मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरोधः दूषणान्तरं चार्थापत्तेराह मिथ्यात्वमपीति ॥ न केवलं बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते किं नाम बन्धस्य मिथ्यात्वं नास्तीत्यपिसम्बन्धः । नन्वेतदनुपपन्नम् । प्रमाणं हि स्वमहिम्नैवार्थं व्यवस्थापयति । न पुनः प्रागर्थसिद्धिमपेक्षते । तथात्वे वा प्रमाणवैयर्थ्यं पूर्वप्रमाणस्यापि तथात्वेनानवस्था च स्यात् । अतः प्रागाक्षेप्यासिद्धिरर्थापत्तेर्भूषणमेव । प्रवृत्तायां त्वर्थापत्तौ नापेक्ष्यासिद्धिः प्रमितत्वादेव । एवं तर्हि परिचितचरपुरुषस्य दिवाभुञ्जानस्य पीनत्वमनुपपद्यमानं रसायनसिद्धिं योगर्द्धिं वा कस्मान्नाक्षिपेत् । तदसिद्धिरपि प्रागर्थापत्तिप्रवृत्तेरलङ्कार एव । उत्तरकालं तु नास्त्येवेति चेत् । न । वैषम्यात् । नहि रसायनसिद्धयाद्यसिद्धतया नार्थापत्तिप्रमेयम् । अपि तर्हि परिचितचरे पुरुषे प्रमाणबाधिततया । असिद्धं साधयति प्रमाणं न तु प्रमाणविरुद्धमिति हि प्रसिद्धम् । एषा खल्वर्थापत्तिसामग्री । यदाक्षेपकस्य प्रमितत्वमनुपपद्यमानत्वं च । आक्षेप्यस्याप्युपपादकत्वं प्रमाणाविरुद्धत्वं च । अत एवाप्रमितत्वमनुपपत्त्यभावो ऽन्यथाप्युपपत्तिरन्यथैवोपपत्तिः प्रमाणविरुद्धार्थत्वं चेत्यर्थापत्तिदूषणानीति । सत्यम् । वयमपि हि बन्धमिथ्यात्वमहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव नार्थापत्तिप्रमेयमिति ब्रूमः । तदिदमुक्तं प्रत्यक्षविरोधत इति । प्रत्यक्षविरोधतो ऽपीति वा योजना । तेन प्रमाणान्तरविरोधं समुच्चिनोति । चेष्यादिलिङ्गैरहमित्येव यो वेद्य इत्याद्यागमैश्चात्मनः कर्तृत्वाद्युपेतस्यैव प्रमितत्वात् । अथवा ऽर्थापत्तेराभासत्वेनानाक्षिप्तबन्धमिथ्यात्वं वर्णयत्परेषां भाष्यमनुपयुक्तमित्युक्तम् । अयुक्तमपि प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वादित्यनेनोच्यते । ननु प्रत्यक्षं बन्धस्वरूपमात्रं गोचरयति न तु तस्मिन् मिथ्यात्वाभावम् । अतो ऽर्थापत्तेर्भाष्यकारीयस्य वा तन्मिथ्यात्वव्युत्पादनस्य कथं प्रत्यक्षविरोधः । मैवम् । प्रत्यक्षं खलु बन्धं गोचरयदस्तीति नास्तीति वा गोचरयेत् । उभयोदासीनस्य ज्ञानस्यादशर्नात् । आद्ये ऽस्तित्वं मिथ्यात्वाभावश्चेत्यनर्थान्तरमिति कथं न प्रत्यक्षविरोधः । द्वितीये ऽनुभवविरोधस्तद्व्युत्पादनवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । *१,५४६* मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्याग्रतो भवेत् अहंप्रत्ययस्यात्मविषयत्वात् । ननु तथा सति सुप्तावप्यहमुल्लेखः स्यात् । तदाऽत्मनः स्वप्रकाशतया प्रकाशमानत्वात् । नचाविद्याकार्यस्यापि तदानीं प्रतीतिप्रसङ्गः । सुप्तावविद्यायाः समुत्खातितनिखिलपरिणामत्वेन तदभावादिति । मैवम् । सुप्तावप्यहमवभासस्येष्टत्वात् । तथा सति स्मर्येत ह्यस्तन इवाहङ्कारः । अनुभूते स्मृतिनियमाभावे ऽपि स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति चेन्न । सुखमहमस्वाप्समिति सुप्तोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात् । तदा विशेषतः स्मर्येति चेत् । किं स्पष्टं स्मरणमापाद्यते । उत विषयविशेषोपरक्तम् । आद्ये त्विष्यापादनम् । न द्वितीयः । अविषयजन्यत्वात्सौषुप्तिकसुखस्य । न चायमस्ति नियमो यत्स्मर्यमाणमशेषसम्बन्धिविशेषसहितं स्मर्यत इति । अत एव मुख्यसुखतदनुभवे बाधकाभावाददुःखाभावविषयकत्वकल्पनं परामर्शस्यापास्तम् । *१,५८१* यत्त्वथातो ऽहङ्कारादेशो ऽथात आतमादेश इत्यात्माहङ्कारयोर्भेदवचनं