अत्र कृतकृत्यो ऽपि हरिरात्मकृपास्पदैर्विरिञ्चभवपूर्वकैरमरैरर्थितो व्यासः प्रादुर्भूतो न तु जातो ग्रन्थमिमं चक्र इत्यनेन नारायणस्य शास्त्रप्रभवत्वे ऽनुपपत्तिः परिहृता । दृश्यन्ते हि केवलं कृपापारवश्येन परोपकाराय प्रवर्तमानाः सुतरां तैरर्थिताः । अत एव परप्रयोजनमप्यात्मगामीव मन्यमानस्य भगवतः शास्त्रप्रणयनमिति ज्ञापयितुमात्मनेपदप्रयोगः । अत्र च नारायणाद्विनिष्पन्नमित्याद्यागमः प्रमाणम् । परविद्याख्यया अस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसिद्धिं व्युत्पादयितुं परविद्याख्यमित्यनूद्यानुत्तमं शास्त्रमिति व्याख्यातम् । नास्त्युत्तमं शास्त्रमस्मादित्यनुत्तमम् । शिष्यते यथास्थितं प्रतिपाद्यते तत्त्वमनेनेति शास्त्रम् । *१,१००* इदमुक्तं भवति । "द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चऽ; इति विद्याद्वयमुद्दिश्य तत्रापरेत्यादिना साङ्गान्वेदानपरविद्यात्वेनोक्तवा"अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यतेऽ; इति परविद्या प्रदर्शिता । सा तावद्वेदादिशास्त्रप्रकरणात्परमाक्षराधिगतिकरणत्वलिङ्गाच्च शास्त्रमेव भवितुमर्हति अन्यथा सकृदुक्तविद्याशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनाप्रसङ्गाच्च । शास्त्रं चाप्रमाणं चेति विप्रतिषिद्धम् । तस्य च परत्वं नामन्यन्न सम्भवतीत्यनुत्तमत्वमेव । तदपि सन्निधानात् प्रमाणत्वेनैव । शब्दान्तरसमभिव्याहारवशेन सामान्यशब्दस्य विशेषाथर्स्य कल्पनीयत्वात् । तद्यथा परमधार्मिक इत्यभिहिते परमत्वं धर्मेणेति ज्ञायते । तच्चानुत्तमं शास्त्रमिदमेव विवक्षितम् । निर्णेतव्यार्थानामृगादिपदोपलक्षितानामशेषशास्त्राणामपरविद्यात्वेनोक्तत्वात् । अन्यस्य अप्रसङ्गात्परत्वासम्भवाच्च । सम्भवति त्वस्य परत्वमनुग्राहकत्वात् । एतेनोपनिषदः परविद्येति व्याख्यानमिति परास्तम् । ऋगादिग्रहणेन तासामपि गृहीतत्वात् । ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायश्च अगतिका गतिः । तज्जन्यं ज्ञानं परविद्येत्यपि न युक्तम् । अधिगतिकरणत्वानुपपत्तेः । अनेकार्थताकल्पनापत्तेश्च । अतो ऽनया परविद्याख्ययास्य शास्त्रस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसाधनमुपपन्नमिति । विद्याशास्त्रशब्दयोः समानार्थत्वम् *१,१०५* यद्यपि विद्याशास्त्रशब्दौ शिष्याचार्यव्यापारानुबन्धिनौ तथाप्युभयानुगततत्त्वज्ञानकरणत्वमात्रमुपादाय द्वयोरैकार्थ्यमुक्तमित्यवगन्तव्यम् । "ऋगाद्या अपरा विद्या यदा विष्णोर्न वाचकाः । ता एव परमा विद्या यदा विष्णोस्तु वाचकाःऽ; इति भगवत्पादीयं व्याख्यानमप्येतमेवार्थं सूचयति । ब्रह्ममीमांसाशास्त्रव्युत्पादितन्यायानुपकृता हि वेदादयो विष्णोरवाचकास्तदुकृताश्च तस्य वाचका भवन्तीति । तथापि केवलस्य न परविद्यात्वं लभ्यत इति चेत् । मा लाभि । वेदादीतिकर्तव्यतारूपस्यास्य पृथक् प्रामाण्यानभ्युपगमात् । प्रामाण्यमात्रे अनुमानम् *१,१०७* गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः । यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः
