ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः । तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् । तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् । पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः । यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् । वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न । अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् । तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति । लाक्षणिको हि शब्दो न श्रुतमात्रो ऽर्थान्तरे धियमुपजनयति तत्रागृहीतशक्तित्वात् । किन्तु वाच्यार्थर्(थे)बुद्धिमुत्पाद्य तदनुपपत्तिदर्शने सति । न तावतापि । वाच्यार्थानुपपत्तिदर्शनस्य तत्त्यागमात्रहेतुत्वात् । किं नामार्थान्तरस्य स्वरूपतो वाच्यार्थसम्बन्धितया चावगतौ सत्याम् । गङ्गादिशब्देन हि स्वरूपतो गङ्गादिसम्बन्धितया चावगतमेव तीरादिकं लक्ष्यं दृष्टम् । नानवगतस्वरूपं कूर्मरोमादि । नाप्यन्यसम्बन्धितयावगतं तीरादि । तथाच वैदिकशब्दलक्ष्यत्वे ब्रह्मणः प्रतीतिरङ्गीकार्या । नच तीरादिवत्प्रत्यक्षादिना तस्य प्रतीतिः (सम्भवति) । ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः । तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् । तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् । पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः । यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् । वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न । अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् । तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति । *३,१६९फ़्।* सूदशास्त्रे माधुर्यादिविशेषवाचके शब्दः प्रसिद्धाः नन्विक्षुक्षीरगुडादीनां विशेषास्तावद्विद्यन्ते । अनुभवसिद्धत्वात् । नच ते केनापि शब्देन वाच्याः । तद्वाचकशब्दाभावात् । तथापि लक्ष्या दृश्यन्ते । अन्यथा तत्र वाग्व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । अतो ऽवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति प्रसङ्गः प्रशिथिलमूलः । यथोक्तम्"इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । भेदस्तथापि नाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यतेऽ; इति । यथा(च) माधुर्यादिविशेषाणामवाच्यानामपि प्रतीततामात्रेण लक्ष्यत्वात् । तथा ब्रह्मणो ऽवाच्यस्यापि स्वयंप्रकाशत्वेन प्रसिद्धस्य लक्ष्यत्वं सम्भवतीत्यत आह माधुर्यादीति ॥ *३,१७०* माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा तच्छब्दैर्माधुर्यादिविशेषशब्दैः । सदेत्यवधारणार्थे । उदिता वाच्या एवेति । ननु माधुर्य(आदि)विशेषशब्दः साधारणः । किमेतावता । नहि गोशब्दो ऽनेकार्थ इति न कस्यपि वाचकः । तथाच लक्षको ऽपि न स्यात् । वाच्यार्थद्वारत्वाल्लक्षणायाः । ननु (च) वाचकत्वं पदधर्मः । माधुर्यादिविशेष इति च न पदं किन्तु वाक्यमेव । अनेपदात्मकत्वात् । तथा च कथं तच्छब्दैरुदिता इति । मैवम् । ऐकपद्यमैकस्वर्वं च समासप्रयोजनमिति शब्दैरङ्गीकृतत्वात् । अथवा तच्छब्दैः सूदशास्त्रादिप्रसिद्धैर्वाचकशब्दैरुदिता इति व्याख्येयम् । तथाचोक्तम् "विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् । गुडस्य पनसादीनां निर्हरीत्यभिधीयतेऽ; ॥ इति । यथा च ध्वनिविशेषाणां मन्दव्युत्पत्तिभिरविदिता अपि श्रुतिस्वरजातिरागादिशब्दा वाचकाः सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धाः तथा माधुर्यादिविशेषाणामपि तत्तदधिकृतशास्त्रेषु प्रसिद्धा वाचकाः शब्दाः कथं न स्युः । ततश्च"इक्षुक्षीरगुडादीनाम्ऽ; इति वचनमात्मनो व्युत्पत्त्यभावख्यापनार्थं शारदानिन्दया प्रत्यवायार्जनार्थं च । अतो न प्रशिथिलमूलो ऽतिप्रसङ्ग इति । यदपि स्वप्रकाशतया सिद्धत्वाद्ब्रह्मणोलक्ष्यत्वोपपत्तिरिति तदुपरिष्यान्निराकरिष्यते(ति) । *३,१७३* अन्वयबोधार्थं लक्षनाङ्गीकारो न युक्तः नन्ववाच्यो ऽपि नदीतीरफलसंसर्गलक्षणो वाक्यार्थो लक्ष्यो नद्यादिपदैरुपलक्ष्यते । यथोक्तम्"वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति नः स्थितिःऽ; । इति । तथा च व्याप्त्यभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गः । वाक्यार्थश्च ब्रह्माभ्युपेयते न पदार्थः । अतो लौकिकवाक्यार्थवदवाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यादित्यत आह वाक्यार्थो ऽपीति ॥ वाक्यार्थो ऽपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत्
tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ / tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam / tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt / pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ / yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt / vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna / abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt / tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti / lākṣaṇiko hi śabdo na śrutamātro 'rthāntare dhiyamupajanayati tatrāgṛhītaśaktitvāt / kintu vācyārthar(the)buddhimutpādya tadanupapattidarśane sati / na tāvatāpi / vācyārthānupapattidarśanasya tattyāgamātrahetutvāt / kiṃ nāmārthāntarasya svarūpato vācyārthasambandhitayā cāvagatau satyām / gaṅgādiśabdena hi svarūpato gaṅgādisambandhitayā cāvagatameva tīrādikaṃ lakṣyaṃ dṛṣṭam / nānavagatasvarūpaṃ kūrmaromādi / nāpyanyasambandhitayāvagataṃ tīrādi / tathāca vaidikaśabdalakṣyatve brahmaṇaḥ pratītiraṅgīkāryā / naca tīrādivatpratyakṣādinā tasya pratītiḥ (sambhavati) / tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ / tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam / tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt / pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ / yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt / vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna / abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt / tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti / *3,169f.* sūdaśāstre mādhuryādiviśeṣavācake śabdaḥ prasiddhāḥ nanvikṣukṣīraguḍādīnāṃ viśeṣāstāvadvidyante / anubhavasiddhatvāt / naca te kenāpi śabdena vācyāḥ / tadvācakaśabdābhāvāt / tathāpi lakṣyā dṛśyante / anyathā tatra vāgvyavahārābhāvaprasaṅgāt / ato 'vācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi prasaṅgaḥ praśithilamūlaḥ / yathoktam"ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat / bhedastathāpi nākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate'; iti / yathā(ca) mādhuryādiviśeṣāṇāmavācyānāmapi pratītatāmātreṇa lakṣyatvāt / tathā brahmaṇo 'vācyasyāpi svayaṃprakāśatvena prasiddhasya lakṣyatvaṃ sambhavatītyata āha mādhuryādīti // *3,170* mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā tacchabdairmādhuryādiviśeṣaśabdaiḥ / sadetyavadhāraṇārthe / uditā vācyā eveti / nanu mādhurya(ādi)viśeṣaśabdaḥ sādhāraṇaḥ / kimetāvatā / nahi gośabdo 'nekārtha iti na kasyapi vācakaḥ / tathāca lakṣako 'pi na syāt / vācyārthadvāratvāllakṣaṇāyāḥ / nanu (ca) vācakatvaṃ padadharmaḥ / mādhuryādiviśeṣa iti ca na padaṃ kintu vākyameva / anepadātmakatvāt / tathā ca kathaṃ tacchabdairuditā iti / maivam / aikapadyamaikasvarvaṃ ca samāsaprayojanamiti śabdairaṅgīkṛtatvāt / athavā tacchabdaiḥ sūdaśāstrādiprasiddhairvācakaśabdairuditā iti vyākhyeyam / tathācoktam "viśadaṃ kṣīramādhuryaṃ sthiramājyasya tīkṣṇakam / guḍasya panasādīnāṃ nirharītyabhidhīyate'; // iti / yathā ca dhvaniviśeṣāṇāṃ mandavyutpattibhiraviditā api śrutisvarajātirāgādiśabdā vācakāḥ saṅgītaśāstraprasiddhāḥ tathā mādhuryādiviśeṣāṇāmapi tattadadhikṛtaśāstreṣu prasiddhā vācakāḥ śabdāḥ kathaṃ na syuḥ / tataśca"ikṣukṣīraguḍādīnām'; iti vacanamātmano vyutpattyabhāvakhyāpanārthaṃ śāradānindayā pratyavāyārjanārthaṃ ca / ato na praśithilamūlo 'tiprasaṅga iti / yadapi svaprakāśatayā siddhatvādbrahmaṇolakṣyatvopapattiriti tadupariṣyānnirākariṣyate(ti) / *3,173* anvayabodhārthaṃ lakṣanāṅgīkāro na yuktaḥ nanvavācyo 'pi nadītīraphalasaṃsargalakṣaṇo vākyārtho lakṣyo nadyādipadairupalakṣyate / yathoktam"vākyārtho lakṣyamāṇo hi sarvatraiveti naḥ sthitiḥ'; / iti / tathā ca vyāptyabhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgaḥ / vākyārthaśca brahmābhyupeyate na padārthaḥ / ato laukikavākyārthavadavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syādityata āha vākyārtho 'pīti // vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.