श्रोत्रचक्षुषोर् अप्राप्यकारित्वे बौद्धानाम् अभिप्रायम् आह -- प्राप्येति नोन्तेन। एवं हि तैर् उक्तं - सान्तरग्रहणं न स्यात् प्राप्तौ ज्ञाने ऽधिकस्य च । इति। यदि चक्षुश्श्रोत्रे विषयं प्राप्य गृह्णीतः, यद् इदं दूरे शब्दो दूरे ऽर्थ इति सान्तरग्रहणं यच् च सुमहतां महीमहीधरादीनाम् अधिष्ठानाधिकपरिमाणानां १,२२३ ग्रहणं तत् किलोभयम् अपि न स्यात्, प्राप्यकारिषु त्वगादिष्व् अदर्शनात्। तद् एतद् उक्तं भवति -- यत् प्राप्यकारि न तत् सान्तरम् अधिकं च वेदयति, यथा कायः न च तथा श्रोत्रचक्षुषी इत्य् आवीतहेतुः। उपालम्भे किलशब्दः। उभयस्यापि समाधास्यमानत्वाद् इति। आर्जवावस्थानं वा सम्प्रयोगो ऽभिमत इत्य् आह -- यदि वेति। आर्जवावस्थितस्य हि रूपादिज्ञानम् उत्पद्यते। तत्रैव सम्प्रयोगशब्दोपचारः। त्वगादिषु सम्प्रयोगशब्दार्थो ज्ञानहेतुर् उपलब्धः। तद् इदम् आर्जवावस्थानम् अपि तद्धेतुतया तथा व्यपदिश्यते। एवम् एव व्यापारे ऽपि दर्शयितव्यम् इति ॥ ४१-४२ ॥ कार्यलक्षितयोग्यतालक्षणो वा यः शब्दार्थयोर् इव रूपादिचक्षुराद्योः सम्बन्धः सम्प्रयोग इत्य् आह -- योग्यतेति। अथवास्तु साङ्ख्यादिसिद्धान्तसिद्धः प्राप्तिरूप एव सम्बन्धः। नात्रापि किञ्चिद् दुष्यतीत्य् आह -- साङ्ख्यादीन् इति। निर्जित्य हि साङ्ख्यादीन् प्राप्तिपक्षो ऽत्र दूष्यते। न च ते निर्जेतुं शक्याः। अप्राप्यकारिपक्षे हि सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टादीनाम् अप्राप्तत्वाविशेषेण ग्रहणप्रसङ्गाद् इति भावः
śrotracakṣuṣor aprāpyakāritve bauddhānām abhiprāyam āha -- prāpyeti nontena. evaṃ hi tair uktaṃ - sāntaragrahaṇaṃ na syāt prāptau jñāne 'dhikasya ca | iti. yadi cakṣuśśrotre viṣayaṃ prāpya gṛhṇītaḥ, yad idaṃ dūre śabdo dūre 'rtha iti sāntaragrahaṇaṃ yac ca sumahatāṃ mahīmahīdharādīnām adhiṣṭhānādhikaparimāṇānāṃ 1,223 grahaṇaṃ tat kilobhayam api na syāt, prāpyakāriṣu tvagādiṣv adarśanāt. tad etad uktaṃ bhavati -- yat prāpyakāri na tat sāntaram adhikaṃ ca vedayati, yathā kāyaḥ na ca tathā śrotracakṣuṣī ity āvītahetuḥ. upālambhe kilaśabdaḥ. ubhayasyāpi samādhāsyamānatvād iti. ārjavāvasthānaṃ vā samprayogo 'bhimata ity āha -- yadi veti. ārjavāvasthitasya hi rūpādijñānam utpadyate. tatraiva samprayogaśabdopacāraḥ. tvagādiṣu samprayogaśabdārtho jñānahetur upalabdhaḥ. tad idam ārjavāvasthānam api taddhetutayā tathā vyapadiśyate. evam eva vyāpāre 'pi darśayitavyam iti || 41-42 || kāryalakṣitayogyatālakṣaṇo vā yaḥ śabdārthayor iva rūpādicakṣurādyoḥ sambandhaḥ samprayoga ity āha -- yogyateti. athavāstu sāṅkhyādisiddhāntasiddhaḥ prāptirūpa eva sambandhaḥ. nātrāpi kiñcid duṣyatīty āha -- sāṅkhyādīn iti. nirjitya hi sāṅkhyādīn prāptipakṣo 'tra dūṣyate. na ca te nirjetuṃ śakyāḥ. aprāpyakāripakṣe hi sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭādīnām aprāptatvāviśeṣeṇa grahaṇaprasaṅgād iti bhāvaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.