atra kṛtakṛtyo 'pi harirātmakṛpāspadairviriñcabhavapūrvakairamarairarthito vyāsaḥ prādurbhūto na tu jāto granthamimaṃ cakra ityanena nārāyaṇasya śāstraprabhavatve 'nupapattiḥ parihṛtā / dṛśyante hi kevalaṃ kṛpāpāravaśyena paropakārāya pravartamānāḥ sutarāṃ tairarthitāḥ / ata eva paraprayojanamapyātmagāmīva manyamānasya bhagavataḥ śāstrapraṇayanamiti jñāpayitumātmanepadaprayogaḥ / atra ca nārāyaṇādviniṣpannamityādyāgamaḥ pramāṇam / paravidyākhyayā asya sarvottamaprāmāṇyasiddhiṃ vyutpādayituṃ paravidyākhyamityanūdyānuttamaṃ śāstramiti vyākhyātam / nāstyuttamaṃ śāstramasmādityanuttamam / śiṣyate yathāsthitaṃ pratipādyate tattvamaneneti śāstram / *1,100* idamuktaṃ bhavati / "dve vidye veditavye parā caivāparā ca'; iti vidyādvayamuddiśya tatrāparetyādinā sāṅgānvedānaparavidyātvenoktavā"atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate'; iti paravidyā pradarśitā / sā tāvadvedādiśāstraprakaraṇātparamākṣarādhigatikaraṇatvaliṅgācca śāstrameva bhavitumarhati anyathā sakṛduktavidyāśabdasyānekārthatvakalpanāprasaṅgācca / śāstraṃ cāpramāṇaṃ ceti vipratiṣiddham / tasya ca paratvaṃ nāmanyanna sambhavatītyanuttamatvameva / tadapi sannidhānāt pramāṇatvenaiva / śabdāntarasamabhivyāhāravaśena sāmānyaśabdasya viśeṣātharsya kalpanīyatvāt / tadyathā paramadhārmika ityabhihite paramatvaṃ dharmeṇeti jñāyate / taccānuttamaṃ śāstramidameva vivakṣitam / nirṇetavyārthānāmṛgādipadopalakṣitānāmaśeṣaśāstrāṇāmaparavidyātvenoktatvāt / anyasya aprasaṅgātparatvāsambhavācca / sambhavati tvasya paratvamanugrāhakatvāt / etenopaniṣadaḥ paravidyeti vyākhyānamiti parāstam / ṛgādigrahaṇena tāsāmapi gṛhītatvāt / brāhmaṇaparivrājakanyāyaśca agatikā gatiḥ / tajjanyaṃ jñānaṃ paravidyetyapi na yuktam / adhigatikaraṇatvānupapatteḥ / anekārthatākalpanāpatteśca / ato 'nayā paravidyākhyayāsya śāstrasya sarvottamaprāmāṇyasādhanamupapannamiti / vidyāśāstraśabdayoḥ samānārthatvam *1,105* yadyapi vidyāśāstraśabdau śiṣyācāryavyāpārānubandhinau tathāpyubhayānugatatattvajñānakaraṇatvamātramupādāya dvayoraikārthyamuktamityavagantavyam / "ṛgādyā aparā vidyā yadā viṣṇorna vācakāḥ / tā eva paramā vidyā yadā viṣṇostu vācakāḥ'; iti bhagavatpādīyaṃ vyākhyānamapyetamevārthaṃ sūcayati / brahmamīmāṃsāśāstravyutpāditanyāyānupakṛtā hi vedādayo viṣṇoravācakāstadukṛtāśca tasya vācakā bhavantīti / tathāpi kevalasya na paravidyātvaṃ labhyata iti cet / mā lābhi / vedādītikartavyatārūpasyāsya pṛthak prāmāṇyānabhyupagamāt / prāmāṇyamātre anumānam *1,107* gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ / yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.