१,२५२ एतन् निराकरोति -- तद् अयुक्तम् इति। अयम् अभिप्रायः -- किम् उन्मिषितचक्षुषो विचित्रान् भावानुपलभमानस्य बुद्धिर् विशिष्यते न वा। यदि नेत्य् आह, किम् अस्योत्तरेण। अथ विशिष्यते, सैव तर्हि विलक्षणाकारा बुद्धिर् उपजाता असंशयिता देशादिभेदे ऽप्य् अनुपजातव्यतिरेका एकत्वम् इव नानात्वम् अपि स्थापयति। कथं ह्य् एकबुद्धिगोचरयोर् नानात्वैकत्वयोर् एकं सत्यम् इतरच् चालीकं भविष्यति। यत् तु विदधाति वस्तुनः स्वरूपं प्रत्यक्षं न निषेधतीत्य् उक्तम्। सत्यम्। विदधद् एतद् भिन्नम् एव विदधाति तथा प्रतीतेः। नन्व् इतरप्रतिषेधाद् विना भिन्नं विधातुम् एव न शक्यते। मैवम्। न हीदम् इतरप्रतिषेधाद् वस्तुभिन्नं, किं तर्हि स्वरूपेणैव। अतस् तत् प्रकाशते। भिन्नं न प्रकाशत इति दुर्भणम्। अत एवेतरेतराभावस्य प्रत्यक्षतापत्तिर् इति यद् उक्तं तद् अपि प्रत्युक्तम्। न हि भिन्नं ग्रहीतुम् इतरेतराभावो ग्रहीतव्यः। सो ऽपि तत्रास्तु तावत्। न प्रत्यक्षेणावसीयते। पश्चात् तु प्रतियोग्यादिस्मरणपुरस्सरं भावविकल्पेनासाव् अध्यवसीयते। यो ऽपि विधिव्यवच्छेदयोः क्रमयौगपद्यविकल्पः, सो ऽप्य् असदर्थ एव। न ह्य् अत्र निर्विकल्पकोदयकाले व्यवच्छेदावगतिर् अस्ति। किं तत्क्रमादिपरिचोदनया। स्वरूपमात्रं तु वस्तुनः प्रकाशते। तच् चानुभवबलाद् एव विलक्षणम् इत्य् उक्तम्। ननु यदि स्वरूपभिन्नं वस्तु किं विशेषैः। न प्रयोजनवशाद् वस्त्व् आश्रीयते। किण् तु संविद्वशेन। सा चाविशिष्टा विशेषेष्व् इति विशेषाः कथं नाश्रीयेरन्। अपि च असत्सु विशेषेषु तद् भिन्नं स्वरूपम् एव न संवर्तते। यथा असत्सु चित्रावयवनीलादिषु चित्ररूपम्। न चैतावता तत् तेभ्यो भिन्नं भवति। न च तद्ग्रहणम् अन्तरेण गृह्यते। तद्वद् विशेषवशप्रभावितम् एव द्रव्यस्य भिन्नं रूपं तद्ग्रहणसमकालं चानुभूयत इति तन्निरपेक्षग्रहणप्रसङ्गो ऽपि न चोदनीयः। सर्वं चैतत् संचिद्बलाद् एवास्माभिर् अभिधीयते। न पुनर् अलौकिकं किञ्चिद् उपकल्प्यते। एतद् एवाभिप्रेत्य भिन्नरूपोपलम्भनात् इत्य् उक्तम्। किम् उक्तं भवति। रूपम् एव तद् यद् एतद् भिन्नम्। अतो युक्तं यदन्यव्यवच्छेदादिबोधनिरपेक्षेण प्रत्यक्षेणावसीयत इति। आह -- तत् तर्हि रूपं व्याक्रियताम् इदं नामेति, अत आह -- न हीति। अयम् अभिप्रायः -- नोपाख्या १,२५३ वस्तुनः सत्त्वे कारणम्। अपि तर्हि, प्रख्या। अस्ति चात्र निर्विकल्पकदशायाम् अपि विलक्षणवस्तुसंविद् भिन्नरूपविषया सा इति च दर्शितम्। तच् च निर्विकल्पकप्रतिभातं रूपं पश्चात् तु द्वित्रादिभिर् विशेषैः परस्मा अप्य् अदूरान्तरेण दर्शयितुं शक्यम् एवेति
