३,२२२ एतद् एव विवृणोति -- सम्बन्ध इति वक्ष्यते ऽन्तेन। चोदनामिध्यार्थनिरासार्थं हि सम्बन्धसद्भावो नित्यता च हेतुर् उक्तः। तच् च द्वयम् अपि परैर् नेष्यते। तत्र सम्बन्धाभावस् तावद् अनेनैव भाष्येणोक्तः। कृतकत्वं तु यदि प्रथमम् अश्रुतो न प्रत्याययति, कृतकस् तर्हि इत्य् अनेन वक्ष्यते। तद् अत्र सम्बन्धाभावेनानपेक्षत्वाद् इति हेतोर् असिद्धिर् उक्ता। न चासति सम्बन्धे परोक्तार्थप्रतीतिर् उत्पद्यत इति दर्शितम्। प्रतिबन्धबले ह्य् अर्थान्तरदर्शिनो ऽप्य् अर्थान्तरे ज्ञानम् उत्पद्यते। अनादृतप्रतिबन्धस् तु यत् किञ्चिद् विद्वान् स सर्वं जानीयाद् इत्य् अतिप्रसज्यत इति ॥ ४ -- ५ ॥ अत्र भाष्यकारेण कार्यकारणभावादयस् सम्बन्धाश् शब्दस्यानुपपन्ना इत्य् उक्त्वा संश्लेषसम्बन्धभाव एव दर्शितः, तद् एतद्वार्तिककारो दर्शयति -- असम्भवेनेति। निमित्तनैमित्तिकाश्रयाश्रयिभावादयस् सम्बन्धाश् शब्दार्थयोर् अत्यन्तासम्भाविता एव, कार्यकारणभावस् तु बौद्धगन्धिवैयाकरणैर् अभ्युपगत एव। ते ऽप्य् आहुः -- अर्थाश् शब्दाश् च दृश्यन्ते प्रत्यक्षा यद्य् अपि स्फुटम् । अभिधानाभिधेयौ तु ज्ञानाकारौ तथापि नः ॥ इति। एवं हि मन्यन्ते -- न तावद् वर्णाश् शब्दः, प्रत्येकम् अवाचकत्वात्। अयुगपद्वर्तिनां चावयविसमुदायारम्भानुपपत्तेः। अत एव गोशब्दत्वादिजात्यसम्भवात् भूतादिविशेषाणां च प्रतिप्रयोगम् अन्यत्वेनावाचकत्वाद् वर्णबुद्धिस्मृतिसंस्काराणां चाक्षरवत् प्रत्याख्यानात् पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितान्त्यवर्णस्यापि वर्णत्वेनापूर्ववर्णवदवाचकत्वात् पूर्वपूर्वनिखिलवर्णपदोपसहारक्रमेण चरमस्य कस्यचित् स्फोटात्मनो ऽनवग्रहाद् युगपदवस्थितानेकवर्णाकारज्ञानात्मैव शब्दः। अर्थो ऽपि जातिव्यक्त्यवयवावयविगुणगुणिव्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पदूरीकृतनिरूपणो न बाह्यस् सम्भवतीति ज्ञानात्मकशब्दवेदनानन्तरोत्पद्यमानबाह्यजात्यादिनिर्भासप्रत्ययमात्रात्मैव। ३,२२३ स चायम् एवम्भूतो ऽर्थश् शब्देन जन्यत एवेति कार्यकारणभावम् एव शब्दार्थयोस् सम्बन्धम् आतिष्ठन्ते। तच् चेदम् अतिदूरम् अपभ्रष्टम्, एवं च सत्य् अविदितस्वरूपशक्तीनाम् अप्य् अर्थसंविदुपजायेत। दृष्टा हि खलु मृत्सलिलप्रच्छन्ना अपि व्रीहयो ऽङ्कुरादिकार्यम् आरभमाणा अविदितस्वरूपशक्तयो ऽपीति सूक्तम् -- असम्भवेन शेषाणाम् इति। कथं तु संश्लेषः परिशिष्यत इति, प्रतीतेर् अभ्युपगमाच् च। गौर् अयम् इति हि सामानाधिकरण्येन शब्दोपश्लिष्टम् अर्थम् अवयन्तो लौकिका दृश्यन्ते। अभ्युपगतश् च कैश्चिच् छब्दार्थयोस् संश्लेष एव सम्बन्धः। प्रपञ्चितश् चासाव् अध्यासवाद इति। लौकिकाश् च प्रायेण संश्लेषम् एव संबन्धं मन्यन्ते इति स एव सम्बन्धः प्रसक्तो निराकार्य इत्य् आह -- तस्मिन्न् इति प्राहान्तेन। निषेधम् एव प्रयोगेण दर्शयति -- न शब्द इति। संश्लेषो हि यस्य येन भवति स तद्देश एव दृश्यते रञ्जुर् इव घटे, तदनन्तरदेशे वा प्रदेशिनीव मध्यमायाः। न च शब्दार्थयोर् अन्यतरदेशे वान्यतरो दृश्यते। अतो हिमवद्विन्ध्ययोर् इव नानयोस् सम्बन्ध इति ॥ ६ -- ७ ॥ अर्थो वा पक्षीकार्य इत्य् आह -- एवम् इति। द्वयं वा परस्परम् असम्बद्धम् इतरेतरदेशे तदनन्तरदेशे वादृष्टेः साध्यम् इत्य् आह -- द्वयम् इति। अत्र भाष्यकारेण स्याच् चेदर्थेन सम्बन्धः क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याताम्, इत्य् उक्तम्। तस्याभिप्रायम् आह -- क्षुरेत्य् उक्तमन्तेन। अस्यार्थः -- अत्र भाष्यकारेण शब्दार्थयोस् सम्बन्धसिद्ध्यर्थं तद्देशानन्तरादृष्टेर् इति हेतुर् अन्तर्णीतः, तं च गौर् अयम् इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिभ्रमाद् यो नामासिद्धं मन्यते, स एवं प्रतिबोध्यते -- यदि शब्दार्थयोर् ३,२२४ उपश्लेषलक्षणस् सम्बन्धो भवेत्, अर्थो ऽपि शब्ददेश एव स्यात्, मुखं च तस्य देश इति क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याताम्, न च ते स्तः, तस्मान् मोदकाद्यर्थक्रियानुपलम्भाच् छब्ददेशे तद्देशानन्तरादृष्टेर् इति सिद्धो हेतुः। सामानाधिकरण्यबुद्धिस् तु शब्दार्थयोर् नास्त्य् एव। न हि नीलिम्नेवानुरक्तम् उत्पलं शब्दानुरक्तम् अर्थम् उपलभामहे। गादिसास्नादिमद्रूपा हि तयोर् बुद्धिर् उदेति। अत्र सिद्धान्तभाष्यं यो ऽत्र व्यपदेश्यस् सम्बन्धः तद् एतन् (तम् एकं) न व्यपदिशति भवान् इत्यादि। तस्याभिप्रायम् आह -- अथेति हीनतान्तेन। अत्रायम् अभिप्रायः -- प्रत्याय्यप्रत्यायकशक्तिरूपो हि नश् शब्दार्थयोस् सम्बन्धो ऽभिप्रेतः, तद् यदि संश्लेषलक्षणसम्बन्धाभावस् साध्यते, तदा सिद्धसाध्यतादोषः। सम्बन्धाभावमात्रे तु यौनादिसम्बन्धैर् अनैकान्तिकत्वम्। हिमवद्विन्ध्ययोर् अपि चैकभूम्यादिसम्बन्धात् साध्यहीनो दृष्टान्त इति ॥ ८ -- १० ॥ यदि तु वाच्यवाचकसम्बन्धम् एवाभिप्रेत्य न शब्दो ऽर्थेन सङ्गत इति साध्यते ततो लौकिकविरोध इत्य् आह -- वाच्येति। दूषणान्तरम् आह -- विरोध इति। अत्र कारणम् आह -- न हीति परान्तेन। अयम् अभिप्रायः -- चतुर्विधो हि पुरुषः, प्रतिपन्नो ऽप्रतिपन्नस् सन्दिग्धो विपर्यस्तश् चेति। तत्र प्रतिपन्नः प्रतिपादयिता, इतरे सापेक्षाः प्रतिपाद्याः, तत्प्रतिपादनार्था च प्रतिज्ञा, तद् य एव तेषाम् अन्यतमः परः प्रतिपादयितुम् अभिप्रेतो भवति स एव वाच्यवाचकसम्बन्धवर्जितैः प्रतिज्ञार्थगोचरैः पदैः प्रतिपादयितुम् अशक्यः, अतः प्रतिज्ञां प्रयुञ्जानैर् आश्रितश् शब्दार्थयोर् वाच्यवाचकलक्षणसम्बन्ध इति तन्निराकरणे स्ववाग्विरोध इति। स चायम् अभिधया स्ववाग्विरोधः। पञ्चधा हि तद्विरोधः। उच्चारणाभिधाधर्मधर्म्युभयोक्तिभिर् इति
