जायमानविशेषणोपादाने प्रयोजनम् आह -- व्यापार इति। कारकान्तराणि जनित्वा कियन्तञ्चित् कालं स्थित्वा स्वकार्येषु वर्तमानानि दृष्टानि। तद् बुद्धाव् अपि प्रमाणे मा भूद् इति जन्मविवक्षा सूत्रकारेण कृतेति। किं पुनः कारकान्तरसाधर्म्ये दुष्यति, अत आह -- न हीति। अयम् अभिप्रायः -- न किञ्चिद् दुष्यति। किन् तु नेन्द्रियादिवद् जाता सती बुद्धिः क्षणमात्रम् अप्य् आस्ते। अतः कथं तद्वद् एव स्थित्वा प्रवर्तत इति। न केवलं जाता नास्ते, किन् तु जायमानापि नोदास्ते। सा ह्य् उत्पद्यमानैव स्वार्थं प्रकाशयन्त्य् एवोत्पद्यत इति न क्षणान्तरं प्रतीक्षते। न ह्य् अर्थप्रकाशनाद् अन्यद् बुद्धे रूपम् उपलभ्यत इत्य् आह -- जायत इति। कारकान्तरवैधर्म्यप्रतिपादनेनात्र नित्यबुद्धिवादिनो निराकर्तुं बुद्धेर् अनतिचिरविनाशित्वम् उक्तम्। तत्र चायं हेतुः। यदीयम् उत्पत्तिमती तस्या विनाशेनावश्यं भवितव्यम्। न चाहैतुको विनाशः सम्भवति, उत्पत्तिमत्त्वाद् एव। न च प्रहारादिरस्या विनाशहेतुः, अमूर्तत्वात्। अतो ज्ञानान्तरेण वा नाश्यते, तज्जन्मना वा संस्कारेण। तच् चोभयम् अपि सहसैव निष्पन्नम्। अस्ति हीन्द्रियादिका सामग्र्यप्रतिबन्धा। सा किम् अपरं विज्ञानं न जनयति। स्मृतिहेतुर् अपि संस्कारो ऽनयैव जातमात्रया जनित इति कर्मवत् कार्यविरोधित्वाद् अपि तादात्विको विनाशो बुद्धेर् इति युक्तम्। न च सैवेति बुद्धेः प्रत्यभिज्ञानम् अस्ति। न च भेदानध्यवसायमात्राद् एकत्वसिद्धिः। अपि चार्थान्तरदर्शने स्फुट एवाशुतरविनाशो बुद्धेः, एवञ् च व्यवस्थितैकदर्शने ऽपि तद्वद् एव तदनुमानम्। अपि च तत्रापि व्यवहिते ज्ञानं निवर्तते, तच्चिरावस्थायित्वे ऽनुपपन्नम्। एवं हि व्यवहिते कुम्भे प्रत्यक्षज्ञानम् अनुवर्तेत। न चैवम्। स्मृतिस् तु परस्ताद् दृश्यते। सा प्रत्यक्षज्ञानव्याप्तत्वे १,२३० न स्यात्।[६५१]परोक्षापरोक्षयोर् एकगोचरयोर् एकदा विरोधात्। स्याद् एतद् अव्यक्तग्रहणम् अनवस्थायित्वाद्[६५२]विद्युत्सम्पाते रूपाव्यक्तग्रहणवद् इति। न। प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञानात्। यदि मन्यते बुद्धेर्[६५३]अनतिचिरानुवृत्तौ प्रकाशस्य गत्वरत्वाद् विद्युत्सम्पात इव न व्यक्तं भावाः प्रकाशेरन्, अतो नाशुतरविनाशिनी बुद्धिर् इति। तन् न। प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञानात्। एवं हि विद्युत्प्रकाशजनिते ऽव्यक्तबोध उत्पन्नमात्रापवर्गितां बुद्धेर् ब्रुवाणो निषेध्यम् एवाशुतरविनाशम् अभ्यनुजानाति।[६५४]अपि च विशेषाग्रहणे सामान्यमात्रग्रहणम् अव्यक्तग्रहणम्। न तु स्वगोचरे किञ्चिद् अव्यक्तं नामास्ति, विषयाभिरूपत्वाद् ग्रहणानाम्। विशेषाग्रहणं च तद्ग्रहणनिमित्ताभावाद् एव, न तु बुद्धेर् अनवस्थानात्। विद्युत्प्रकाशे[६५५]ऽपि यावदाशुतरविनाशिन्या धिया विषयीकृतं तद् व्यक्तम् एव। विशेषास् तु तत्र ग्रहणहेत्वभावाद् अगृहीता एव, न पुनरव्यक्तपरिच्छिन्नाः। न हि गृहीतम् अव्यक्तं नाम सम्भवतीति नानवस्थायित्वे ऽपि धियाम् अव्यक्तग्रहणापत्तिः। नित्यबुद्धिवादिनश् चायम् अभिप्रायः शब्दाधिकरणे भाष्यकारेण वक्ष्यत इति
