारि। तद् यद्य् अपि नेष्टिर् अनन्तरफलेति श्रुतिः, तथाप्य् अर्थसामर्थ्याद् एतद् अवगम्यते, कथम् अपरथा यदासौ विद्यमानासीत् तदा फलं न दत्तवती, कालान्तरे पुनरसती कथं दास्यति इति। न च पशवो ऽनन्तरम् असम्भवद्भावनाः, स्वर्गो हि नानाक्षिप्तविशिष्टदेहेन्द्रियादिपरिग्रहो भवितुम् उत्सहते, अतो माभूद् अनन्तरम्, अमी पुनः पशवः सम्भवन्ति यजमानस्यात्रैवेति स्वहेतुसमनन्तरम् अनुपलभ्यमाना दृष्टप्रतिग्रहादिहेत्वन्तराः श्रुतचित्रादिफलतया न शक्त्यन्ते ऽवगन्तुम्। अयम् एव तु शब्दशक्तिपरामर्शो वार्तिककृता तार्किकप्रक्रियाम् अनुविदधानेन न वा पशुफलेत्यादिना साधनप्रयोगैर् उपदर्शितः। तद् एवम् ऐहिकफलासु चित्राचोदनास्वाक्षिप्तासु तत्सामान्यादितरासु तथात्वम् इति पुनर् अप्य् अग्निहोत्रादिचोदनाक्षेपे ऽवतिष्ठते। स चायम् ऐहिकाक्षेपद्वारेणापिनोच्यते। अत एव चैहिकाक्षेप इत्य् उक्तम्। एतद् उक्तं भवति -- ऐहिकफलानाम् आमुष्मिकफलानां चायम् ऐहिकाक्षेपपुरस्कारेणैवाक्षेपः, यदामुष्मिकस्वर्गादि तन्मा नाम कर्मानन्तरम् उपलभ्यताम् ऐहिकफलं तु पश्वादि किं नोपलभ्यते, न चेदम् उपलभ्यते, तन् न नूनं तत् फलम् इति ऐहिकफलकर्मचोदनाव्यभिचारेणान्यासाम् अपि परलोकफलानां तत्सामान्याद् आक्षेपः। पूर्वं तु ताः परतः प्रामाण्यम् आश्रित्य परोक्तैर् एव वाक्यत्वादिभिर् हेतुभिर् आक्षिप्ताः। तदुक्तं परैर् इति। परिहारान्तरम् आह -- सूत्रेति। अयम् अभिप्रायः -- चोदनासूत्रे भाष्यकृता सूत्रकारेण वक्ष्यमाणाक्षेपपरिहारावनागतावेक्षणेन प्रतिज्ञासमर्थनार्थम् उपवर्णितौ। इदानीं तु सूत्रकारेण स्वयम् एवोच्यत इति तेनेदम् एव सर्वचोदनाक्षेपक्षेत्रम् इत्य् उक्तम् इति

ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyām abhāvaparicchedas samāptaḥ || 3,213 bhāṣyapāṭho vicāryaḥ, atra bhāṣyam -- nanu bhavantv anyāni pramāṇāni, śabdas tu na pramāṇam, kutaḥ? animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt iti. asyārthaḥ -- yady api sarvapramāṇāvyabhicārān na pramāṇasāmānyabhāvinā dharmeṇa śabdo 'pi na pramāṇam, viśeṣeṇa tv ātmabhāvinā dharmeṇāpramāṇam. tathā hi -- citrayā paśavo bhāvyanta iti citrayā yajetety asyārthaḥ. kṛtacitrasyāpi yajamānasyānantaram avikalasakalendriyair api paśavo na dṛśyante. tan na nūnam iṣṭiḥ paśuphaleti bhavati matiḥ. tad idam uktam animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt iti. kim uktaṃ bhavati -- upalambhanāni hi cakṣurādīni paśūnāṃ vidyante. na ca paśukāmeṣṭyanantaraṃ paśava upalabhyante. tasmād uktavisaṃvādād apramāṇaṃ citrācodaneti. sa punar ayam ākṣepo gatārtha