वचनवृत्त्यैव सकलशास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्युक्तम् तदाक्षिप्य समाधातुमिदमधिकरणमारभ्यते । तथाहि । "यतो वाचो निवर्तन्तेऽ"अशब्दमस्पर्शम्ऽ; इत्यादिश्रुतेः,"शब्दो न यत्र पुरुकारकवान्ऽ; इत्यादिस्मृतेश्च ब्रह्म अवाच्यमवसीयते । वचनवृत्तिश्च द्रव्यगुणक्रियाजातिनिमित्ता । नच ब्रह्मणो द्रव्यादियोगो ऽस्ति । "केवलो निर्गुणश्चऽ"निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्ऽ; इत्याद्यागमात् । तत्कथं तस्य वाच्यता सम्भवति । औपनिषदत्वं (तु) च लक्षणया वृत्त्या सम्भवन्न वाच्यतामपेक्षते । अतो ऽवाच्यत्वाद्ब्रह्मणो न वचनवृत्त्या शास्त्रगम्यत्वमिति । अपर आह न सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणः सम्भवति निश्चयोपायाभावात् । उपक्रमादयो हि तन्निश्चयोपायाः । तैश्चास्मदाद्यधिगतशास्त्रस्य कथञ्चिद्ब्रह्मविषयतावधारणे ऽप्यस्मदनधिगतशास्त्रस्य तत्परतावधारणायोगात् । "अनन्ता वै वेदाःऽ; इति श्रुतेरनन्तं हि शास्त्रमवगम्यते । नचानन्तशास्त्राधिगमो ऽस्माकं कल्पकोटिशतैरपि सम्भवति । विफलश्च शास्त्रैकदेशस्य ब्रह्मपरत्वाध्यवसायः । एकदेशान्तरे तद्विपरीतप्रतिपादनस्यापि शङ्कनात् । नच वस्तुनि विकल्पः सम्भवति इति अत्रापि सन्देहः समास्कन्दति, इत्यतो न सर्वशास्त्रप्रामाण्याज्जगज्जन्मादिकारणं समस्तगुणपरिपूर्णं ब्रह्म सिद्धयति । इत्येवं प्राप्ते अवाच्यत्वशङ्कां तावन्निराचष्टे सूत्रकारः ईक्षतेर्नाशब्दमिति ॥ ॥ ईक्षतेर्नाशब्दम् ॐ ॥ तद्वयाचष्टे ईक्षणीयत्वत इति ॥ *३,१५७* अत्र ईक्षतेरिति धातुनिर्देशः । न चाविवक्षितार्थं शब्दमात्रं ब्रह्मणो वाच्यत्वे हेतुर्भवितुमर्हतीति तदर्थो ऽनेनोपलक्ष्यते । नच ब्रह्मासम्बन्धीक्षणमप्यत्र हेतुर्भवति अतिप्रसङ्गात् । सम्बन्धश्च न कर्तृत्वादिरूपः श्रुत्यननुगमात् विपक्षे बाधकाभा(वाच्च)वप्रसङ्गाच्च । अत ईक्षणं ब्रह्मकर्मकमेव हेतुत्वेन वाच्यम् । नचैतदपि युक्तम् व्यधिकरणत्वप्रसङ्गात् । तस्मादीक्षणकर्मत्वमेव हेतुतया विवक्षितम् इत्याशयेनोक्तम् ईक्षणीयत्वत इति ॥ ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव ॥। न विद्यते वाचकः शब्दो यस्य तदशब्दम् । अवाच्यमित्यर्थः । वाच्यमिति वक्तव्ये नावाच्यमिति वचनं"द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतःऽ; इति वचनादवधारणार्थमित्यभिप्रेत्योक्तं वाच्य एवेति ॥ नन्ववधारणमपि किमर्थम् । उच्यते । तत्त्वनिर्णयार्थं हि न्यायसूत्रम् । निर्णयश्च स्वपरपक्षसाधनोपलम्भाभ्यामेव भवति । नान्यतरमात्रेण । यथोक्तम् । विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति । तदत्रावधारणे कृते वाच्यत्वविधिरवाच्यत्वनिषेधश्चेत्युभयमपि श्रुत्यर्थाभ्यां प्रतिज्ञातं स्यात् । उभयसाधनार्थश्चेक्षणीयत्वहेतुर्विज्ञायते । तथाच निर्णयो भवेत् । वाच्यमिति तु प्रतिज्ञाते परपक्षप्रतिषेधो न कृतः स्यात् । नच तदर्थमन्यत्सूत्रमस्ति । अतो युक्तो ऽयं निर्देशः । एवमन्यत्रापि वेदितव्यम् । इदमुक्तं भवति । ब्रह्म वाच्यं भवितुमर्हति, न पुनरवाच्यमीक्षणकर्मत्वाद्घटवत् । ईक्षणीयत्वं च ब्रह्मणः"स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षतेऽ"आत्मन्येवात्मानं पश्येत्ऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति । *३,१५७फ़्।