३,२२५ वाच्यवाचकसम्बन्धस्वरूपम् इदानीम् अभिद्योतयति -- अभिधानेति। अस्यार्थः -- एकस्याम् अभिधानक्रियायां शब्दः करणं कर्ता वा, विवक्षातः कारकप्रवृत्तेः। अर्थस् तु कर्मैव। अतो (?यद्।अ)नयोः कर्मकरणत्वं (कर्म)कर्तृत्वं वा। निरूपितः -- सम्बन्ध इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति। यद् वा -- एकस्यां गवाद्यर्थप्रतिपत्तौ साध्यमानायाम् एकेन वक्त्रोपादीयमानावरुणैकहायनीवद्विवक्षितसाहित्यौ शब्दार्थौ यन्नियम्येते सो ऽनयोः सम्बन्ध इत्य् आह -- प्रतिपत्ताव् इति। उपादानाद् इत्य् उपादीयमानतया विशेषणविवक्षां दर्शयति। उपादेयस्य हि विशेषणं विवक्षितं भवति पशोर् इवैकत्वं - पशुना यजेतेति। उद्देश्यविशेषणं त्व् अविवक्षितं भवति, यथा ग्रहविशेषणम् एकत्वम्, उद्देश्या हि ग्रहाः, तेषु सम्मार्जनविधानात्। इह चार्थप्रतिपत्ताव् एकस्याम् उपादेयौ शब्दार्थौ, पशुर् इव यागे। अतो विवक्षितम् अनयोः साहित्यं विशेषणम् इत्य् अरुणैकहायन्योर् इवानयोर् नियमः सम्बन्ध इति। (?न त्व् ए।न् वे)वम् अरुणैकहायन्योः श्रूयमाणयोः साहित्यविवक्षा युक्ता। समुदाये हि तत्र वाक्यं समाप्यते। (शब्दार्थौ तु) नैव प्रतीतिक्रिया(यां विशेष)णतया श्रुतौ, कथम् अनयोः साहित्यविवक्षा। न श्रूयमाणता विशेषणविवक्षाहेतुः। अपि तु अर्थसंव्यवहारो ऽपि हि। पाकादौ यदौदनादिस्थाल्यादि ॥। (क्रिया)व्यवहारदर्शनात् अनभिहितम् अप्य् अर्थं जानाति तदा स्थाल्यादीनां विवक्षितं साहित्यं मन्यते, तथा मन्वानः स्वयम् अपि पक्तुकामस् तत् सर्वम् आहरति। एवम् इहापि बालः प्रयोज्यवृद्धस्य विशिष्टार्थव्यवहारदर्शनेन तद्विषयां बुद्धिम् अनुमाय शब्दानन्तरभावितया शब्दकारणतां तावदवधारयति। वक्तुश् चास्यां प्रयोज्यवृद्धप्रतिपत्तौ दर्शनपारार्थ्यात् प्रधानभूताया(म् उपा)दीयमानयोः शब्दार्थयोः साहित्यं विवक्षितम् इति। एवं च विदित्वा स्वयम् अपि परार्थप्रयोगे सहितौ शब्दार्थौ हृदयम् आवेशिताव् उपादाय शब्दं चोच्चार्य परप्रतिपत्तिं भावयतीति सूक्तं साहित्यविवक्षा वर्णसाहित्यविवक्षावद् इति ॥ १२ -- १३ ॥ ३,२२६ नन्व् एवं वदता शब्दार्थयोः क्रियासम्बन्ध एव दर्शितः, न परस्परसम्बन्धः। तथा हि -- यत् तावद् उक्तम् अभिधानक्रियायां हि इति, अनेनाभिधानक्रियासम्बन्ध एव कर्मकरणादिरूपेणोभयोर् उपवर्णितः, न परस्परसम्बन्धः। प्रतिपत्ताव् उपादानाद् इत्य् अपि प्रतिपाद्यप्रतिपादकतया प्रतिपत्तिक्रियासम्बन्धमात्र एव दर्शितः, न परस्परम्, गुणप्रधानभावम् अन्तरेण सम्बन्धायोगात्। वक्ष्यति हि -- गुणानां च परार्थत्वाद् असम्बन्धः समत्वात् इति। स्याद् एतत्। क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वकत्वात् सर्वसम्बन्धानां क्रियाकारकसम्बन्ध एव दर्शित इति। अस्तु तावत्, तदुत्तरकालभावी तु को ऽनयोः सम्बन्ध इति वाच्यम् एव। तद् एतत् सर्वम् अनुभाष्य परिहरति -- तत्रेति तयोरन्तेन। अस्यार्थः -- यद्य् अपि कारकाणां प्रधानार्थत्वान् न परस्परसम्बन्धः, तथापि प्रतिपत्त्यभिधानयोर् या काचित् क्रिया गृह्यते, तस्यां च क्रियाकारकसम्बन्धोत्तरकालभावी परस्परोपकार्योपकारकलक्षणः शब्दार्थयोर् अस्ति सम्बन्धः ॥ तत् पुनर् इदं पूर्वापरविरुद्धं प्रदेशान्तरविरुद्धं च। तथा हि -- अत्र तावद् एकस्यां क्रियायाम् उपकार्योपकारकत्वं शब्दार्थयोः सम्बन्ध इत्य् उक्तम्, प्रतिपत्ताव् उपादानात् इति क्रियानुमानाङ्गत्वम् एव परस्परनियमात्मको दर्शितः सम्बन्धः। अभिधानक्रियायां हि इति च कर्मत्वकरणत्वे सम्बन्ध इत्य् उक्तम्। प्रदेशान्तरे शक्तिर् एव सम्बन्ध इति वक्ष्यति। क्वचिच् च शब्दशक्तिनियमम् एव सम्बन्धम् आह -- वाच्यवाचकशक्त्योश् च नियमः फललक्षणः । इति ब्रुवानः। अन्यत्राप्य् उक्तम् -- ३,२२७ एकाभिधानिमित्तत्वं कर्मकर्तृत्वयोश् च यत् । यो वा करणकर्मत्वनियमो ऽभिधयैकया ॥ स नो ऽर्थशब्दसम्बन्धः इति। अतो विवेचनीयम् इदम् -- को ऽत्र सम्बन्धः शब्दार्थयोर् वार्त्तिककारस्याभिमत इति। अत्रोच्यते -- यथैकेन क्रयकर्मणा परिगृहीतयोर् द्रव्यगुणयोर् इतरेतराकांक्षापरिपूरणेन परस्परोपकार्योपकारकलक्षणः सम्बन्धः। न ह्य् अनाश्रितः क्रयक्रियाम् अभिनिर्वर्तयति। न द्रव्यं गुणविशेषानवच्छिन्नम् उत्सहते क्रयक्रियां निर्वर्तयितुम्। न च गुणेन स्वमहिम्ना आश्रयभूतद्रव्यमात्रम् उपादीयमानम् अपि क्रये गृह्यते, (स्वकीयगो) द्रव्यावरोधात्। द्रव्ये(गुणमात्रा)वच्छेदात् तद् गुणमात्रम् उपादीयमानम् अपि क्रयक्रिया न प्रतीच्छति स्वकीयारुणिम् अगुणावरोधात्। सो ऽयम् अर्थो नियमः सम्पद्यते। तद् एवम् इहाप्य् एकार्थप्रतिपत्त्यभिधानक्रियासिद्ध्यर्थम् उपादीयमानयोर् विवक्षितसाहित्ययोः शब्दार्थयोः क्रियाकारकसम्बन्धोत्तरकालभावी यो यम् उपकार्योपकारकभावः, स एव सम्बन्धः। कः पुनर् अनयोः परस्परोपकारः। श्रूयताम् -- अर्थो हि न प्रतिपादकम् अन्तरेण प्रतिपाद्यो भवति, शब्दो न प्रतिपाद्यम् अन्तरेण प्रतिपादकः। अतः प्रतिपाद्यप्रतिपादकतयावतिष्ठमानाव् अन्योन्यस्योपकार्योपकारकौ भवतः। तच् चेदं रूपम् अनयोर् नियतम् इत्य् अत्यन्तसन्निकर्षमात्रेण नियमे सम्बन्धाभिधानम्, न तु नियम एव सम्बन्धः। शक्तिसम्बन्धवादो ऽपि चात एव। वाच्यवाचकशक्त्योर् एव हि सत्योर् उपकार्योपकारकभावो भवति। न तु शक्तिर् एव सम्बन्धः। तद् अत्र प्रत्यासत्तेर् अभेदोपचारेण शक्तिः सम्बन्धः, नियमः सम्बन्धः, कर्तृत्वं करणत्वं वा सम्बन्ध इत्य् एवमादयः समुल्लापाः। वस्तुतस् तूपकार्योपकारकत्वम् एव सम्बन्धः ॥ कथं पुनस् तद्रूपम् अनयोर् नियतम् इत्य् उच्यते। न ह्य् अनुच्चरिते शब्दे परस्परोपकार्योपकारकभावः शब्दार्थयोर् अस्ति। न च तदानीं तौ न स्तः, नित्यत्वात्। तस्माद् असद् एतत्। तन् न। शक्त्यात्मना विद्यमानत्वात् ३,२२८ अनुच्चरिते ऽपि हि शब्दे ऽस्ति प्रतिपादकशक्तिः, अर्थे च प्रतिपाद्यशक्तिः, अत एव सम्बन्धो नित्य इत्य् उच्यते। नन्व् एवम् अपि करहस्तादिभिर् अनेकैः शब्दैर् एकत्रार्थे प्रतिपाद्ये अनेकार्थवचने चैकस्मिन् गवादिशब्दे कथम् अव्यभिचारः शक्यते ऽवगन्तुम्। अतः प्रकरणादीनाम् अपि पदार्थावधारणापोयत्वाद् वृद्धव्यवहारे हि बालेन केवलपदाप्रयोगादावापोद्धारभेदेनैतद् अवधारितम् -- यदा यदर्थविवक्षया शब्दः प्रयुज्यते स तस्यार्थ इति। विवक्षा चार्थप्रकरणादिवशोन्नेया। गामानय दोग्धुम् इत्य् उक्ते अर्थाद् एतद् अवगम्यते सास्नादिमत्यस्य विवक्षेति। योत्स्यामीत्य् उक्ते अर्थादि(?