अत्र परिहारे पूर्वोक्त एवाक्षेपहेतुर् इति, तम् उपन्यस्यति -- चित्रेति फलानीत्यन्तेन। अयम् अर्थः -- चित्रापशुफलत्वादिविषयाश् चोदना धर्मिण्यः ३,२१५ मृषेति साध्यो धर्मः। अधिकृतैः प्रवृत्तिवोग्यैर् अपि प्रत्यक्षादिभिर् अर्थानवगतेः। यदीदृशं तन्मृषा -- यथा विप्रलिप्सोर्वचः। आदिशब्देनाग्निहोत्रादिविषया अपि चोदनाः पक्षीकरोति। ननु विप्रलिप्सुवाक्यम् अत्र दृष्टान्तः। न च तन्नियमेन प्रत्यक्षाद्यसङ्गतार्थम् असत्यं च। तस्माद् उभयविकलो दृष्टान्तः। अत आह -- तत्रेति। असत्य् अर्थे प्रयुक्तम् एव नदीतीरादिवाक्यम् इह दृष्टान्तः। प्रायेण चैवञ्जातीयकं विप्रलिप्सुर् एव प्रयुङ्क्त इति विप्रलिप्सोर् इत्य् उक्तम् इति ॥ २ -- ३ ॥ इदानीम् ऐहिकाक्षेप इत्य् उक्तं विवृणोति -- न वेति वदन्तेन। चित्रेष्टिर् धर्मिणी, न पशुफलेति साध्यम्, स्वकाले पश्वदानात्, स्नानादिवद् इति। प्रयोगान्तरम् आह -- ते ऽपीति। ते पशवो न चित्रासाध्याः, चित्रोत्पत्ताव् असद्भावात् स्वर्गतृप्तिसुखादिवत्। आदिशब्देनात्र भोजनजन्या तृप्तिर् अभिप्रेता। एतौ च प्रयोगौ नेष्टिः पशुफला, कर्मकाले च कर्मफलेन भवितव्यम् इति भाष्योक्तौ वेदितव्याव् इति। अत्रानन्तरं यत्कालं हि मर्दनं तत्कालम् एव मर्दनसुखम् इति भाष्यकारेणोक्तम्, तद् वैधर्म्यदृष्टान्ततया प्रयोगद्वये योजयति -- वैधर्म्येणेति। चित्रा न पशुफला पशवो न तत्साध्या इत्य् उभयत्रापि प्रयोगे वैधर्म्येण सुखमर्दने भवेताम्, ईदृशी चात्र वैधर्म्यरचना, यद्यत्साध्यं तत्तत्समकाले प्रसूते, मर्दनम् इव सुखम्। यच् च यत्साध्यं तत् तदुत्पत्तौ भवत्य् एव सुखम् इव मर्दनोत्पत्ताव् इति ॥ ४ -- ५ ॥ ननूक्तिविसंवादाद् अप्रामाण्यम् उक्तम्। न च किञ्चिद् इह विसंवादः, न हि कृते कर्मणि तावत्य् एव फलेन भवितव्यम् इति शब्दो ब्रूते, किन् तु अस्येदं ३,२१६ फलम् इति। एतावति च पर्यवसानात्। अतः कालान्तरे फलं दास्यति। तद् एतद् उक्तम् -- कालान्तरे फलं दास्यतीति चेत् इति, तद् एतद् आह -- आनन्तर्यम् इति। परिहरति -- न सामर्थ्येति। साक्षादनुक्तस्यानन्तर्यस्याप्य् अत्र सामर्थ्येनावबोधनं कृतम्, यदैव ह्य् अस्येदं फलम् इत्य् उक्तं तदैवम् अर्थादेवावगम्यते अनन्तरम् अनेन भवितव्यम् इति। कथं नामान्यथासत्कालान्तरे फलं दास्यतीति। नन्व् एवम् अपि सामर्थ्यलभ्यमानन्तर्यम् अनन्तरफलानुपलम्भनेन बाध्यताम्, अविशेषप्रवृत्ता तु चोदना कथं बाध्यते अत आह -- शब्देति। न हि सामर्थ्यं नाम पृथक् प्रमाणम्, अपि तर्हि सर्वाख्यातानाम् अर्थं ब्रुवतां शक्तिस् सहकारिणीति शब्दैकदेश एव। अतस् स्रुवावदानम् इवाप्य् अद्रव्येष्व् अर्थाद् अनन्तरम् एव फलं निश्चीयत इति तद्बोधे ऽपि शाब्दबोधो भवत्य् एवेति