1,252 etan nirākaroti -- tad ayuktam iti. ayam abhiprāyaḥ -- kim unmiṣitacakṣuṣo vicitrān bhāvānupalabhamānasya buddhir viśiṣyate na vā. yadi nety āha, kim asyottareṇa. atha viśiṣyate, saiva tarhi vilakṣaṇākārā buddhir upajātā asaṃśayitā deśādibhede 'py anupajātavyatirekā ekatvam iva nānātvam api sthāpayati. kathaṃ hy ekabuddhigocarayor nānātvaikatvayor ekaṃ satyam itarac cālīkaṃ bhaviṣyati. yat tu vidadhāti vastunaḥ svarūpaṃ pratyakṣaṃ na niṣedhatīty uktam. satyam. vidadhad etad bhinnam eva vidadhāti tathā pratīteḥ. nanv itarapratiṣedhād vinā bhinnaṃ vidhātum eva na śakyate. maivam. na hīdam itarapratiṣedhād vastubhinnaṃ, kiṃ tarhi svarūpeṇaiva. atas tat prakāśate. bhinnaṃ na prakāśata iti durbhaṇam. ata evetaretarābhāvasya pratyakṣatāpattir iti yad uktaṃ tad api pratyuktam. na hi bhinnaṃ grahītum itaretarābhāvo grahītavyaḥ. so 'pi tatrāstu tāvat. na pratyakṣeṇāvasīyate. paścāt tu pratiyogyādismaraṇapurassaraṃ bhāvavikalpenāsāv adhyavasīyate. yo 'pi vidhivyavacchedayoḥ kramayaugapadyavikalpaḥ, so 'py asadartha eva. na hy atra nirvikalpakodayakāle vyavacchedāvagatir asti. kiṃ tatkramādiparicodanayā. svarūpamātraṃ tu vastunaḥ prakāśate. tac cānubhavabalād eva vilakṣaṇam ity uktam. nanu yadi svarūpabhinnaṃ vastu kiṃ viśeṣaiḥ. na prayojanavaśād vastv āśrīyate. kiṇ tu saṃvidvaśena. sā cāviśiṣṭā viśeṣeṣv iti viśeṣāḥ kathaṃ nāśrīyeran. api ca asatsu viśeṣeṣu tad bhinnaṃ svarūpam eva na saṃvartate. yathā asatsu citrāvayavanīlādiṣu citrarūpam. na caitāvatā tat tebhyo bhinnaṃ bhavati. na ca tadgrahaṇam antareṇa gṛhyate. tadvad viśeṣavaśaprabhāvitam eva dravyasya bhinnaṃ rūpaṃ tadgrahaṇasamakālaṃ cānubhūyata iti tannirapekṣagrahaṇaprasaṅgo 'pi na codanīyaḥ. sarvaṃ caitat saṃcidbalād evāsmābhir abhidhīyate. na punar alaukikaṃ kiñcid upakalpyate. etad evābhipretya bhinnarūpopalambhanāt ity uktam. kim uktaṃ bhavati. rūpam eva tad yad etad bhinnam. ato yuktaṃ yadanyavyavacchedādibodhanirapekṣeṇa pratyakṣeṇāvasīyata iti. āha -- tat tarhi rūpaṃ vyākriyatām idaṃ nāmeti, ata āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- nopākhyā 1,253 vastunaḥ sattve kāraṇam. api tarhi, prakhyā. asti cātra nirvikalpakadaśāyām api vilakṣaṇavastusaṃvid bhinnarūpaviṣayā sā iti ca darśitam. tac ca nirvikalpakapratibhātaṃ rūpaṃ paścāt tu dvitrādibhir viśeṣaiḥ parasmā apy adūrāntareṇa darśayituṃ śakyam eveti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.