ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्तयसौ तद्गुणोतताम् गत्याद्यर्थस्यावतेः खलु रूपमेतत्,"अवतेष्यिलोपश्चऽ; इति सूत्रात् । "ॐ इति पुनः कस्य वक्ताऽ; इति प्रश्नपूर्वकं"अवतिर्नामायं धातुर्गतिकर्मा प्रवेशनकर्मा चऽ; इत्यन्यत्राप्येवमेव निरुक्तत्वात् । तथाच यद्यसौ कर्माणि तदा कर्तुर्यदि वा कर्तरि तदा कर्मणो ऽपेक्षायामुपपदाद्यभावे ऽपि योग्यतया श्रुत्यन्तरादिबलाद्वासावोङ्कारस्तस्य जिज्ञासस्य गुणैरानन्दाद्यनन्तकल्याणगुणैर्गुणान्वोततां वक्ति । पक्षद्वये ऽप्यनन्तानवद्यकल्याणगुणपूर्णतैवोङ्कारस्यार्थः । ब्रह्मशब्दस्यापि स एवार्थः । बृहतेर्वृद्धयर्थस्य खल्वेदद्रूपम् । तथा च पूर्ववद्योग्यतया "अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति बृहन्तो ह्यस्मिन् गुणाःऽ; इत्यादिश्रुत्यन्तरबलाद्वा गुणानां सम्बन्धः । *१,२९९* यौगिकशब्दानाम् अवयवसंगतिग्रहणापेक्षा आवश्यकी एतदुक्तं भवति । यौगिका हि शब्दा नावश्यमर्थप्रत्यायने सङ्गतिग्रहणमपेक्षन्ते । किं नाम निगमनिरुक्तव्याकरणबलेनावयवार्थावगमे सति तत्संसर्गसम्भावनायां प्रसिद्धमन्यथापूर्वमेवार्थमवगमयन्ति । वाक्यरूपत्वात्तेषाम् । यथाऽह"श्रोत्रियंश्छन्दो ऽधीतेऽ"वाक्यार्थे पदप्रयोगःऽ; इति । नच वाक्यं सङ्गतिग्रहणापेक्षमर्थमबोधयति । अधिगतार्थत्वप्रसङ्गादशक्यत्वाच्च । *१,३०५* ॐकारब्रह्मशब्दयोः न अभेदो ऽर्थः तदेतावोङ्कारब्रह्मशब्दावपि यौगिको जिज्ञास्यमनन्तगुणपरिपूर्णं प्रतिपादयन्तौ जीवजडयोस्तदयोगात्तद्वयतिरिक्तमेव किञ्चिद्ग्रमयतः तच्चाविदितत्वात्सम्भवति जिज्ञासाविषयः । नच तत्रापि गुणपूर्णता विरुद्धा । प्राक् प्रतीतेर्निराश्रयस्य विरोधिप्रत्ययस्यानुत्थानात् । प्रतीत्या चैवमेव सिद्धत्वादिति । यत्पुनरकारवाच्येन तत्पदार्थेनोकारवाच्यस्य त्वंपदार्थस्याभेदो मकारेणोच्यते ब्रह्मशब्देन च सकलस्त्वात्मकत्वलक्षणपूर्णताभिधीयत इति व्याख्यानम् । तदप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं च । यत्त्वाप्तेरादिमत्त्वाद्वेत्याद्योङ्कारस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितमित्यादि ब्रह्मशब्दस्य व्याख्यानम् तज्जीवादिव्यतिरिक्तवस्तुसाधनाविरोधीति स्फुटमेवेत्याशयवता न व्याख्यानान्तरं दूषितमनुमतं च । *१,३०७* गुणोततेतिरूपः साधुः ननु गुणोततामिति कथम् । वृद्धिरेचीति भवितव्यम् । मैवम् । ओमाङ्गोश्च इति चशब्देनान्यत्रापि पररूपत्वानुशासनात् । अथवा ऊयते रूपमेतत् । नन्वसौ तन्तुसन्ताने पठ्यते । अनेकार्थत्वाद्धातूनामित्यदोषः । कथं तर्ह्येतत्ववाचीति गुणः । तत्रावतिरूपाङ्गीकारात् । वैचितृयं तु धातुद्वयजत्वसूचनार्थम् । अथवाऽकारोपसर्गपूर्वको ऽसावित्यदोषः । *१,३१९* स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः
otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām gatyādyarthasyāvateḥ khalu rūpametat,"avateṣyilopaśca'; iti sūtrāt / "oṃ iti punaḥ kasya vaktā'; iti praśnapūrvakaṃ"avatirnāmāyaṃ dhāturgatikarmā praveśanakarmā ca'; ityanyatrāpyevameva niruktatvāt / tathāca yadyasau karmāṇi tadā karturyadi vā kartari tadā karmaṇo 'pekṣāyāmupapadādyabhāve 'pi yogyatayā śrutyantarādibalādvāsāvoṅkārastasya jijñāsasya guṇairānandādyanantakalyāṇaguṇairguṇānvotatāṃ vakti / pakṣadvaye 'pyanantānavadyakalyāṇaguṇapūrṇataivoṅkārasyārthaḥ / brahmaśabdasyāpi sa evārthaḥ / bṛhatervṛddhayarthasya khalvedadrūpam / tathā ca pūrvavadyogyatayā "atha kasmāducyate brahmeti bṛhanto hyasmin guṇāḥ'; ityādiśrutyantarabalādvā guṇānāṃ sambandhaḥ / *1,299* yaugikaśabdānām avayavasaṃgatigrahaṇāpekṣā āvaśyakī etaduktaṃ bhavati / yaugikā hi śabdā nāvaśyamarthapratyāyane saṅgatigrahaṇamapekṣante / kiṃ nāma nigamaniruktavyākaraṇabalenāvayavārthāvagame sati tatsaṃsargasambhāvanāyāṃ prasiddhamanyathāpūrvamevārthamavagamayanti / vākyarūpatvātteṣām / yathā'ha"śrotriyaṃśchando 'dhīte'"vākyārthe padaprayogaḥ'; iti / naca vākyaṃ saṅgatigrahaṇāpekṣamarthamabodhayati / adhigatārthatvaprasaṅgādaśakyatvācca / *1,305* oṃkārabrahmaśabdayoḥ na abhedo 'rthaḥ tadetāvoṅkārabrahmaśabdāvapi yaugiko jijñāsyamanantaguṇaparipūrṇaṃ pratipādayantau jīvajaḍayostadayogāttadvayatiriktameva kiñcidgramayataḥ taccāviditatvātsambhavati jijñāsāviṣayaḥ / naca tatrāpi guṇapūrṇatā viruddhā / prāk pratīternirāśrayasya virodhipratyayasyānutthānāt / pratītyā caivameva siddhatvāditi / yatpunarakāravācyena tatpadārthenokāravācyasya tvaṃpadārthasyābhedo makāreṇocyate brahmaśabdena ca sakalastvātmakatvalakṣaṇapūrṇatābhidhīyata iti vyākhyānam / tadaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca / yattvāpterādimattvādvetyādyoṅkārasya nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktisamanvitamityādi brahmaśabdasya vyākhyānam tajjīvādivyatiriktavastusādhanāvirodhīti sphuṭamevetyāśayavatā na vyākhyānāntaraṃ dūṣitamanumataṃ ca / *1,307* guṇotatetirūpaḥ sādhuḥ nanu guṇotatāmiti katham / vṛddhirecīti bhavitavyam / maivam / omāṅgośca iti caśabdenānyatrāpi pararūpatvānuśāsanāt / athavā ūyate rūpametat / nanvasau tantusantāne paṭhyate / anekārthatvāddhātūnāmityadoṣaḥ / kathaṃ tarhyetatvavācīti guṇaḥ / tatrāvatirūpāṅgīkārāt / vaicitṛyaṃ tu dhātudvayajatvasūcanārtham / athavā'kāropasargapūrvako 'sāvityadoṣaḥ / *1,319* sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.