कथं पुनर् एवंलक्षणके ऽपरीक्षा सिध्यतीत्य् अत आह -- तत्रेति। तत्र हि प्रत्यक्षलक्षणे। यद् अनेवंलक्षणकं तद् अयथार्थम्। प्रत्यक्षं तु यथार्थम् एव। अयथार्थाशङ्का तु परीक्षायां हेतुर् इति युक्तम् अपरीक्ष्यत्वम् इति। किं पुनर् अयथार्थज्ञानम्। शुक्तौ रजतम् इति। सा खलु दोषवशाद् अन्याकारेणावभासत इति भवति तद्गोचरज्ञानम् अयथार्थम्। तद् इदम् अयुक्तम्। न हि शुक्ती रजतम् इति भासते। किं तर्हि इदम् इति शुक्तिरजतसाधरणात्मना पुरोवर्ति द्रव्यं गृह्यते। अनन्तरं च सदृशदर्शनोद्बोधितप्राचीनरजतानुभवप्रभावितभावनाबीजजन्मा दोषवशाल् लुप्ततदवमर्शा रजतम् इति स्मृतिर् उदेति। तद् एते द्वे एव ग्रहणस्मरणात्मके विज्ञाने। तद्गोचरयोश् च दोषवशाद् एव भेदकधर्मानवधारणम्। भेदाग्रहणाद् एव विभ्रमव्यवहारः, न पुनर् अन्यस्यान्यथाभासनात्। इदम् इह भासत इति प्रतीतिसाक्षिकम्। अतः कथं रजतरूपरूपितस्य शुक्तिर् आलम्बनम्। इदम् एव ह्य् आलम्बनस्यालम्बनत्वं यदात्माकारज्ञानजननम्। २,१८ अतो नातदाकारस्य तदालम्बनम् इति ज्ञानम् एव साकारम् इति बलाद् आपतितम्। न खलु रजतम् इति शुक्तेर् आकारः। रजतं तु नासन्निहितम् अक्षजज्ञानालम्बनम् इति युक्तम्। अतो बाह्यरहितं निरालम्बनम् एव ज्ञानम् इति बलाद् आपन्नम्। एवञ् च मुधैव निरालम्बनानुमानप्रत्याख्यानप्रयासः। अपि च दोषनिबन्धनो विभ्रमः। दोषाश् च स्वकार्ये शक्तिविघातहेतवः। अतो युक्तं तद्वशेन भेदकधर्मानवधारणं, न पुनर् अन्यस्यान्यथा भानम्। अपि च एवम् अयं विपरीतख्यातिवादी वक्तव्यः रजतधियः शुक्तिगोचरायाः किं निबन्धनम् इति। न तावद् इन्द्रियं प्राप्यकारित्वाद्, असन्निहितरजतप्राप्त्यसम्भवात्। अन्यप्राप्तौ चान्यप्रकाशने ऽतिप्रसङ्गात्। प्रमाणान्तरं त्व् असम्भवाद् अनुपन्यसनीयम्। अतो ग्रहणकारणाभावात् स्मृतिर् इयम् इति निश्चीयते। अस्ति हि स्मृतेः कारणं पूर्वानुभवप्रभावितोभयवादिसिद्धा भावना। नन्व् असति तत्परामर्शे स्मरणम् अपि नोपपन्नम्। न नोपपन्नम्। अनुभूतविषयं हि ज्ञानं स्मृतिः। न तद् इति परामर्शः। तस्माद् इदं रजतम् इति ग्रहणस्मरणयोर् उभयोर् अपि यथार्थत्वाद् यथार्थायथार्थज्ञानविभागो दुर्भणः। अत्र वदामः -- यदि द्वे अप्य् एते यथार्थे, न तर्हि भ्रान्तिः। अयथार्थज्ञानं भ्रान्तिर् इति लौकिका मन्यन्ते। स्मरामीत्य् अग्रहो भ्रान्तिर् इति चेत्। तन् न। भाष्यकारो हि स एवासमीचीनः प्रत्यय इति प्रत्ययम् असमीचीनं दर्शयति। अपि च को ऽयम् अग्रहः। ग्रहणाभाव इति चेत्। अभावो नाम न कश्चिद् आयुष्मतां यो भ्रान्तिर् इत्य् उच्यते। ननु स्मरणम् एव स्मरामीत्य् उल्लेखशून्यम् अग्रहणम् आचक्ष्महे न तत्त्वान्तरम्। एवं तर्हि रजतम् इति स्मृतिर् भ्रान्तिः। न च तद् युक्तम्। मिथ्या भ्रान्तिर् इति पर्यायौ, न स्मृतिर् मिथ्या, यथावस्थितार्थविषयत्वात्। पूर्वानुभूतदेशकालाग्रहो भ्रान्तिर् इति चेत्। न। अन्यानवभासो ऽवभासान्तरं मिथ्याकरोति, सर्वमिथ्यात्वप्रसङ्गात्। न ह्य् एकस्मिन् भासमाने सर्वं भासते। अतो यद्य् अपि रजतस्य देशकालौ न स्मर्येते, रजतं तु यथावस्थितं स्मृत्या विषयीकृतम् इति न