upalakṣyate. codanāsūtre hi nanv atathābhūtam ityādinā bhāṣyakāreṇākṣepaparihārāv uktau. ataḥ punaruktam idam ity āśaṅkyāha -- paraloka iti. asyārthaḥ -- paralokaphalā hi tatra svargakāmo yajetety evamādicodanā vedabāhyabauddhādiparamatenākṣiptāḥ. idānīm aihikaphalāś citrādicodanā ākṣipyante. nanūbhayīm api codanām ākṣeptuṃ śakyata eva vākyatvādayo hetavaḥ. ta eva tatra bhāṣyakāreṇa yat kiñcana laukikaṃ vacanam iti darśayatāntarṇītāḥ. vārtikakṛtāpi -- yadi vā puruṣādhīnaprāmāṇyāḥ sarvacodanā iti vivṛtāḥ. tasmād asad etat paralokaphalā eva tatrākṣiptā iti. yad api cedānīm aihikākṣepa ity uktaṃ tad ayuktam, ihāpi ca -- evaṃ dṛṣṭāpacārasya vedasya svargādy api phalaṃ nāstīti manyāmaha iti sarvākṣepaḥ kṛtaḥ. vārtikakāreṇāpi ca evaṃ saty agnihotrādivākyeṣv api mṛṣārthatā iti vadatā. tasmād ubhayatrāpy ubhayākṣepam eva nyāyyaṃ manyante. keyaṃ vyavasthā. atrocyate. satyam ubhayatrāpy ubhayākṣepaḥ, tathāpi hetubhedād apaunaruktyam. tathā hi -- tatra vākyatvādayaḥ parair uktā ākṣepahetavaḥ, 3,214 idānā tu śabdaśaktiparāmarśadvāreṇābhyantarā eva hetava upapatsyante. tathā cokam -- ānantaryam anuktaṃ cen na sāmarthyāvabodhanāt | iti. sāmarthyaṃ hi sarvākhyātānām arthaṃ bruvatāṃ sahakāri. tad yady api neṣṭir anantaraphaleti śrutiḥ, tathāpy arthasāmarthyād etad avagamyate, katham aparathā yadāsau vidyamānāsīt tadā phalaṃ na dattavatī, kālāntare punarasatī kathaṃ dāsyati iti. na ca paśavo 'nantaram asambhavadbhāvanāḥ, svargo hi nānākṣiptaviśiṣṭadehendriyādiparigraho bhavitum utsahate, ato mābhūd anantaram, amī punaḥ paśavaḥ sambhavanti yajamānasyātraiveti svahetusamanantaram anupalabhyamānā dṛṣṭapratigrahādihetvantarāḥ śrutacitrādiphalatayā na śaktyante 'vagantum. ayam eva tu śabdaśaktiparāmarśo vārtikakṛtā tārkikaprakriyām anuvidadhānena na vā paśuphaletyādinā sādhanaprayogair upadarśitaḥ. tad evam aihikaphalāsu citrācodanāsvākṣiptāsu tatsāmānyāditarāsu tathātvam iti punar apy agnihotrādicodanākṣepe 'vatiṣṭhate. sa cāyam aihikākṣepadvāreṇāpinocyate. ata eva caihikākṣepa ity uktam. etad uktaṃ bhavati -- aihikaphalānām āmuṣmikaphalānāṃ cāyam aihikākṣepapuraskāreṇaivākṣepaḥ, yadāmuṣmikasvargādi tanmā nāma karmānantaram upalabhyatām aihikaphalaṃ tu paśvādi kiṃ nopalabhyate, na cedam upalabhyate, tan na nūnaṃ tat phalam iti aihikaphalakarmacodanāvyabhicāreṇānyāsām