3,222 etad eva vivṛṇoti -- sambandha iti vakṣyate 'ntena. codanāmidhyārthanirāsārthaṃ hi sambandhasadbhāvo nityatā ca hetur uktaḥ. tac ca dvayam api parair neṣyate. tatra sambandhābhāvas tāvad anenaiva bhāṣyeṇoktaḥ. kṛtakatvaṃ tu yadi prathamam aśruto na pratyāyayati, kṛtakas tarhi ity anena vakṣyate. tad atra sambandhābhāvenānapekṣatvād iti hetor asiddhir uktā. na cāsati sambandhe paroktārthapratītir utpadyata iti darśitam. pratibandhabale hy arthāntaradarśino 'py arthāntare jñānam utpadyate. anādṛtapratibandhas tu yat kiñcid vidvān sa sarvaṃ jānīyād ity atiprasajyata iti || 4 -- 5 || atra bhāṣyakāreṇa kāryakāraṇabhāvādayas sambandhāś śabdasyānupapannā ity uktvā saṃśleṣasambandhabhāva eva darśitaḥ, tad etadvārtikakāro darśayati -- asambhaveneti. nimittanaimittikāśrayāśrayibhāvādayas sambandhāś śabdārthayor atyantāsambhāvitā eva, kāryakāraṇabhāvas tu bauddhagandhivaiyākaraṇair abhyupagata eva. te 'py āhuḥ -- arthāś śabdāś ca dṛśyante pratyakṣā yady api sphuṭam | abhidhānābhidheyau tu jñānākārau tathāpi naḥ || iti. evaṃ hi manyante -- na tāvad varṇāś śabdaḥ, pratyekam avācakatvāt. ayugapadvartināṃ cāvayavisamudāyārambhānupapatteḥ. ata eva gośabdatvādijātyasambhavāt bhūtādiviśeṣāṇāṃ ca pratiprayogam anyatvenāvācakatvād varṇabuddhismṛtisaṃskārāṇāṃ cākṣaravat pratyākhyānāt pūrvavarṇajanitasaṃskārasahitāntyavarṇasyāpi varṇatvenāpūrvavarṇavadavācakatvāt pūrvapūrvanikhilavarṇapadopasahārakrameṇa caramasya kasyacit sphoṭātmano 'navagrahād yugapadavasthitānekavarṇākārajñānātmaiva śabdaḥ. artho 'pi jātivyaktyavayavāvayaviguṇaguṇivyatirekāvyatirekādivikalpadūrīkṛtanirūpaṇo na bāhyas sambhavatīti jñānātmakaśabdavedanānantarotpadyamānabāhyajātyādinirbhāsapratyayamātrātmaiva. 3,223 sa cāyam evambhūto 'rthaś śabdena janyata eveti kāryakāraṇabhāvam eva śabdārthayos sambandham ātiṣṭhante. tac cedam atidūram apabhraṣṭam, evaṃ ca saty aviditasvarūpaśaktīnām apy arthasaṃvidupajāyeta. dṛṣṭā hi khalu mṛtsalilapracchannā api vrīhayo 'ṅkurādikāryam ārabhamāṇā aviditasvarūpaśaktayo 'pīti sūktam -- asambhavena śeṣāṇām iti. kathaṃ tu saṃśleṣaḥ pariśiṣyata iti, pratīter abhyupagamāc ca. gaur ayam iti hi sāmānādhikaraṇyena śabdopaśliṣṭam artham avayanto laukikā dṛśyante. abhyupagataś ca kaiścic chabdārthayos saṃśleṣa eva sambandhaḥ. prapañcitaś cāsāv adhyāsavāda iti. laukikāś ca prāyeṇa saṃśleṣam eva saṃbandhaṃ manyante iti sa eva sambandhaḥ prasakto nirākārya ity āha -- tasminn iti prāhāntena. niṣedham eva prayogeṇa darśayati -- na śabda iti. saṃśleṣo hi yasya yena bhavati sa taddeśa eva dṛśyate rañjur iva