jāyamānaviśeṣaṇopādāne prayojanam āha -- vyāpāra iti. kārakāntarāṇi janitvā kiyantañcit kālaṃ sthitvā svakāryeṣu vartamānāni dṛṣṭāni. tad buddhāv api pramāṇe mā bhūd iti janmavivakṣā sūtrakāreṇa kṛteti. kiṃ punaḥ kārakāntarasādharmye duṣyati, ata āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- na kiñcid duṣyati. kin tu nendriyādivad jātā satī buddhiḥ kṣaṇamātram apy āste. ataḥ kathaṃ tadvad eva sthitvā pravartata iti. na kevalaṃ jātā nāste, kin tu jāyamānāpi nodāste. sā hy utpadyamānaiva svārthaṃ prakāśayanty evotpadyata iti na kṣaṇāntaraṃ pratīkṣate. na hy arthaprakāśanād anyad buddhe rūpam upalabhyata ity āha -- jāyata iti. kārakāntaravaidharmyapratipādanenātra nityabuddhivādino nirākartuṃ buddher anaticiravināśitvam uktam. tatra cāyaṃ hetuḥ. yadīyam utpattimatī tasyā vināśenāvaśyaṃ bhavitavyam. na cāhaituko vināśaḥ sambhavati, utpattimattvād eva. na ca prahārādirasyā vināśahetuḥ, amūrtatvāt. ato jñānāntareṇa vā nāśyate, tajjanmanā vā saṃskāreṇa. tac cobhayam api sahasaiva niṣpannam. asti hīndriyādikā sāmagryapratibandhā. sā kim aparaṃ vijñānaṃ na janayati. smṛtihetur api saṃskāro 'nayaiva jātamātrayā janita iti karmavat kāryavirodhitvād api tādātviko vināśo buddher iti yuktam. na ca saiveti buddheḥ pratyabhijñānam asti. na ca bhedānadhyavasāyamātrād ekatvasiddhiḥ. api cārthāntaradarśane sphuṭa evāśutaravināśo buddheḥ, evañ ca vyavasthitaikadarśane 'pi tadvad eva tadanumānam. api ca tatrāpi vyavahite jñānaṃ nivartate, taccirāvasthāyitve 'nupapannam. evaṃ hi vyavahite kumbhe pratyakṣajñānam anuvarteta. na caivam. smṛtis tu parastād dṛśyate. sā pratyakṣajñānavyāptatve 1,230 na syāt.[651]parokṣāparokṣayor ekagocarayor ekadā virodhāt. syād etad avyaktagrahaṇam anavasthāyitvād[652]vidyutsampāte rūpāvyaktagrahaṇavad iti. na. pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. yadi manyate buddher[653]anaticirānuvṛttau prakāśasya gatvaratvād vidyutsampāta iva na vyaktaṃ bhāvāḥ prakāśeran, ato nāśutaravināśinī buddhir iti. tan na. pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. evaṃ hi vidyutprakāśajanite 'vyaktabodha utpannamātrāpavargitāṃ buddher bruvāṇo niṣedhyam evāśutaravināśam abhyanujānāti.[654]api ca viśeṣāgrahaṇe sāmānyamātragrahaṇam avyaktagrahaṇam. na tu svagocare kiñcid avyaktaṃ nāmāsti, viṣayābhirūpatvād grahaṇānām. viśeṣāgrahaṇaṃ ca tadgrahaṇanimittābhāvād eva, na tu buddher anavasthānāt. vidyutprakāśe[655]'pi yāvadāśutaravināśinyā dhiyā viṣayīkṛtaṃ tad vyaktam eva. viśeṣās tu tatra grahaṇahetvabhāvād agṛhītā eva, na punaravyaktaparicchinnāḥ. na hi gṛhītam avyaktaṃ nāma sambhavatīti nānavasthāyitve 'pi dhiyām avyaktagrahaṇāpattiḥ. nityabuddhivādinaś cāyam abhiprāyaḥ śabdādhikaraṇe bhāṣyakāreṇa vakṣyata iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.