* ननु ब्रह्मणो वाच्यत्वाभावे किं बाधकम् । ईक्षणीयत्वं न स्यात् । तथाच ब्रह्मज्ञानाभावेन शास्त्रवैयर्थ्यमनिर्मोक्षश्च स्यादिति चेन्न । वाच्यत्वस्याव्यापकत्वादीक्षणीयत्वस्याव्याप्यत्वाच्च । नह्यव्यापकनिवृत्तिरव्याप्यनिवृत्तिमापाद(यति)यितुं शक्नोति । ईक्षणीयत्वं हि प्रत्यक्षानुमानागमतदाभासनिमित्तं व्यापकं युक्तम् । वाच्यत्वं च शब्दवृत्तिविशेषोपाधिकं व्याप्यमेवेति । मैवम् । न तावदिदं मोक्षार्थमुपदिष्यं ब्रह्मेक्षणं प्रमाणाभासजन्यम् । भ्रान्तेरविद्यानिवर्तकत्वाभावात् । नापि प्रत्यक्षानुमानजम् । शास्त्रैकसमधिगम्यतायाः साधितत्वात् । तथाच प्रकारान्तराभावे सति यदि ब्रह्म वाच्यमपि न भवेत्तदेक्षणीयमपि न भवेदिति बाधकं सम्भवत्येव । नच व्याप्त्य(भा)सम्भवः । व्यतिरेकसम्भवात् । यत् यत्कारकाविषयः तत् तत्क्रियाविषयः यथा कुठाराद्यविषयो गगनं न छिदाविषय इति सामान्यव्याप्तिसम्भवाच्च । *३,१६५* ननु माभूत्प्रमाणाभासैः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां चैक्षणं ब्रह्मणः, मा च भूद्वाच्यम्, तथापि शब्दलक्ष्यतयेक्षणीयं च भविष्यति, तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको हेतुः, इत्यत आह न चेति ॥ ॥। नचान्यथा । लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि ॥। हि यस्मादन्यथा वाच्यत्वाभावे लक्ष्यत्वं क्वापि न दृष्टम् । तस्मादवाच्यत्वे ब्रह्मणो लक्ष्यत्वा(योगा)भावाल्लक्षणयापि नेक्षणीयत्वमिति शेषः । केनचिच्छब्देन वाच्यमेव हि तीरादिकं केनचिल्लक्ष्यं दृष्टमिति । *३,१६७* अवाच्यस्यापिलक्ष्यत्वे अनवस्थितिः नन्ववाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यात् । ततश्च विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गहेतुः, इत्यत आह किं तदिति ॥ ॥। किं तदित्यनवस्थितिः
vacanavṛttyaiva sakalaśāstrapratipādyaṃ brahmetyuktam tadākṣipya samādhātumidamadhikaraṇamārabhyate / tathāhi / "yato vāco nivartante'"aśabdamasparśam'; ityādiśruteḥ,"śabdo na yatra purukārakavān'; ityādismṛteśca brahma avācyamavasīyate / vacanavṛttiśca dravyaguṇakriyājātinimittā / naca brahmaṇo dravyādiyogo 'sti / "kevalo nirguṇaśca'"niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam'; ityādyāgamāt / tatkathaṃ tasya vācyatā sambhavati / aupaniṣadatvaṃ (tu) ca lakṣaṇayā vṛttyā sambhavanna vācyatāmapekṣate / ato 'vācyatvādbrahmaṇo na vacanavṛttyā śāstragamyatvamiti / apara āha na sarvaśāstrapratipādyatvaṃ brahmaṇaḥ sambhavati niścayopāyābhāvāt / upakramādayo hi tanniścayopāyāḥ / taiścāsmadādyadhigataśāstrasya kathañcidbrahmaviṣayatāvadhāraṇe 'pyasmadanadhigataśāstrasya tatparatāvadhāraṇāyogāt / "anantā vai vedāḥ'; iti śruteranantaṃ hi śāstramavagamyate / nacānantaśāstrādhigamo 'smākaṃ kalpakoṭiśatairapi sambhavati / viphalaśca śāstraikadeśasya brahmaparatvādhyavasāyaḥ / ekadeśāntare tadviparītapratipādanasyāpi śaṅkanāt / naca vastuni vikalpaḥ sambhavati iti atrāpi sandehaḥ samāskandati, ityato na sarvaśāstraprāmāṇyājjagajjanmādikāraṇaṃ samastaguṇaparipūrṇaṃ brahma siddhayati / ityevaṃ prāpte avācyatvaśaṅkāṃ tāvannirācaṣṭe sūtrakāraḥ īkṣaternāśabdamiti // // īkṣaternāśabdam oṃ // tadvayācaṣṭe īkṣaṇīyatvata iti // *3,157* atra īkṣateriti dhātunirdeśaḥ / na cāvivakṣitārthaṃ śabdamātraṃ brahmaṇo vācyatve heturbhavitumarhatīti tadartho 'nenopalakṣyate / naca brahmāsambandhīkṣaṇamapyatra heturbhavati atiprasaṅgāt / sambandhaśca na kartṛtvādirūpaḥ śrutyananugamāt vipakṣe