मु)षौ प्रतीतिर् उदेति। तद् एवम् अर्थप्रकरणादिभेदभिन्नम् अन्ययान्यया च शक्त्योपहितम् अन्यद् अन्यच् च पदम् अन्यस्यान्यस्य वाचकम् इति न पदव्यभिचारः। अर्थो ऽपि चोद्भूततत्पदाभिधानयोग्यावस्थाभेदभिन्नो हस्तादिर् अन्योन्यश् च करादिपदानां वाच्य इति न पदं व्यभिचरति। अपि चैकस्यां क्रियायाम् अयं नियम इत्य् उक्तः। न चैकस्यां प्रतिपत्ताव् अभिधाने वोपादीयमानयोः शब्दार्थयोर् अन्योन्यव्यभिचारो ऽस्ति। तद् इदम् उक्तं हि नियम्येते यद् एकस्याम् इति ॥ १४ -- १५ ॥ नन्व् एवम् एकक्रियानिमित्तको नियमः शब्दार्थयोः सम्बन्ध इत्य् उच्यमाने ऽनुमानाङ्गम् अविनाभाव एवाश्रितो भवेत्, अतस् तद्बलेन धूमादिवाग्निज्ञानं शब्दाद् अर्थज्ञानम् उपजायमानम् अनुमानं स्याद् अत आह -- न चापीति। इदं च शाब्दे प्रसाधितम् इत्य् आह -- साधितम् इति। ननु यद्य् अविनाभावो नोपयुज्यते, कस् तर्ह्य् उपयुज्यते। उक्तं भाष्यकारेण -- संज्ञासंज्ञिसम्बन्धः इति। ननु चायम् अपि सम्बन्धो ऽनुपयोग्य् एव। तद् एतद् आशङ्कते -- संज्ञेति। तदङ्गं गमकत्वाङ्गम् इत्य् अर्थः
3,225 vācyavācakasambandhasvarūpam idānīm abhidyotayati -- abhidhāneti. asyārthaḥ -- ekasyām abhidhānakriyāyāṃ śabdaḥ karaṇaṃ kartā vā, vivakṣātaḥ kārakapravṛtteḥ. arthas tu karmaiva. ato (?yad/a)nayoḥ karmakaraṇatvaṃ (karma)kartṛtvaṃ vā. nirūpitaḥ -- sambandha iti vakṣyamāṇena sambandha iti. yad vā -- ekasyāṃ gavādyarthapratipattau sādhyamānāyām ekena vaktropādīyamānāvaruṇaikahāyanīvadvivakṣitasāhityau śabdārthau yanniyamyete so 'nayoḥ sambandha ity āha -- pratipattāv iti. upādānād ity upādīyamānatayā viśeṣaṇavivakṣāṃ darśayati. upādeyasya hi viśeṣaṇaṃ vivakṣitaṃ bhavati paśor ivaikatvaṃ - paśunā yajeteti. uddeśyaviśeṣaṇaṃ tv avivakṣitaṃ bhavati, yathā grahaviśeṣaṇam ekatvam, uddeśyā hi grahāḥ, teṣu sammārjanavidhānāt. iha cārthapratipattāv ekasyām upādeyau śabdārthau, paśur iva yāge. ato vivakṣitam anayoḥ sāhityaṃ viśeṣaṇam ity aruṇaikahāyanyor ivānayor niyamaḥ sambandha iti. (?na tv e/n ve)vam aruṇaikahāyanyoḥ śrūyamāṇayoḥ sāhityavivakṣā yuktā. samudāye hi tatra vākyaṃ samāpyate. (śabdārthau tu) naiva pratītikriyā(yāṃ viśeṣa)ṇatayā śrutau, katham anayoḥ sāhityavivakṣā. na śrūyamāṇatā viśeṣaṇavivakṣāhetuḥ. api tu arthasaṃvyavahāro 'pi hi. pākādau yadaudanādisthālyādi ... (kriyā)vyavahāradarśanāt anabhihitam apy arthaṃ jānāti tadā sthālyādīnāṃ vivakṣitaṃ sāhityaṃ manyate, tathā manvānaḥ svayam api paktukāmas tat sarvam āharati. evam ihāpi bālaḥ prayojyavṛddhasya viśiṣṭārthavyavahāradarśanena tadviṣayāṃ buddhim anumāya śabdānantarabhāvitayā śabdakāraṇatāṃ tāvadavadhārayati. vaktuś cāsyāṃ prayojyavṛddhapratipattau