भ्रान्तिः। अथ सापेक्षत्वात् स्मृतेर् अप्रामाण्यम्, अतो भ्रान्तिर् इति चेत्। यद्य् एवं सर्वस्मृतीनां भ्रान्तित्वापातः, अविशेषात्। न च स्मरन् भ्राम्यतीत्य् उच्यते। अथ मतं - गृह्यमाणस्मर्यमाणयोर् विवेकाग्रहो भ्रान्तिर् इति, उक्तम् अस्माभिः नाग्रहो नाम कश्चिदृते ग्रहणस्मरणाभ्याम्। तयोश् च न ग्रहणं भ्रमः, प्रमाणत्वात्। न च २,१९ स्मृतिः। व्यभिचाराद् अतिप्रसङ्गाच् च। विवेकाग्रहे च विभ्रमे सर्वसंविदां भ्रान्तित्वप्रसङ्गः। अवश्यं हि येन केनचिद् विवेको न गृह्यते। स्यान् मतं - व्यवहारविसंवादो मिथ्यात्वम् इति, तन् न। तद्धेतोर् अभावात्। यदि खल्व् इदम् इति ग्रहणं रजतम् इति देशकालानवच्छिन्नं रजतस्मरणं, को व्यवहारहेतुः। नो खलु रजतपदाद् अनधिष्ठानं रजतं स्मरन् रजतम् इति व्यवहरत्य् अत्रेदम् इति तद्विद्वान्। यो यदर्थी स तदुपादित्सया चेष्टते। अनधिष्ठानं तु रजतं जानतो न व्यवहारहेतुम् उपलभामहे। अपि च को ऽयं नियमः स्मृतरजतस् तदर्थी शुक्ताव् एव प्रवर्तत इति। यदि ह्य् अयं ताम् एव रजतं जानीयात्, ततस् तत्र प्रवर्तत इति युक्तम्। इतरथा लोष्टादाव् अपि प्रवर्तेत। न ह्य् अयं शुक्तेर् इव रजतं ततो ऽपि विविनक्ति। अवश्यं स्थूलो ऽपि विवेको जिघृ(?क्षि।क्ष)तो नानुभूयते। अथोच्येत -- ज्ञानद्वयम् अप्य् एतद् विवेकाग्रहणात् सत्यरजतसंविदो भिन्नम् इति नावभासते। सा च व्यवहारहेतुतयावगता। ततो ऽत्रापि प्रवर्तत इति। अहो दुरूहम् इदम् ऊहितम्। इदं तु ब्रूमः -- किम् इह सत्यरजतसंविदो विवेको नावभासते, तदभेदो वा भासते इति। पूर्वस्मिन् कल्पे पूर्ववत् प्रवृत्त्यभावः। उत्तरस्मिन् विपरीतख्यातिवादः। संवित्ती भिन्ने अभिन्ने भासेते वस्तुनी चेति न विशेषः। अथ सत्यरजतबोधतुल्यतां मन्यते न तत्त्वं, न तर्हि तद्वद्भावे तद्व्यवहारः। न हि गवा सदृशं गवयं जानन् गौर् अयम् इति व्यवहरति। व्यवहारविसंवादे च भ्रान्तिहेताव् अतदर्थिनो व्यवहाराभावाद् भ्रान्त्यभावः। तस्यापि शब्दप्रयोगो ऽस्तीति चेद्, न। निर्विकल्पकभ्रान्तौ तददर्शनात्। स्वतन्त्रस्मृतं च रजतम् अप्रसक्तं कथं शुक्तौ निषिध्यते नेदम् इति। प्राप्तिपूर्वको हि प्रतिषेधो भवति। स कथम् असत्यां प्राप्तावात्मानं लभते। ननु नात्र किञ्चिद् बाध्यते। किन् त्व् अनवगतो विवेको ऽवगम्यते नेदं रजतम् इति। को ऽर्थः। शुक्तेर् विविक्तं रजतम् इति। अहो व्याख्यानकौशलं तत्रभवतां यत् संविदो ऽप्य् अन्यथा व्यवस्थिता अन्यथा व्याख्यायन्ते। रजतव्यवहारो बाध्यत इति चेद्, न। तस्याप्य् अप्रसक्तेर् उक्तत्वात्। अप्रसक्तव्यवहारस्य बाधविरहप्रसङ्गात्। व्यवहारबाधो ऽपि न राजाज्ञया। अपि तर्हि, प्रसक्तताद्रूप्यनिवारणेन। अतो ऽन्यद् अन्याकारेण प्रसक्तं बाध्यत इति साम्प्रतम्। अपि च स्पष्टीकृता ताद्रूप्यप्रसक्तिर् इदं रजतम् इति। नन्व् अनालम्बनता प्राप्नोतीत्य् उक्तम्। सत्यम्। यद् अन्यथासन्तम् अन्यथा प्रतिपद्यते तन्निरालम्बनं ज्ञानम् २,२० इष्यते। किम् इहाद्भुतं बाह्यानालम्बनता हि यत्नतो नः प्रतिषेध्या, सर्वत्र देशान्तरादिगतबाह्यालम्बनताभ्युपगमात्। कथम् असन्निहितं ज्ञानम् उत्पादयतीति