api paralokaphalānāṃ tatsāmānyād ākṣepaḥ. pūrvaṃ tu tāḥ parataḥ prāmāṇyam āśritya paroktair eva vākyatvādibhir hetubhir ākṣiptāḥ. taduktaṃ parair iti. parihārāntaram āha -- sūtreti. ayam abhiprāyaḥ -- codanāsūtre bhāṣyakṛtā sūtrakāreṇa vakṣyamāṇākṣepaparihārāvanāgatāvekṣaṇena pratijñāsamarthanārtham upavarṇitau. idānīṃ tu sūtrakāreṇa svayam evocyata iti tenedam eva sarvacodanākṣepakṣetram ity uktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परिहारे पूर्वोक्त एवाक्षेपहेतुर् इति, तम् उपन्यस्यति -- चित्रेति फलानीत्यन्तेन। अयम् अर्थः -- चित्रापशुफलत्वादिविषयाश् चोदना धर्मिण्यः ३,२१५ मृषेति साध्यो धर्मः। अधिकृतैः प्रवृत्तिवोग्यैर् अपि प्रत्यक्षादिभिर् अर्थानवगतेः। यदीदृशं तन्मृषा -- यथा विप्रलिप्सोर्वचः। आदिशब्देनाग्निहोत्रादिविषया अपि चोदनाः पक्षीकरोति। ननु विप्रलिप्सुवाक्यम् अत्र दृष्टान्तः। न च तन्नियमेन प्रत्यक्षाद्यसङ्गतार्थम् असत्यं च। तस्माद् उभयविकलो दृष्टान्तः। अत आह -- तत्रेति। असत्य् अर्थे प्रयुक्तम् एव नदीतीरादिवाक्यम् इह दृष्टान्तः। प्रायेण चैवञ्जातीयकं विप्रलिप्सुर् एव प्रयुङ्क्त इति विप्रलिप्सोर् इत्य् उक्तम् इति ॥ २ -- ३ ॥ इदानीम् ऐहिकाक्षेप इत्य् उक्तं विवृणोति -- न वेति वदन्तेन। चित्रेष्टिर् धर्मिणी, न पशुफलेति साध्यम्, स्वकाले पश्वदानात्, स्नानादिवद् इति। प्रयोगान्तरम् आह -- ते ऽपीति। ते पशवो न चित्रासाध्याः, चित्रोत्पत्ताव् असद्भावात् स्वर्गतृप्तिसुखादिवत्। आदिशब्देनात्र भोजनजन्या तृप्तिर् अभिप्रेता। एतौ च प्रयोगौ नेष्टिः पशुफला, कर्मकाले च कर्मफलेन भवितव्यम् इति भाष्योक्तौ वेदितव्याव् इति। अत्रानन्तरं यत्कालं हि मर्दनं तत्कालम् एव मर्दनसुखम् इति भाष्यकारेणोक्तम्, तद् वैधर्म्यदृष्टान्ततया प्रयोगद्वये योजयति -- वैधर्म्येणेति। चित्रा न पशुफला पशवो न तत्साध्या इत्य् उभयत्रापि प्रयोगे वैधर्म्येण सुखमर्दने भवेताम्, ईदृशी चात्र वैधर्म्यरचना, यद्यत्साध्यं तत्तत्समकाले प्रसूते, मर्दनम् इव सुखम्। यच् च यत्साध्यं तत् तदुत्पत्तौ भवत्य् एव सुखम् इव मर्दनोत्पत्ताव् इति ॥ ४ -- ५ ॥ ननूक्तिविसंवादाद् अप्रामाण्यम् उक्तम्। न च किञ्चिद् इह विसंवादः, न हि कृते कर्मणि तावत्य् एव फलेन भवितव्यम् इति शब्दो ब्रूते, किन् तु अस्येदं ३,२१६ फलम् इति। एतावति च पर्यवसानात्। अतः कालान्तरे फलं दास्यति। तद् एतद् उक्तम् -- कालान्तरे फलं दास्यतीति चेत् इति, तद् एतद् आह -- आनन्तर्यम् इति। परिहरति -- न सामर्थ्येति। साक्षादनुक्तस्यानन्तर्यस्याप्य् अत्र सामर्थ्येनावबोधनं कृतम्, यदैव ह्य् अस्येदं फलम् इत्य् उक्तं तदैवम् अर्थादेवावगम्यते अनन्तरम् अनेन