एवम् अन्तःकरणजन्मनः स्वप्नविभ्रमस्यालम्बनम् उक्तम्। बाह्येन्द्रियजन्मनां विभ्रमाणाम् इदानीं बाह्यम् आलम्बनं दर्शयति -- अलातेति धियोऽन्तेन। अलातचक्रज्ञाने शीघ्रभ्रमणदूषितम् अलातम् एवालम्बनम्। गन्धर्वनगरविभ्रमे तु सन्निवेशविशेषावस्थितान्य् अभ्राण्य् एव दूरत्वात् पूर्वावगतगृहाकारेणालम्ब्यन्ते। तद् इह पूर्वदृष्टगृहाण्य् अभ्राणि च तत्सन्निवेशविशेषभ्राञ्ज्यालम्बनम्। तद् इह द्विप्रकारो विषयदोषो विभ्रमे कारणम्। मृगतोयज्ञाने पूर्वानुभूततोयमूषरं च सूर्यरश्मितप्तम् एवालम्बनम्। उभयं हि विगाह्य भ्रान्तिर् आत्मानं लभते, तदन्यतरापाये ह्य् अभावात्। इह चान्तःकरणविषयदोषाभ्यां विभ्रमः। पिपासादूषितान्तःकरणस्य हि सूर्यरश्मितप्तमूषरं तोयसदृशं तद्वदाभाति। शशविषाणबुद्धेस् तु मानसाद् एव कुतश्चिद् भ्रमनिमित्ताज् २,६५ जायमानाया। गवादिद्रव्यान्तरगतं विषाणम् आत्मा च शशस्य कारणम्। उभयभावभावित्वाद् एकतरापाये ऽपि चापायाद् इति। ननु शशविषाणं नास्तीति बुद्धेर् न किञ्चिद् आलम्बनं न तावत् शशो विषाणं वा तत्संयोगो वास्यालम्बनम्। प्रतिषेधरूपत्वान् नाभावः। स्वतन्त्रानिर्भासात्। तथा हि -- न वयं शशविषाणं नास्तीत्युक्ते स्वतन्त्रम् अभावम् अवगच्छामः। अतो ऽवश्यमात्मालम्बनम् एवेदं नास्तीति ज्ञानं वक्तव्यम्, अत आह -- मौण्ड्यम् इति। अस्य शृङ्गस्य निषेधे शशशिरोमौण्ड्यं कारणम्। एतद् उक्तं भवति -- यद्य् अपि स्वतन्त्रो ऽभावो न प्रतीयते, भावाश्रयस् तु प्रतीयत एव। अतः शशमूर्धवर्तिनो ऽवयवा उपर्युपरि हीयमाना दीर्घदृढसन्निवेशरूपे(?णा।ण)परिणता मौण्ड्यापरनामानः शृङ्गाभावात्मना ज्ञायन्ते। यद् धि यथा निर्भासते तत् तथेइवालम्बनम्। अभावो ऽपि पराधीन एवानुभूयमानस् तथैवालम्बनं भविष्यति। ज्ञानं तु सद्रूपं नास्या नास्तीतिबुद्धेर् आलम्बनं भवितुम् अर्हति। आह च -- भावरूपं च विज्ञानं नास्तीति कथम् उच्यते । इति। यत् तर्ह्य् अनाश्रितविषयं शून्यशब्दाज् ज्ञानम् उत्पद्यते तदनालम्बनं भवेत्, सर्वाभावस्य प्रत्येतुम् अशक्यत्वाद्, विशेषाप्रकाशाच् च। अत आह -- वस्त्व् इति। अयम् अभिप्रायः -- न स्वतन्त्रं शून्यज्ञानम् उत्पद्यते किञ्चिद् धि केनचित् शून्यम् अवसीयते। गृहं चैत्रेण जगद् वन्ध्यासुतेन। अतः केवलगृहाद्यालम्बनम् एव शून्यज्ञानं नानालम्बनं स्वांशालम्बनं वेति
evam antaḥkaraṇajanmanaḥ svapnavibhramasyālambanam uktam. bāhyendriyajanmanāṃ vibhramāṇām idānīṃ bāhyam ālambanaṃ darśayati -- alāteti dhiyo'ntena. alātacakrajñāne śīghrabhramaṇadūṣitam alātam evālambanam. gandharvanagaravibhrame tu sanniveśaviśeṣāvasthitāny abhrāṇy eva dūratvāt pūrvāvagatagṛhākāreṇālambyante. tad iha pūrvadṛṣṭagṛhāṇy abhrāṇi ca tatsanniveśaviśeṣabhrāñjyālambanam. tad iha dviprakāro viṣayadoṣo vibhrame kāraṇam. mṛgatoyajñāne pūrvānubhūtatoyamūṣaraṃ ca sūryaraśmitaptam evālambanam. ubhayaṃ hi vigāhya bhrāntir ātmānaṃ labhate, tadanyatarāpāye hy abhāvāt. iha cāntaḥkaraṇaviṣayadoṣābhyāṃ vibhramaḥ. pipāsādūṣitāntaḥkaraṇasya hi sūryaraśmitaptamūṣaraṃ toyasadṛśaṃ tadvadābhāti. śaśaviṣāṇabuddhes tu mānasād eva kutaścid bhramanimittāj 2,65 jāyamānāyā. gavādidravyāntaragataṃ viṣāṇam ātmā ca śaśasya kāraṇam. ubhayabhāvabhāvitvād ekatarāpāye 'pi cāpāyād iti. nanu śaśaviṣāṇaṃ nāstīti buddher na kiñcid ālambanaṃ na tāvat śaśo viṣāṇaṃ vā tatsaṃyogo vāsyālambanam. pratiṣedharūpatvān nābhāvaḥ. svatantrānirbhāsāt. tathā hi -- na vayaṃ śaśaviṣāṇaṃ nāstītyukte svatantram abhāvam avagacchāmaḥ. ato 'vaśyamātmālambanam evedaṃ nāstīti jñānaṃ vaktavyam, ata āha -- mauṇḍyam iti. asya śṛṅgasya niṣedhe śaśaśiromauṇḍyaṃ kāraṇam. etad uktaṃ bhavati -- yady api svatantro 'bhāvo na pratīyate, bhāvāśrayas tu pratīyata eva. ataḥ śaśamūrdhavartino 'vayavā uparyupari hīyamānā dīrghadṛḍhasanniveśarūpe(?ṇā/ṇa)pariṇatā mauṇḍyāparanāmānaḥ śṛṅgābhāvātmanā jñāyante. yad dhi yathā nirbhāsate tat tatheivālambanam. abhāvo 'pi parādhīna evānubhūyamānas tathaivālambanaṃ bhaviṣyati. jñānaṃ tu sadrūpaṃ nāsyā nāstītibuddher ālambanaṃ bhavitum arhati. āha ca -- bhāvarūpaṃ ca vijñānaṃ nāstīti katham ucyate | iti. yat tarhy anāśritaviṣayaṃ śūnyaśabdāj jñānam utpadyate tadanālambanaṃ bhavet, sarvābhāvasya pratyetum aśakyatvād, viśeṣāprakāśāc ca. ata āha -- vastv iti. ayam abhiprāyaḥ -- na svatantraṃ śūnyajñānam utpadyate kiñcid dhi kenacit śūnyam avasīyate. gṛhaṃ caitreṇa jagad vandhyāsutena. ataḥ kevalagṛhādyālambanam eva śūnyajñānaṃ nānālambanaṃ svāṃśālambanaṃ veti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.