darśanapārārthyāt pradhānabhūtāyā(m upā)dīyamānayoḥ śabdārthayoḥ sāhityaṃ vivakṣitam iti. evaṃ ca viditvā svayam api parārthaprayoge sahitau śabdārthau hṛdayam āveśitāv upādāya śabdaṃ coccārya parapratipattiṃ bhāvayatīti sūktaṃ sāhityavivakṣā varṇasāhityavivakṣāvad iti || 12 -- 13 || 3,226 nanv evaṃ vadatā śabdārthayoḥ kriyāsambandha eva darśitaḥ, na parasparasambandhaḥ. tathā hi -- yat tāvad uktam abhidhānakriyāyāṃ hi iti, anenābhidhānakriyāsambandha eva karmakaraṇādirūpeṇobhayor upavarṇitaḥ, na parasparasambandhaḥ. pratipattāv upādānād ity api pratipādyapratipādakatayā pratipattikriyāsambandhamātra eva darśitaḥ, na parasparam, guṇapradhānabhāvam antareṇa sambandhāyogāt. vakṣyati hi -- guṇānāṃ ca parārthatvād asambandhaḥ samatvāt iti. syād etat. kriyākārakasambandhapūrvakatvāt sarvasambandhānāṃ kriyākārakasambandha eva darśita iti. astu tāvat, taduttarakālabhāvī tu ko 'nayoḥ sambandha iti vācyam eva. tad etat sarvam anubhāṣya pariharati -- tatreti tayorantena. asyārthaḥ -- yady api kārakāṇāṃ pradhānārthatvān na parasparasambandhaḥ, tathāpi pratipattyabhidhānayor yā kācit kriyā gṛhyate, tasyāṃ ca kriyākārakasambandhottarakālabhāvī parasparopakāryopakārakalakṣaṇaḥ śabdārthayor asti sambandhaḥ || tat punar idaṃ pūrvāparaviruddhaṃ pradeśāntaraviruddhaṃ ca. tathā hi -- atra tāvad ekasyāṃ kriyāyām upakāryopakārakatvaṃ śabdārthayoḥ sambandha ity uktam, pratipattāv upādānāt iti kriyānumānāṅgatvam eva parasparaniyamātmako darśitaḥ sambandhaḥ. abhidhānakriyāyāṃ hi iti ca karmatvakaraṇatve sambandha ity uktam. pradeśāntare śaktir eva sambandha iti vakṣyati. kvacic ca śabdaśaktiniyamam eva sambandham āha -- vācyavācakaśaktyoś ca niyamaḥ phalalakṣaṇaḥ | iti bruvānaḥ. anyatrāpy uktam -- 3,227 ekābhidhānimittatvaṃ karmakartṛtvayoś ca yat | yo vā karaṇakarmatvaniyamo 'bhidhayaikayā || sa no 'rthaśabdasambandhaḥ iti. ato vivecanīyam idam -- ko 'tra sambandhaḥ śabdārthayor vārttikakārasyābhimata iti. atrocyate -- yathaikena krayakarmaṇā parigṛhītayor dravyaguṇayor itaretarākāṃkṣāparipūraṇena parasparopakāryopakārakalakṣaṇaḥ sambandhaḥ. na hy anāśritaḥ krayakriyām abhinirvartayati. na dravyaṃ guṇaviśeṣānavacchinnam utsahate krayakriyāṃ nirvartayitum. na ca guṇena svamahimnā āśrayabhūtadravyamātram upādīyamānam api kraye gṛhyate, (svakīyago) dravyāvarodhāt. dravye(guṇamātrā)vacchedāt tad guṇamātram upādīyamānam api krayakriyā na pratīcchati svakīyāruṇim aguṇāvarodhāt. so 'yam artho niyamaḥ sampadyate. tad evam ihāpy ekārthapratipattyabhidhānakriyāsiddhyartham upādīyamānayor vivakṣitasāhityayoḥ śabdārthayoḥ kriyākārakasambandhottarakālabhāvī