भवितव्यम् इति। कथं नामान्यथासत्कालान्तरे फलं दास्यतीति। नन्व् एवम् अपि सामर्थ्यलभ्यमानन्तर्यम् अनन्तरफलानुपलम्भनेन बाध्यताम्, अविशेषप्रवृत्ता तु चोदना कथं बाध्यते अत आह -- शब्देति। न हि सामर्थ्यं नाम पृथक् प्रमाणम्, अपि तर्हि सर्वाख्यातानाम् अर्थं ब्रुवतां शक्तिस् सहकारिणीति शब्दैकदेश एव। अतस् स्रुवावदानम् इवाप्य् अद्रव्येष्व् अर्थाद् अनन्तरम् एव फलं निश्चीयत इति तद्बोधे ऽपि शाब्दबोधो भवत्य् एवेति

atra parihāre pūrvokta evākṣepahetur iti, tam upanyasyati -- citreti phalānītyantena. ayam arthaḥ -- citrāpaśuphalatvādiviṣayāś codanā dharmiṇyaḥ 3,215 mṛṣeti sādhyo dharmaḥ. adhikṛtaiḥ pravṛttivogyair api pratyakṣādibhir arthānavagateḥ. yadīdṛśaṃ tanmṛṣā -- yathā vipralipsorvacaḥ. ādiśabdenāgnihotrādiviṣayā api codanāḥ pakṣīkaroti. nanu vipralipsuvākyam atra dṛṣṭāntaḥ. na ca tanniyamena pratyakṣādyasaṅgatārtham asatyaṃ ca. tasmād ubhayavikalo dṛṣṭāntaḥ. ata āha -- tatreti. asaty arthe prayuktam eva nadītīrādivākyam iha dṛṣṭāntaḥ. prāyeṇa caivañjātīyakaṃ vipralipsur eva prayuṅkta iti vipralipsor ity uktam iti || 2 -- 3 || idānīm aihikākṣepa ity uktaṃ vivṛṇoti -- na veti vadantena. citreṣṭir dharmiṇī, na paśuphaleti sādhyam, svakāle paśvadānāt, snānādivad iti. prayogāntaram āha -- te 'pīti. te paśavo na citrāsādhyāḥ, citrotpattāv asadbhāvāt svargatṛptisukhādivat. ādiśabdenātra bhojanajanyā tṛptir abhipretā. etau ca prayogau neṣṭiḥ paśuphalā, karmakāle ca karmaphalena bhavitavyam iti bhāṣyoktau veditavyāv iti. atrānantaraṃ yatkālaṃ hi mardanaṃ tatkālam eva mardanasukham iti bhāṣyakāreṇoktam, tad vaidharmyadṛṣṭāntatayā prayogadvaye yojayati -- vaidharmyeṇeti. citrā na paśuphalā paśavo na tatsādhyā ity ubhayatrāpi prayoge vaidharmyeṇa sukhamardane bhavetām, īdṛśī cātra vaidharmyaracanā, yadyatsādhyaṃ tattatsamakāle prasūte, mardanam iva sukham. yac ca yatsādhyaṃ tat tadutpattau bhavaty eva sukham iva mardanotpattāv iti || 4 -- 5 || nanūktivisaṃvādād aprāmāṇyam uktam. na ca kiñcid iha visaṃvādaḥ, na hi kṛte karmaṇi tāvaty eva phalena bhavitavyam iti śabdo brūte, kin tu asyedaṃ 3,216 phalam iti. etāvati ca paryavasānāt. ataḥ kālāntare phalaṃ dāsyati. tad etad uktam -- kālāntare phalaṃ dāsyatīti cet iti, tad etad āha -- ānantaryam iti. pariharati -- na sāmarthyeti. sākṣādanuktasyānantaryasyāpy atra sāmarthyenāvabodhanaṃ kṛtam, yadaiva hy