तद्भाष्यकृतैवान्यथा व्याख्यातम् । वक्ष्यति च सूत्रकारः सैव हि सत्यादय इति । कथमन्यथाहङ्कारस्य सर्वगतत्वमुपपद्येत । महाभूतान्यहङ्कार इत्यादिस्मृतिसिद्धस्त्वहङ्कारो यद्यप्यात्मनो भिन्नः । तथापि नासावहं कर्तेत्युल्लेखविषयः । तथा सति अहंब्रह्मास्मीत्यादावपि तथात्वप्रसङ्गात् । अत्रापि यः स्थाणुः स पुरुष इतिवद्वयख्यानमिति चेन्न । तदाऽत्मानमेवावेदहंब्रह्मास्मीति निरवद्यस्य ब्रह्मणो ऽप्यहमुल्लेखदर्शनात् । "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति तेऽ; इति स्वप्रपन्नमायानिरसनसमर्थस्येश्वरस्याप्यहं सर्वस्य प्रभव इत्याद्युल्लेखोपलम्भाच्च । स्पष्ट एव शब्दतो ऽप्यनयोर्भेदः । यत्प्रकृतिपरिणामवाचि मकारान्तमव्ययमहंपदं न जातु तदात्मनि प्रयुज्यते । यच्चात्मवाचि दकारान्तास्मच्छब्दजं तन्न कदाचिदपि मायापरिणामे प्रयुज्यत इति । तदेवं सर्वमिथ्यात्वपरत्वे श्रुतेरेव मिथ्यात्वप्रसङ्गेनासाधकत्वापत्तौ दुःखादिबन्धमिथ्यात्वासिद्धया न प्रत्यक्षमतत्त्वावेदकमिति । नन्वग्रत इति कथम् । नेहनानेतिवाक्येनात्मातिरिक्तं सकलमपि मिथ्येत्येकैव बुद्धिरुत्पद्यते । नच बुद्धेर्विरम्यव्यापारो ऽस्ति । यावत्स्वविषयगोचराया एव तस्याः समुत्पादात्तदतिरिक्तव्यापाराभावादिति । सत्यम् । वाक्येन सकृदेव जातायाः सकलमिथ्यात्वविषयाया बुद्धेः प्रामाण्यावधारणाय परीक्षकबुद्धय एव तद्विषयं बुद्धया विभज्य क्रमेणावगाहन्त इत्यदोषः । समानमेतद्यावज्जीवमहं मौनीत्यादिवाक्यप्रामाण्यचिन्तायामिति । *१,५८६* मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः
mithyātvasya pratyakṣavirodhaḥ dūṣaṇāntaraṃ cārthāpatterāha mithyātvamapīti // na kevalaṃ bandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate kiṃ nāma bandhasya mithyātvaṃ nāstītyapisambandhaḥ / nanvetadanupapannam / pramāṇaṃ hi svamahimnaivārthaṃ vyavasthāpayati / na punaḥ prāgarthasiddhimapekṣate / tathātve vā pramāṇavaiyarthyaṃ pūrvapramāṇasyāpi tathātvenānavasthā ca syāt / ataḥ prāgākṣepyāsiddhirarthāpatterbhūṣaṇameva / pravṛttāyāṃ tvarthāpattau nāpekṣyāsiddhiḥ pramitatvādeva / evaṃ tarhi paricitacarapuruṣasya divābhuñjānasya pīnatvamanupapadyamānaṃ rasāyanasiddhiṃ yogarddhiṃ vā kasmānnākṣipet / tadasiddhirapi prāgarthāpattipravṛtteralaṅkāra eva / uttarakālaṃ tu nāstyeveti cet / na / vaiṣamyāt / nahi rasāyanasiddhayādyasiddhatayā nārthāpattiprameyam / api tarhi paricitacare puruṣe pramāṇabādhitatayā / asiddhaṃ sādhayati pramāṇaṃ na tu pramāṇaviruddhamiti hi prasiddham / eṣā khalvarthāpattisāmagrī / yadākṣepakasya pramitatvamanupapadyamānatvaṃ ca / ākṣepyasyāpyupapādakatvaṃ pramāṇāviruddhatvaṃ ca / ata evāpramitatvamanupapattyabhāvo 'nyathāpyupapattiranyathaivopapattiḥ pramāṇaviruddhārthatvaṃ cetyarthāpattidūṣaṇānīti / satyam / vayamapi hi bandhamithyātvamahaṃ kartā bhoktā sukhī duḥkhītyādipratyakṣaviruddhatvādeva nārthāpattiprameyamiti brūmaḥ / tadidamuktaṃ pratyakṣavirodhata iti / pratyakṣavirodhato 'pīti vā yojanā / tena pramāṇāntaravirodhaṃ samuccinoti / ceṣyādiliṅgairahamityeva yo vedya ityādyāgamaiścātmanaḥ kartṛtvādyupetasyaiva pramitatvāt / athavā 'rthāpatterābhāsatvenānākṣiptabandhamithyātvaṃ varṇayatpareṣāṃ bhāṣyamanupayuktamityuktam / ayuktamapi pratyakṣādiviruddhārthapratipādakatvādityanenocyate / nanu pratyakṣaṃ bandhasvarūpamātraṃ gocarayati na tu tasmin mithyātvābhāvam / ato 'rthāpatterbhāṣyakārīyasya vā tanmithyātvavyutpādanasya kathaṃ pratyakṣavirodhaḥ / maivam / pratyakṣaṃ khalu bandhaṃ gocarayadastīti nāstīti vā gocarayet / ubhayodāsīnasya jñānasyādaśarnāt / ādye 'stitvaṃ mithyātvābhāvaścetyanarthāntaramiti kathaṃ na pratyakṣavirodhaḥ / dvitīye 'nubhavavirodhastadvyutpādanavaiyarthyaprasaṅgācca / *1,546* mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet ahaṃpratyayasyātmaviṣayatvāt / nanu tathā sati suptāvapyahamullekhaḥ syāt / tadā'tmanaḥ svaprakāśatayā prakāśamānatvāt / nacāvidyākāryasyāpi tadānīṃ pratītiprasaṅgaḥ / suptāvavidyāyāḥ samutkhātitanikhilapariṇāmatvena tadabhāvāditi / maivam / suptāvapyahamavabhāsasyeṣṭatvāt / tathā sati smaryeta hyastana ivāhaṅkāraḥ / anubhūte smṛtiniyamābhāve 'pi smaryamāṇātmamātratvāditi cenna / sukhamahamasvāpsamiti suptotthitasya svāpasukhānubhavaparāmarśadarśanāt / tadā viśeṣataḥ smaryeti cet / kiṃ spaṣṭaṃ smaraṇamāpādyate / uta viṣayaviśeṣoparaktam / ādye tviṣyāpādanam / na dvitīyaḥ / aviṣayajanyatvātsauṣuptikasukhasya / na cāyamasti niyamo yatsmaryamāṇamaśeṣasambandhiviśeṣasahitaṃ smaryata iti / ata eva mukhyasukhatadanubhave bādhakābhāvādaduḥkhābhāvaviṣayakatvakalpanaṃ parāmarśasyāpāstam / *1,581* yattvathāto 'haṅkārādeśo 'thāta ātamādeśa ityātmāhaṅkārayorbhedavacanaṃ tadbhāṣyakṛtaivānyathā vyākhyātam / vakṣyati ca sūtrakāraḥ saiva hi satyādaya iti / kathamanyathāhaṅkārasya sarvagatatvamupapadyeta / mahābhūtānyahaṅkāra ityādismṛtisiddhastvahaṅkāro yadyapyātmano bhinnaḥ / tathāpi nāsāvahaṃ kartetyullekhaviṣayaḥ / tathā sati ahaṃbrahmāsmītyādāvapi tathātvaprasaṅgāt / atrāpi yaḥ sthāṇuḥ sa puruṣa itivadvayakhyānamiti cenna / tadā'tmānamevāvedahaṃbrahmāsmīti niravadyasya brahmaṇo 'pyahamullekhadarśanāt / "māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te'; iti svaprapannamāyānirasanasamarthasyeśvarasyāpyahaṃ sarvasya prabhava ityādyullekhopalambhācca / spaṣṭa eva śabdato 'pyanayorbhedaḥ / yatprakṛtipariṇāmavāci makārāntamavyayamahaṃpadaṃ na jātu tadātmani prayujyate / yaccātmavāci dakārāntāsmacchabdajaṃ tanna kadācidapi māyāpariṇāme prayujyata iti / tadevaṃ sarvamithyātvaparatve śrutereva mithyātvaprasaṅgenāsādhakatvāpattau duḥkhādibandhamithyātvāsiddhayā na pratyakṣamatattvāvedakamiti / nanvagrata iti katham / nehanānetivākyenātmātiriktaṃ sakalamapi mithyetyekaiva buddhirutpadyate / naca buddherviramyavyāpāro 'sti / yāvatsvaviṣayagocarāyā eva tasyāḥ samutpādāttadatiriktavyāpārābhāvāditi / satyam / vākyena sakṛdeva jātāyāḥ sakalamithyātvaviṣayāyā buddheḥ prāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣakabuddhaya eva tadviṣayaṃ buddhayā vibhajya krameṇāvagāhanta ityadoṣaḥ / samānametadyāvajjīvamahaṃ maunītyādivākyaprāmāṇyacintāyāmiti / *1,586* mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.