yo yam upakāryopakārakabhāvaḥ, sa eva sambandhaḥ. kaḥ punar anayoḥ parasparopakāraḥ. śrūyatām -- artho hi na pratipādakam antareṇa pratipādyo bhavati, śabdo na pratipādyam antareṇa pratipādakaḥ. ataḥ pratipādyapratipādakatayāvatiṣṭhamānāv anyonyasyopakāryopakārakau bhavataḥ. tac cedaṃ rūpam anayor niyatam ity atyantasannikarṣamātreṇa niyame sambandhābhidhānam, na tu niyama eva sambandhaḥ. śaktisambandhavādo 'pi cāta eva. vācyavācakaśaktyor eva hi satyor upakāryopakārakabhāvo bhavati. na tu śaktir eva sambandhaḥ. tad atra pratyāsatter abhedopacāreṇa śaktiḥ sambandhaḥ, niyamaḥ sambandhaḥ, kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ vā sambandha ity evamādayaḥ samullāpāḥ. vastutas tūpakāryopakārakatvam eva sambandhaḥ || kathaṃ punas tadrūpam anayor niyatam ity ucyate. na hy anuccarite śabde parasparopakāryopakārakabhāvaḥ śabdārthayor asti. na ca tadānīṃ tau na staḥ, nityatvāt. tasmād asad etat. tan na. śaktyātmanā vidyamānatvāt 3,228 anuccarite 'pi hi śabde 'sti pratipādakaśaktiḥ, arthe ca pratipādyaśaktiḥ, ata eva sambandho nitya ity ucyate. nanv evam api karahastādibhir anekaiḥ śabdair ekatrārthe pratipādye anekārthavacane caikasmin gavādiśabde katham avyabhicāraḥ śakyate 'vagantum. ataḥ prakaraṇādīnām api padārthāvadhāraṇāpoyatvād vṛddhavyavahāre hi bālena kevalapadāprayogādāvāpoddhārabhedenaitad avadhāritam -- yadā yadarthavivakṣayā śabdaḥ prayujyate sa tasyārtha iti. vivakṣā cārthaprakaraṇādivaśonneyā. gāmānaya dogdhum ity ukte arthād etad avagamyate sāsnādimatyasya vivakṣeti. yotsyāmīty ukte arthādi(?mu)ṣau pratītir udeti. tad evam arthaprakaraṇādibhedabhinnam anyayānyayā ca śaktyopahitam anyad anyac ca padam anyasyānyasya vācakam iti na padavyabhicāraḥ. artho 'pi codbhūtatatpadābhidhānayogyāvasthābhedabhinno hastādir anyonyaś ca karādipadānāṃ vācya iti na padaṃ vyabhicarati. api caikasyāṃ kriyāyām ayaṃ niyama ity uktaḥ. na caikasyāṃ pratipattāv abhidhāne vopādīyamānayoḥ śabdārthayor anyonyavyabhicāro 'sti. tad idam uktaṃ hi niyamyete yad ekasyām iti || 14 -- 15 || nanv evam ekakriyānimittako niyamaḥ śabdārthayoḥ sambandha ity ucyamāne 'numānāṅgam avinābhāva evāśrito bhavet, atas tadbalena dhūmādivāgnijñānaṃ śabdād arthajñānam upajāyamānam anumānaṃ syād ata āha -- na cāpīti. idaṃ ca śābde prasādhitam ity āha -- sādhitam iti. nanu yady avinābhāvo nopayujyate, kas tarhy upayujyate. uktaṃ bhāṣyakāreṇa -- saṃjñāsaṃjñisambandhaḥ iti. nanu cāyam api sambandho 'nupayogy eva. tad etad āśaṅkate -- saṃjñeti. tadaṅgaṃ gamakatvāṅgam ity arthaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.