asyedaṃ phalam ity uktaṃ tadaivam arthādevāvagamyate anantaram anena bhavitavyam iti. kathaṃ nāmānyathāsatkālāntare phalaṃ dāsyatīti. nanv evam api sāmarthyalabhyamānantaryam anantaraphalānupalambhanena bādhyatām, aviśeṣapravṛttā tu codanā kathaṃ bādhyate ata āha -- śabdeti. na hi sāmarthyaṃ nāma pṛthak pramāṇam, api tarhi sarvākhyātānām arthaṃ bruvatāṃ śaktis sahakāriṇīti śabdaikadeśa eva. atas sruvāvadānam ivāpy adravyeṣv arthād anantaram eva phalaṃ niścīyata iti tadbodhe 'pi śābdabodho bhavaty eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् चानन्तर्यम् अवगम्यत इत्य् आह -- कालान्तरेति। यदि ह्य् अत्र फलं दास्यतीति ऌङ्श्रोष्यत् तदा तत्सामर्थ्येन कल्पना काचिद् अप्य् अभविष्यत्। अद्य पुनर् अस्येदं कर्मणः फलम् इति पर्यवसिते वचसि सर्वकर्मणाम् अनन्तरफलोपलम्भाद् वैदिकस्यापि चित्रादेश् चोद्यमानस्यापि कर्मणस् तत्स्वाभाव्याद् आनन्तर्यं विशेषणतयावतिष्ठत इति

itaś cānantaryam avagamyata ity āha -- kālāntareti. yadi hy atra phalaṃ dāsyatīti ḷṅśroṣyat tadā tatsāmarthyena kalpanā kācid apy abhaviṣyat. adya punar asyedaṃ karmaṇaḥ phalam iti paryavasite vacasi sarvakarmaṇām anantaraphalopalambhād vaidikasyāpi citrādeś codyamānasyāpi karmaṇas tatsvābhāvyād ānantaryaṃ viśeṣaṇatayāvatiṣṭhata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रानन्तरम् अपरं भाष्यम् -- दृष्टविरुद्धम् अपि किञ्चित् वैदिकं वचनं स एष यज्ञायुधी यजमानो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकं यातीति। तद् येन विशेषेणोक्तं तम् आह -- अत्रेति। अत्र हि चित्रादिवाक्येषूक्तिविसंवादाद् अप्रामाण्यम् उक्तम्। उत्तरत्र तु यज्ञायुधिवाक्ये प्रत्यक्षादिविरोध इति विरोधम् अभिद्योतयति -- स्वर्गयान इति। यजमानस्य निरतिशयानन्दात्मनः स्वर्गाद् अतिदूरम् अपभ्रष्टो भस्मीभावः प्रत्यक्षम् उपलभ्यते, ३,२१७ चित्रादिचोदनासु त्व् अनन्तरफलानुपलम्भमात्रं न तु विरुद्धोपलम्भः कश्चिद् अस्तीति स्याद् अपि कालान्तरे फलकल्पना, भस्मीभूतं तु शरीरं कालान्तरे ऽपि स्वर्गं लोकं यास्यतीति न सम्भवतीति पूर्वस्माद् विशेषः

atrānantaram aparaṃ bhāṣyam -- dṛṣṭaviruddham api kiñcit vaidikaṃ vacanaṃ sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātīti. tad yena viśeṣeṇoktaṃ tam āha -- atreti. atra hi citrādivākyeṣūktivisaṃvādād aprāmāṇyam uktam. uttaratra tu yajñāyudhivākye pratyakṣādivirodha iti virodham abhidyotayati -- svargayāna iti. yajamānasya niratiśayānandātmanaḥ svargād atidūram apabhraṣṭo