ghaṭe, tadanantaradeśe vā pradeśinīva madhyamāyāḥ. na ca śabdārthayor anyataradeśe vānyataro dṛśyate. ato himavadvindhyayor iva nānayos sambandha iti || 6 -- 7 || artho vā pakṣīkārya ity āha -- evam iti. dvayaṃ vā parasparam asambaddham itaretaradeśe tadanantaradeśe vādṛṣṭeḥ sādhyam ity āha -- dvayam iti. atra bhāṣyakāreṇa syāc cedarthena sambandhaḥ kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇe syātām, ity uktam. tasyābhiprāyam āha -- kṣurety uktamantena. asyārthaḥ -- atra bhāṣyakāreṇa śabdārthayos sambandhasiddhyarthaṃ taddeśānantarādṛṣṭer iti hetur antarṇītaḥ, taṃ ca gaur ayam iti sāmānādhikaraṇyapratītibhramād yo nāmāsiddhaṃ manyate, sa evaṃ pratibodhyate -- yadi śabdārthayor 3,224 upaśleṣalakṣaṇas sambandho bhavet, artho 'pi śabdadeśa eva syāt, mukhaṃ ca tasya deśa iti kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇe syātām, na ca te staḥ, tasmān modakādyarthakriyānupalambhāc chabdadeśe taddeśānantarādṛṣṭer iti siddho hetuḥ. sāmānādhikaraṇyabuddhis tu śabdārthayor nāsty eva. na hi nīlimnevānuraktam utpalaṃ śabdānuraktam artham upalabhāmahe. gādisāsnādimadrūpā hi tayor buddhir udeti. atra siddhāntabhāṣyaṃ yo 'tra vyapadeśyas sambandhaḥ tad etan (tam ekaṃ) na vyapadiśati bhavān ityādi. tasyābhiprāyam āha -- atheti hīnatāntena. atrāyam abhiprāyaḥ -- pratyāyyapratyāyakaśaktirūpo hi naś śabdārthayos sambandho 'bhipretaḥ, tad yadi saṃśleṣalakṣaṇasambandhābhāvas sādhyate, tadā siddhasādhyatādoṣaḥ. sambandhābhāvamātre tu yaunādisambandhair anaikāntikatvam. himavadvindhyayor api caikabhūmyādisambandhāt sādhyahīno dṛṣṭānta iti || 8 -- 10 || yadi tu vācyavācakasambandham evābhipretya na śabdo 'rthena saṅgata iti sādhyate tato laukikavirodha ity āha -- vācyeti. dūṣaṇāntaram āha -- virodha iti. atra kāraṇam āha -- na hīti parāntena. ayam abhiprāyaḥ -- caturvidho hi puruṣaḥ, pratipanno 'pratipannas sandigdho viparyastaś ceti. tatra pratipannaḥ pratipādayitā, itare sāpekṣāḥ pratipādyāḥ, tatpratipādanārthā ca pratijñā, tad ya eva teṣām anyatamaḥ paraḥ pratipādayitum abhipreto bhavati sa eva vācyavācakasambandhavarjitaiḥ pratijñārthagocaraiḥ padaiḥ pratipādayitum aśakyaḥ, ataḥ pratijñāṃ prayuñjānair āśritaś śabdārthayor vācyavācakalakṣaṇasambandha iti tannirākaraṇe svavāgvirodha iti. sa cāyam abhidhayā svavāgvirodhaḥ. pañcadhā hi tadvirodhaḥ. uccāraṇābhidhādharmadharmyubhayoktibhir iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.