atra parihāre pūrvokta evākṣepahetur iti, tam upanyasyati -- citreti phalānītyantena. ayam arthaḥ -- citrāpaśuphalatvādiviṣayāś codanā dharmiṇyaḥ 3,215 mṛṣeti sādhyo dharmaḥ. adhikṛtaiḥ pravṛttivogyair api pratyakṣādibhir arthānavagateḥ. yadīdṛśaṃ tanmṛṣā -- yathā vipralipsorvacaḥ. ādiśabdenāgnihotrādiviṣayā api codanāḥ pakṣīkaroti. nanu vipralipsuvākyam atra dṛṣṭāntaḥ. na ca tanniyamena pratyakṣādyasaṅgatārtham asatyaṃ ca. tasmād ubhayavikalo dṛṣṭāntaḥ. ata āha -- tatreti. asaty arthe prayuktam eva nadītīrādivākyam iha dṛṣṭāntaḥ. prāyeṇa caivañjātīyakaṃ vipralipsur eva prayuṅkta iti vipralipsor ity uktam iti || 2 -- 3 || idānīm aihikākṣepa ity uktaṃ vivṛṇoti -- na veti vadantena. citreṣṭir dharmiṇī, na paśuphaleti sādhyam, svakāle paśvadānāt, snānādivad iti. prayogāntaram āha -- te 'pīti. te paśavo na citrāsādhyāḥ, citrotpattāv asadbhāvāt svargatṛptisukhādivat. ādiśabdenātra bhojanajanyā tṛptir abhipretā. etau ca prayogau neṣṭiḥ paśuphalā, karmakāle ca karmaphalena bhavitavyam iti bhāṣyoktau veditavyāv iti. atrānantaraṃ yatkālaṃ hi mardanaṃ tatkālam eva mardanasukham iti bhāṣyakāreṇoktam, tad vaidharmyadṛṣṭāntatayā prayogadvaye yojayati -- vaidharmyeṇeti. citrā na paśuphalā paśavo na tatsādhyā ity ubhayatrāpi prayoge vaidharmyeṇa sukhamardane bhavetām, īdṛśī cātra vaidharmyaracanā, yadyatsādhyaṃ tattatsamakāle prasūte, mardanam iva sukham. yac ca yatsādhyaṃ tat tadutpattau bhavaty eva sukham iva mardanotpattāv iti || 4 -- 5 || nanūktivisaṃvādād aprāmāṇyam uktam. na ca kiñcid iha visaṃvādaḥ, na hi kṛte karmaṇi tāvaty eva phalena bhavitavyam iti śabdo brūte, kin tu asyedaṃ 3,216 phalam iti. etāvati ca paryavasānāt. ataḥ kālāntare phalaṃ dāsyati. tad etad uktam -- kālāntare phalaṃ dāsyatīti cet iti, tad etad āha -- ānantaryam iti. pariharati -- na sāmarthyeti. sākṣādanuktasyānantaryasyāpy atra sāmarthyenāvabodhanaṃ kṛtam, yadaiva hy asyedaṃ phalam ity uktaṃ tadaivam arthādevāvagamyate anantaram anena bhavitavyam iti. kathaṃ nāmānyathāsatkālāntare phalaṃ dāsyatīti. nanv evam api sāmarthyalabhyamānantaryam anantaraphalānupalambhanena bādhyatām, aviśeṣapravṛttā tu codanā kathaṃ bādhyate ata āha -- śabdeti. na hi sāmarthyaṃ nāma pṛthak pramāṇam, api tarhi sarvākhyātānām arthaṃ bruvatāṃ śaktis sahakāriṇīti śabdaikadeśa eva. atas sruvāvadānam ivāpy adravyeṣv arthād anantaram eva phalaṃ niścīyata iti tadbodhe 'pi śābdabodho bhavaty eveti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.