bhasmībhāvaḥ pratyakṣam upalabhyate, 3,217 citrādicodanāsu tv anantaraphalānupalambhamātraṃ na tu viruddhopalambhaḥ kaścid astīti syād api kālāntare phalakalpanā, bhasmībhūtaṃ tu śarīraṃ kālāntare 'pi svargaṃ lokaṃ yāsyatīti na sambhavatīti pūrvasmād viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरम् अपि च एवंजातीयकं प्रमाणविरुद्धं वचनम् अप्रमाणम् -- अम्बुनि मज्जन्त्यलाबूनि, ग्रावाणः प्लवन्त इति यथा इति भाष्यम्, तद् व्याचष्टे -- यज्ञेति वाक्यमन्तेन। यज्ञायुधवचो धर्मी, मृषेति साध्यो धर्मः, प्रत्यक्षविरोधात्, यत्प्रत्यक्षविरुद्धं तन्मिथ्या, यथा ग्रावाणः प्लवन्त इति शिला वाक्यं साधर्म्येण यथेति दर्शयितव्यम् इति। वैधर्म्यदृष्टान्तम् आह -- वैधर्म्येणेति। यदमिथ्या न तत्प्रत्यक्षविरुद्धं यथाप्तभाषितम् इति। पूर्वं तु मर्दनसुखयोर् वैधर्म्ये दृष्टान्ततयोपन्यासाच् छिलावाक्यम् अपि वैधर्म्येण भाष्यकृतोक्तम् इति भ्रान्तिम् अपनेतुं साधर्म्यवैधर्म्यविवेको वार्तिककृता दर्शितः

aparam api ca evaṃjātīyakaṃ pramāṇaviruddhaṃ vacanam apramāṇam -- ambuni majjantyalābūni, grāvāṇaḥ plavanta iti yathā iti bhāṣyam, tad vyācaṣṭe -- yajñeti vākyamantena. yajñāyudhavaco dharmī, mṛṣeti sādhyo dharmaḥ, pratyakṣavirodhāt, yatpratyakṣaviruddhaṃ tanmithyā, yathā grāvāṇaḥ plavanta iti śilā vākyaṃ sādharmyeṇa yatheti darśayitavyam iti. vaidharmyadṛṣṭāntam āha -- vaidharmyeṇeti. yadamithyā na tatpratyakṣaviruddhaṃ yathāptabhāṣitam iti. pūrvaṃ tu mardanasukhayor vaidharmye dṛṣṭāntatayopanyāsāc chilāvākyam api vaidharmyeṇa bhāṣyakṛtoktam iti bhrāntim apanetuṃ sādharmyavaidharmyaviveko vārtikakṛtā darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु प्रत्यक्षविरोधाद् इति हेतुर् असिद्ध एव, अस्ति हि परलोकफलभोक्ता चेतनः कर्मणां कर्ता, स स्वर्गं लोकं यास्यतीति। तम् एवाभिप्रेत्य स्वर्गं लोकं यास्यतीत्य् उक्तम्। अतः को विरोधो ऽत आह -- शरीराद् इति। यदि हि शरीराद् अन्यश् चेतनो भवेत्, भवेद् अपि, न तस्य यज्ञायुधैर् अस्ति कश्चित् सम्बन्धप्रकारः, शरीरस्यैव तु स्रुक्कपालादियज्ञायुधैस् सम्बन्धः, यद्यज्ञायुधी यजमान इति तदभिप्रायेण मत्वर्थसंयोगो घटते। अपि च स एष इत्य् अपरोक्षप्रतिनिर्देशः, सो ऽपि शरीरस्यैव प्रत्यक्षत्वाद् उपपन्नो नात्मनः। तद् एतद् अपि भाष्यकारेणोक्तं हि -- शरीरकं व्यपदिशति इति। किञ् च यजमानशब्दो ह्य् आत्मन्यसमञ्जसः, यागस्य हि कर्ता यजमान इत्य् उच्यते, न च यथाचोदितविततपूर्वापरीभूतानेककर्मक्षणात्मकक्रतुक्रियाकर्तृत्वम् आत्मनस् सम्भवति, विभोः पूर्वापरदेशविभागसं योगफलकर्मणाम् असमवायात्। तद् एतद् आह -- न ३,२१८ चेति। अभ्युपगम्य चात्मनस् सद्भावम् इदम् अस्माभिर् उक्तम्, परमार्थेन तु देहेन्द्रियव्यतिरिक्तात्मसद्भावो ऽपि प्रमाणाभावाद् दुर्लभ इत्य् आह -- सद्भाव इति। प्रपञ्चयिष्यते चैतदात्मवाद इतीह न प्रतन्यत इति