चेत्। किम् अयं प्रत्यक्षधर्मः सर्वज्ञानेष्व् आरोप्यते। प्रत्यक्षं हि सन्निहितवर्तमानगोचरं, न ज्ञानान्तराणि। न चेदं प्रत्यक्षम् आभासत्वात्। यद् अप्य् उक्तं - कथम् अन्यसम्प्रयुक्तम् इन्द्रियम् अन्याकारस्य ज्ञानस्य हेतुर् इति। उक्तम् अत्र भाष्ये -- दोषो मिथ्याज्ञानस्य कारणम् इति। तद्भावे हि मिथ्याज्ञानं भवति। असति तस्मिन् सम्यग्ज्ञानदर्शनात्। ननु दोषाः कार्यं विघ्नन्ति, न कार्यान्तरं जनयन्ति। न। स्वप्ने मनोदोषाद् अवर्तमानस्यापि वर्तमानवद् भानात्, कारणाधीनात्मलाभं हि कार्यं तद्दोषे दुष्यतीति नानुपपन्नम्। एष च ज्ञानस्य दोषो यद्य् अन्यगोचरस्यान्याकारत्वम्। अतः सन्निहितम् असन्निहितरजताकारेणावलम्बते दुष्टकारणजं ज्ञानम् इत्य् उभयालम्बनस्य ज्ञानालम्बनत्वम्। आत्मेन्द्रियमनोर्थसन्निकर्षो हि ज्ञानस्य हेतुः। सो ऽसत्सु दोषेषु सम्यग्ज्ञानहेतुः, सत्सु तु विपरीतज्ञानहेतुर् इति सूक्तो यथार्थायथार्थज्ञानविभाग इति। किं पुनः प्रत्यक्षस्य लक्षणं येन तद् यथार्थम् अत आह -- यदाभासम् इति। यदाकारं ज्ञानं तेनेन्द्रियाणां सम्प्रयोगे यत् पुरुषस्य बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् इष्यते। कथं तदयथार्थं भविष्यतीति
kathaṃ punar evaṃlakṣaṇake 'parīkṣā sidhyatīty ata āha -- tatreti. tatra hi pratyakṣalakṣaṇe. yad anevaṃlakṣaṇakaṃ tad ayathārtham. pratyakṣaṃ tu yathārtham eva. ayathārthāśaṅkā tu parīkṣāyāṃ hetur iti yuktam aparīkṣyatvam iti. kiṃ punar ayathārthajñānam. śuktau rajatam iti. sā khalu doṣavaśād anyākāreṇāvabhāsata iti bhavati tadgocarajñānam ayathārtham. tad idam ayuktam. na hi śuktī rajatam iti bhāsate. kiṃ tarhi idam iti śuktirajatasādharaṇātmanā purovarti dravyaṃ gṛhyate. anantaraṃ ca sadṛśadarśanodbodhitaprācīnarajatānubhavaprabhāvitabhāvanābījajanmā doṣavaśāl luptatadavamarśā rajatam iti smṛtir udeti. tad ete dve eva grahaṇasmaraṇātmake vijñāne. tadgocarayoś ca doṣavaśād eva bhedakadharmānavadhāraṇam. bhedāgrahaṇād eva vibhramavyavahāraḥ, na punar anyasyānyathābhāsanāt. idam iha bhāsata iti pratītisākṣikam. ataḥ kathaṃ rajatarūparūpitasya śuktir ālambanam. idam eva hy ālambanasyālambanatvaṃ yadātmākārajñānajananam. 2,18 ato nātadākārasya tadālambanam iti jñānam eva sākāram iti balād āpatitam. na khalu rajatam iti śukter ākāraḥ. rajataṃ tu nāsannihitam akṣajajñānālambanam iti yuktam. ato bāhyarahitaṃ nirālambanam eva jñānam iti balād āpannam. evañ ca mudhaiva nirālambanānumānapratyākhyānaprayāsaḥ. api ca doṣanibandhano vibhramaḥ. doṣāś ca svakārye śaktivighātahetavaḥ. ato yuktaṃ tadvaśena bhedakadharmānavadhāraṇaṃ, na punar anyasyānyathā bhānam. api ca evam ayaṃ viparītakhyātivādī vaktavyaḥ rajatadhiyaḥ śuktigocarāyāḥ kiṃ nibandhanam iti. na tāvad indriyaṃ prāpyakāritvād, asannihitarajataprāptyasambhavāt. anyaprāptau