न गच्छति स्वतो न प्रवर्तत इत्यगं विश्वम् । अगशब्दे कमर्ण्युपपदे नयतेः क्विप् । तत्सन्नियोगेनोपपदलोपो धातोश्च ह्रस्वता निर्वचनत्वात् । ततो ऽग्नेराप इति चतुर्विधादग्नेश्चतुर्विधानामेवापां सृष्टिं प्रोवाच । तत्राप्याप इति मुख्यतो हरिरेवोक्त इति वाच्यम् । कथं तदित्यत आह आप इति ॥ आप आपालनाच्चैव ॥। आङ्पूर्वस्य पाते रूपमेतत् । उपसर्गह्रस्वता धातुलोपश्च निर्वचनत्वात् । चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन स्त्रीरूपत्वात्स्त्रीलिङ्गं बहुरूपत्वाद्बहुवचनं चेत्युक्तं भवति । एवशब्दो हरिरेवेति सम्बद्धयते । एवमद्भयः पृथिवीति चतुर्विधाभ्यो ऽद्भयश्चतुविर्धायाः पृथिव्याः सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि हरिरेव मुख्यतः पृथिवीशब्दवाच्य इति सिद्धे तदुपपादयति पृथिवीति ॥ ॥। पृथिवी प्रथितो यतः प्रथितो यतस्ततः पृथिवीति योजना । पृथु विस्तारे । *३,४२०* तथाच चतुर्विधायाः पृथिव्याः पृथिव्याः पृथिव्या ओषधय इति चतुर्विधौषधिसृष्टिं प्रोवाच । भूतानां समाप्तत्वात्तस्थाने भौतिकग्रहणम(मि)तःपरं कार्यम् । तत्राप्योषधिशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति स्थिते कुत इत्यत आह उष्यानामिति ॥ उष्यानामाश्रयत्वेन स एवोषधिनामकः
na gacchati svato na pravartata ityagaṃ viśvam / agaśabde kamarṇyupapade nayateḥ kvip / tatsanniyogenopapadalopo dhātośca hrasvatā nirvacanatvāt / tato 'gnerāpa iti caturvidhādagneścaturvidhānāmevāpāṃ sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpyāpa iti mukhyato harirevokta iti vācyam / kathaṃ tadityata āha āpa iti // āpa āpālanāccaiva ... āṅpūrvasya pāte rūpametat / upasargahrasvatā dhātulopaśca nirvacanatvāt / caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / tena strīrūpatvātstrīliṅgaṃ bahurūpatvādbahuvacanaṃ cetyuktaṃ bhavati / evaśabdo harireveti sambaddhayate / evamadbhayaḥ pṛthivīti caturvidhābhyo 'dbhayaścatuvirdhāyāḥ pṛthivyāḥ sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpi harireva mukhyataḥ pṛthivīśabdavācya iti siddhe tadupapādayati pṛthivīti // ... pṛthivī prathito yataḥ prathito yatastataḥ pṛthivīti yojanā / pṛthu vistāre / *3,420* tathāca caturvidhāyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyā oṣadhaya iti caturvidhauṣadhisṛṣṭiṃ provāca / bhūtānāṃ samāptatvāttasthāne bhautikagrahaṇama(mi)taḥparaṃ kāryam / tatrāpyoṣadhiśabdena mukhyato harirevocyata iti sthite kuta ityata āha uṣyānāmiti // uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.