nanu pratyakṣavirodhād iti hetur asiddha eva, asti hi paralokaphalabhoktā cetanaḥ karmaṇāṃ kartā, sa svargaṃ lokaṃ yāsyatīti. tam evābhipretya svargaṃ lokaṃ yāsyatīty uktam. ataḥ ko virodho 'ta āha -- śarīrād iti. yadi hi śarīrād anyaś cetano bhavet, bhaved api, na tasya yajñāyudhair asti kaścit sambandhaprakāraḥ, śarīrasyaiva tu srukkapālādiyajñāyudhais sambandhaḥ, yadyajñāyudhī yajamāna iti tadabhiprāyeṇa matvarthasaṃyogo ghaṭate. api ca sa eṣa ity aparokṣapratinirdeśaḥ, so 'pi śarīrasyaiva pratyakṣatvād upapanno nātmanaḥ. tad etad api bhāṣyakāreṇoktaṃ hi -- śarīrakaṃ vyapadiśati iti. kiñ ca yajamānaśabdo hy ātmanyasamañjasaḥ, yāgasya hi kartā yajamāna ity ucyate, na ca yathācoditavitatapūrvāparībhūtānekakarmakṣaṇātmakakratukriyākartṛtvam ātmanas sambhavati, vibhoḥ pūrvāparadeśavibhāgasaṃ yogaphalakarmaṇām asamavāyāt. tad etad āha -- na 3,218 ceti. abhyupagamya cātmanas sadbhāvam idam asmābhir uktam, paramārthena tu dehendriyavyatiriktātmasadbhāvo 'pi pramāṇābhāvād durlabha ity āha -- sadbhāva iti. prapañcayiṣyate caitadātmavāda itīha na pratanyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च -- न चैष यातीति विधिशब्दः इति भाष्यम्। तस्याभिप्रायम् आह -- यदीति। अस्यार्थः -- यदि ह्य् अत्र यज्ञायुधिवाक्ये विधिशब्दो भवेत्, तदा चित्रादीनाम् अनन्तरफलादर्शनाद् भेदेन विरोधोपन्यासार्थं यज्ञायुधिवाक्योपादानं नोपपद्यते। अतः स्वकृतभेदोपादानसमर्थनार्थं विधिशब्दनिराकरणम् इति

aparaṃ ca -- na caiṣa yātīti vidhiśabdaḥ iti bhāṣyam. tasyābhiprāyam āha -- yadīti. asyārthaḥ -- yadi hy atra yajñāyudhivākye vidhiśabdo bhavet, tadā citrādīnām anantaraphalādarśanād bhedena virodhopanyāsārthaṃ yajñāyudhivākyopādānaṃ nopapadyate. ataḥ svakṛtabhedopādānasamarthanārthaṃ vidhiśabdanirākaraṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिशब्दे को विशेषः, अत आह -- विधीति। विधिशब्दे हि कालविशेषानुपादानाद् विधिसामर्थ्याद् एव कालान्तरभावितां फलस्य परिकल्प्य स्याद् अपि चित्रादिचोदनास्विवाभावविरोधपरिहारः। इह तु यातीति वर्तमानापदेशान् न प्रत्यक्षविरोधश् शक्यते परिहर्तुम् इत्य् अदर्शनाद् विशेष इति