cānyaprakāśane 'tiprasaṅgāt. pramāṇāntaraṃ tv asambhavād anupanyasanīyam. ato grahaṇakāraṇābhāvāt smṛtir iyam iti niścīyate. asti hi smṛteḥ kāraṇaṃ pūrvānubhavaprabhāvitobhayavādisiddhā bhāvanā. nanv asati tatparāmarśe smaraṇam api nopapannam. na nopapannam. anubhūtaviṣayaṃ hi jñānaṃ smṛtiḥ. na tad iti parāmarśaḥ. tasmād idaṃ rajatam iti grahaṇasmaraṇayor ubhayor api yathārthatvād yathārthāyathārthajñānavibhāgo durbhaṇaḥ. atra vadāmaḥ -- yadi dve apy ete yathārthe, na tarhi bhrāntiḥ. ayathārthajñānaṃ bhrāntir iti laukikā manyante. smarāmīty agraho bhrāntir iti cet. tan na. bhāṣyakāro hi sa evāsamīcīnaḥ pratyaya iti pratyayam asamīcīnaṃ darśayati. api ca ko 'yam agrahaḥ. grahaṇābhāva iti cet. abhāvo nāma na kaścid āyuṣmatāṃ yo bhrāntir ity ucyate. nanu smaraṇam eva smarāmīty ullekhaśūnyam agrahaṇam ācakṣmahe na tattvāntaram. evaṃ tarhi rajatam iti smṛtir bhrāntiḥ. na ca tad yuktam. mithyā bhrāntir iti paryāyau, na smṛtir mithyā, yathāvasthitārthaviṣayatvāt. pūrvānubhūtadeśakālāgraho bhrāntir iti cet. na. anyānavabhāso 'vabhāsāntaraṃ mithyākaroti, sarvamithyātvaprasaṅgāt. na hy ekasmin bhāsamāne sarvaṃ bhāsate. ato yady api rajatasya deśakālau na smaryete, rajataṃ tu yathāvasthitaṃ smṛtyā viṣayīkṛtam iti na bhrāntiḥ. atha sāpekṣatvāt smṛter aprāmāṇyam, ato bhrāntir iti cet. yady evaṃ sarvasmṛtīnāṃ bhrāntitvāpātaḥ, aviśeṣāt. na ca smaran bhrāmyatīty ucyate. atha mataṃ - gṛhyamāṇasmaryamāṇayor vivekāgraho bhrāntir iti, uktam asmābhiḥ nāgraho nāma kaścidṛte grahaṇasmaraṇābhyām. tayoś ca na grahaṇaṃ bhramaḥ, pramāṇatvāt. na ca 2,19 smṛtiḥ. vyabhicārād atiprasaṅgāc ca. vivekāgrahe ca vibhrame sarvasaṃvidāṃ bhrāntitvaprasaṅgaḥ. avaśyaṃ hi yena kenacid viveko na gṛhyate. syān mataṃ - vyavahāravisaṃvādo mithyātvam iti, tan na. taddhetor abhāvāt. yadi khalv idam iti grahaṇaṃ rajatam iti deśakālānavacchinnaṃ rajatasmaraṇaṃ, ko vyavahārahetuḥ. no khalu rajatapadād anadhiṣṭhānaṃ rajataṃ smaran rajatam iti vyavaharaty atredam iti tadvidvān. yo yadarthī sa tadupāditsayā ceṣṭate. anadhiṣṭhānaṃ tu rajataṃ jānato na vyavahārahetum upalabhāmahe. api ca ko 'yaṃ niyamaḥ smṛtarajatas tadarthī śuktāv eva pravartata iti. yadi hy ayaṃ tām eva rajataṃ jānīyāt, tatas tatra pravartata iti yuktam. itarathā loṣṭādāv api pravarteta. na hy ayaṃ śukter iva rajataṃ tato 'pi vivinakti. avaśyaṃ sthūlo 'pi viveko jighṛ(?kṣi/kṣa)to nānubhūyate. athocyeta -- jñānadvayam apy etad vivekāgrahaṇāt satyarajatasaṃvido bhinnam iti nāvabhāsate. sā ca vyavahārahetutayāvagatā. tato 'trāpi pravartata iti. aho durūham idam ūhitam. idaṃ tu brūmaḥ -- kim iha satyarajatasaṃvido viveko nāvabhāsate, tadabhedo vā bhāsate iti. pūrvasmin kalpe pūrvavat pravṛttyabhāvaḥ. uttarasmin viparītakhyātivādaḥ. saṃvittī bhinne abhinne bhāsete vastunī ceti na viśeṣaḥ. atha satyarajatabodhatulyatāṃ manyate na tattvaṃ, na tarhi tadvadbhāve tadvyavahāraḥ. na hi gavā sadṛśaṃ gavayaṃ jānan gaur ayam iti vyavaharati. vyavahāravisaṃvāde ca bhrāntihetāv atadarthino vyavahārābhāvād bhrāntyabhāvaḥ. tasyāpi śabdaprayogo 'stīti ced, na. nirvikalpakabhrāntau tadadarśanāt. svatantrasmṛtaṃ ca rajatam aprasaktaṃ kathaṃ śuktau niṣidhyate nedam iti. prāptipūrvako hi pratiṣedho bhavati. sa katham asatyāṃ prāptāvātmānaṃ labhate. nanu nātra kiñcid bādhyate. kin tv anavagato viveko 'vagamyate nedaṃ rajatam iti. ko 'rthaḥ. śukter viviktaṃ rajatam iti. aho vyākhyānakauśalaṃ tatrabhavatāṃ yat saṃvido 'py anyathā vyavasthitā anyathā vyākhyāyante. rajatavyavahāro bādhyata iti ced, na. tasyāpy aprasakter uktatvāt. aprasaktavyavahārasya bādhavirahaprasaṅgāt. vyavahārabādho 'pi na rājājñayā. api tarhi, prasaktatādrūpyanivāraṇena. ato 'nyad anyākāreṇa prasaktaṃ bādhyata iti sāmpratam. api ca spaṣṭīkṛtā tādrūpyaprasaktir idaṃ rajatam iti. nanv anālambanatā prāpnotīty uktam. satyam. yad anyathāsantam anyathā pratipadyate tannirālambanaṃ jñānam 2,20 iṣyate. kim ihādbhutaṃ bāhyānālambanatā hi yatnato naḥ pratiṣedhyā, sarvatra deśāntarādigatabāhyālambanatābhyupagamāt. katham asannihitaṃ jñānam utpādayatīti cet. kim ayaṃ pratyakṣadharmaḥ sarvajñāneṣv āropyate. pratyakṣaṃ hi sannihitavartamānagocaraṃ, na jñānāntarāṇi. na cedaṃ pratyakṣam ābhāsatvāt. yad apy uktaṃ - katham anyasamprayuktam indriyam anyākārasya jñānasya hetur iti. uktam atra bhāṣye -- doṣo mithyājñānasya kāraṇam iti. tadbhāve hi mithyājñānaṃ bhavati. asati tasmin samyagjñānadarśanāt. nanu doṣāḥ kāryaṃ vighnanti, na kāryāntaraṃ janayanti. na. svapne manodoṣād avartamānasyāpi vartamānavad bhānāt, kāraṇādhīnātmalābhaṃ hi kāryaṃ taddoṣe duṣyatīti nānupapannam. eṣa ca jñānasya doṣo yady anyagocarasyānyākāratvam. ataḥ sannihitam asannihitarajatākāreṇāvalambate duṣṭakāraṇajaṃ jñānam ity ubhayālambanasya jñānālambanatvam. ātmendriyamanorthasannikarṣo hi jñānasya hetuḥ. so 'satsu doṣeṣu samyagjñānahetuḥ, satsu tu viparītajñānahetur iti sūkto yathārthāyathārthajñānavibhāga iti. kiṃ punaḥ pratyakṣasya lakṣaṇaṃ yena tad yathārtham ata āha -- yadābhāsam iti. yadākāraṃ jñānaṃ tenendriyāṇāṃ samprayoge yat puruṣasya buddhijanma tat pratyakṣam iṣyate. kathaṃ tadayathārthaṃ bhaviṣyatīti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.