चशब्दो ऽवधारणे । चेतनानामिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । चेतनानां यो ऽन्योन्यनियतिः ब्रह्मादीनां नियामकता, मानुषादीनां तु नियम्यता, सा ईशनियमे प्रेरणे सत्येवोपपन्ना भवेत् । अनवस्थित्यसम्भवाभावात् । प्रेरकपरम्परा हि परनिरपेक्षे परमेश्वरे विश्राम्यति । तन्नियत्या चेतरेषां नियम्यनियामकभावो भविष्यति । नियन्तुरीश्वरस्याभावे अन्योन्यनियतिरुपपन्ना न भवेत् । अनवस्थित्यसम्भवपरिहारोपायाभावात् । ननु ब्रह्मादीनां नियामकत्वं मानुषादीनां नियम्यत्वमित्येष विशेषः तेषां स्वभाव एव । यद्वक्ष्यति न चाऽधिकारिकमिति मोक्षे ऽप्यनुवृत्तेश्च । आधिकारिमण्डलस्थोक्तेरिति वचनात् । स्वमते च का नाम परमेश्वरापेक्षेत्यत आह चेतनानामिति ॥ चेतनानां विशेषो यः स्वभावो ऽपीश्वरापिर्तः चेतनानां ब्रह्मादीनां मानुषादीनां च, यो विशेषो नियम्यनियामकत्वलक्षणः, सः तेषां स्वभाव एव । "न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्ऽ; इति वचनात् । अन्यथेश्वरस्य सर्वैश्वर्यं न स्यात् । स्याच्च परेषां स्वातन्तृयम् । अङ्गीकृतं च परैराकाशे ऽनादिनो ऽपि द्रव्यत्वस्य गुणवत्त्वाधीनत्वम् । अद्वैतिभिश्चाविद्याधीनत्वं जीवब्रह्मविभागस्य । यो हीश्वरेण यस्य सर्वदा नियम्यते, स तस्य स्वभाव इत्युच्यते । यस्तु कदाचित् सो ऽस्वभाव इति । *३,६८५* किमतो यद्येवं स्वव्याघातेन विना सूत्रार्थो निष्पन्न इत्याह अन्योन्येति ॥ अन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ
caśabdo 'vadhāraṇe / cetanānāmiti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / cetanānāṃ yo 'nyonyaniyatiḥ brahmādīnāṃ niyāmakatā, mānuṣādīnāṃ tu niyamyatā, sā īśaniyame preraṇe satyevopapannā bhavet / anavasthityasambhavābhāvāt / prerakaparamparā hi paranirapekṣe parameśvare viśrāmyati / tanniyatyā cetareṣāṃ niyamyaniyāmakabhāvo bhaviṣyati / niyanturīśvarasyābhāve anyonyaniyatirupapannā na bhavet / anavasthityasambhavaparihāropāyābhāvāt / nanu brahmādīnāṃ niyāmakatvaṃ mānuṣādīnāṃ niyamyatvamityeṣa viśeṣaḥ teṣāṃ svabhāva eva / yadvakṣyati na cā'dhikārikamiti mokṣe 'pyanuvṛtteśca / ādhikārimaṇḍalasthokteriti vacanāt / svamate ca kā nāma parameśvarāpekṣetyata āha cetanānāmiti // cetanānāṃ viśeṣo yaḥ svabhāvo 'pīśvarāpirtaḥ cetanānāṃ brahmādīnāṃ mānuṣādīnāṃ ca, yo viśeṣo niyamyaniyāmakatvalakṣaṇaḥ, saḥ teṣāṃ svabhāva eva / "na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram'; iti vacanāt / anyatheśvarasya sarvaiśvaryaṃ na syāt / syācca pareṣāṃ svātantṛyam / aṅgīkṛtaṃ ca parairākāśe 'nādino 'pi dravyatvasya guṇavattvādhīnatvam / advaitibhiścāvidyādhīnatvaṃ jīvabrahmavibhāgasya / yo hīśvareṇa yasya sarvadā niyamyate, sa tasya svabhāva ityucyate / yastu kadācit so 'svabhāva iti / *3,685* kimato yadyevaṃ svavyāghātena vinā sūtrārtho niṣpanna ityāha anyonyeti // anyonyaniyame tasmādanavasthityasambhavau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.