vidhiśabde ko viśeṣaḥ, ata āha -- vidhīti. vidhiśabde hi kālaviśeṣānupādānād vidhisāmarthyād eva kālāntarabhāvitāṃ phalasya parikalpya syād api citrādicodanāsvivābhāvavirodhaparihāraḥ. iha tu yātīti vartamānāpadeśān na pratyakṣavirodhaś śakyate parihartum ity adarśanād viśeṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रादिवाक्याभिप्रायेण चेदम् अस्माभिर् उक्तम् -- विधिशब्दे भविष्यत्त्वं फलस्य परिकल्प्य विरोधश् शक्यते परिहर्तुम् इति। इह तु प्रत्यक्षेण भस्मीभावोपलम्भान् न कालान्तरफलभावितया स्वर्गगमनं फलम् इति शक्यते कल्पयितुम्। न हि विधिसहस्रेणाप्याशङ्कनीयो ऽर्थः शक्यः प्रत्याययितुम्। तद् एतद् आह -- फलं चेति। किं तर्हि विधिशब्दतानिराकरणस्य फलम् अत आह -- तत्सामर्थ्येनेति। चेतनप्रवर्तनात्मको हि विधिर् अन्तरेण परलोकफलोपभोक्तारम् ३,२१९ अनुपपद्यमानः कल्पयेद् अपि कायकरणसङ्घातातिरिक्तम् आत्मानम्, तस्य च स्वर्गलोकगमनम् उपचर्येतापि शरीरे, तस्य वा प्रत्यक्षत्वम् आत्मनि भाक्तम् इत्य् एवमादिकल्पनानिषेधार्थं विधिशब्दनिराकरणम् इति

citrādivākyābhiprāyeṇa cedam asmābhir uktam -- vidhiśabde bhaviṣyattvaṃ phalasya parikalpya virodhaś śakyate parihartum iti. iha tu pratyakṣeṇa bhasmībhāvopalambhān na kālāntaraphalabhāvitayā svargagamanaṃ phalam iti śakyate kalpayitum. na hi vidhisahasreṇāpyāśaṅkanīyo 'rthaḥ śakyaḥ pratyāyayitum. tad etad āha -- phalaṃ ceti. kiṃ tarhi vidhiśabdatānirākaraṇasya phalam ata āha -- tatsāmarthyeneti. cetanapravartanātmako hi vidhir antareṇa paralokaphalopabhoktāram 3,219 anupapadyamānaḥ kalpayed api kāyakaraṇasaṅghātātiriktam ātmānam, tasya ca svargalokagamanam upacaryetāpi śarīre, tasya vā pratyakṣatvam ātmani bhāktam ity evamādikalpanāniṣedhārthaṃ vidhiśabdanirākaraṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयांश् चायं प्रमाणान्तरविरुद्धो मन्त्रार्थवाद् आत्मको वेदभागः। यथा अदितिर् द्यौरदितिर् अन्तरीक्षं यजमान एककपालः इत्येवमादिः। स च सर्व एवात्र प्रयत्नतो मुख्यतया मिथ्यात्वेन ऐहिकाक्षेपे पक्षीकार्यः, तन्मिथ्यात्वेन चानुषङ्गिकं परेषां मिथ्यात्वं भविष्यतीत्य् अभिप्रायेणाह -- प्राय इति

bhūyāṃś cāyaṃ pramāṇāntaraviruddho mantrārthavād ātmako vedabhāgaḥ. yathā aditir dyauraditir antarīkṣaṃ yajamāna ekakapālaḥ ityevamādiḥ. sa ca sarva evātra prayatnato mukhyatayā mithyātvena aihikākṣepe pakṣīkāryaḥ, tanmithyātvena cānuṣaṅgikaṃ pareṣāṃ mithyātvaṃ bhaviṣyatīty abhiprāyeṇāha -- prāya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.