bādhakābhā(vācca)vaprasaṅgācca / ata īkṣaṇaṃ brahmakarmakameva hetutvena vācyam / nacaitadapi yuktam vyadhikaraṇatvaprasaṅgāt / tasmādīkṣaṇakarmatvameva hetutayā vivakṣitam ityāśayenoktam īkṣaṇīyatvata iti // īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva ... na vidyate vācakaḥ śabdo yasya tadaśabdam / avācyamityarthaḥ / vācyamiti vaktavye nāvācyamiti vacanaṃ"dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayataḥ'; iti vacanādavadhāraṇārthamityabhipretyoktaṃ vācya eveti // nanvavadhāraṇamapi kimartham / ucyate / tattvanirṇayārthaṃ hi nyāyasūtram / nirṇayaśca svaparapakṣasādhanopalambhābhyāmeva bhavati / nānyataramātreṇa / yathoktam / vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti / tadatrāvadhāraṇe kṛte vācyatvavidhiravācyatvaniṣedhaścetyubhayamapi śrutyarthābhyāṃ pratijñātaṃ syāt / ubhayasādhanārthaścekṣaṇīyatvaheturvijñāyate / tathāca nirṇayo bhavet / vācyamiti tu pratijñāte parapakṣapratiṣedho na kṛtaḥ syāt / naca tadarthamanyatsūtramasti / ato yukto 'yaṃ nirdeśaḥ / evamanyatrāpi veditavyam / idamuktaṃ bhavati / brahma vācyaṃ bhavitumarhati, na punaravācyamīkṣaṇakarmatvādghaṭavat / īkṣaṇīyatvaṃ ca brahmaṇaḥ"sa etasmājjīvadhanātparātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate'"ātmanyevātmānaṃ paśyet'; ityādiśrutisiddhamiti / *3,157f.* nanu brahmaṇo vācyatvābhāve kiṃ bādhakam / īkṣaṇīyatvaṃ na syāt / tathāca brahmajñānābhāvena śāstravaiyarthyamanirmokṣaśca syāditi cenna / vācyatvasyāvyāpakatvādīkṣaṇīyatvasyāvyāpyatvācca / nahyavyāpakanivṛttiravyāpyanivṛttimāpāda(yati)yituṃ śaknoti / īkṣaṇīyatvaṃ hi pratyakṣānumānāgamatadābhāsanimittaṃ vyāpakaṃ yuktam / vācyatvaṃ ca śabdavṛttiviśeṣopādhikaṃ vyāpyameveti / maivam / na tāvadidaṃ mokṣārthamupadiṣyaṃ brahmekṣaṇaṃ pramāṇābhāsajanyam / bhrānteravidyānivartakatvābhāvāt / nāpi pratyakṣānumānajam / śāstraikasamadhigamyatāyāḥ sādhitatvāt / tathāca prakārāntarābhāve sati yadi brahma vācyamapi na bhavettadekṣaṇīyamapi na bhavediti bādhakaṃ sambhavatyeva / naca vyāptya(bhā)sambhavaḥ / vyatirekasambhavāt / yat yatkārakāviṣayaḥ tat tatkriyāviṣayaḥ yathā kuṭhārādyaviṣayo gaganaṃ na chidāviṣaya iti sāmānyavyāptisambhavācca / *3,165* nanu mābhūtpramāṇābhāsaiḥ pratyakṣānumānābhyāṃ caikṣaṇaṃ brahmaṇaḥ, mā ca bhūdvācyam, tathāpi śabdalakṣyatayekṣaṇīyaṃ ca bhaviṣyati, tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako hetuḥ, ityata āha na ceti // ... nacānyathā / lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi ... hi yasmādanyathā vācyatvābhāve lakṣyatvaṃ kvāpi na dṛṣṭam / tasmādavācyatve brahmaṇo lakṣyatvā(yogā)bhāvāllakṣaṇayāpi nekṣaṇīyatvamiti śeṣaḥ / kenacicchabdena vācyameva hi tīrādikaṃ kenacillakṣyaṃ dṛṣṭamiti / *3,167* avācyasyāpilakṣyatve anavasthitiḥ nanvavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syāt / tataśca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgahetuḥ, ityata āha kiṃ taditi // ... kiṃ tadityanavasthitiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.