Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 1.2

॥। सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते

... sarvagatvaṃ tu prathamaṃ pravicāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दो ऽवधारणे । एतमस्यामेतं दिवीत्यादिवाक्योक्तं सवर्गतत्वमेवात्र पादे प्रथमं परमेश्वरस्य समर्थ्यते । नतु मनोमयत्वादिनोपास्यत्वमित्यर्थः । सत्यकामत्वादिपरमेश्वरधर्माणां स्फुटप्रतिभासत्वेन सन्देहाद्यनुपपत्तेरिति भावः । ननु मनोमयत्वादयः शारीरधर्मा अपि प्रतीयन्त इति चेन्न । तेषामानन्दमयाधिकरणन्यायेन सावकाशत्वात् । चरमप्रतीतेनापि निरवकाशेन प्रथमप्रतीतस्य सावकाशस्यान्यथात्वोपपत्तेः । *३,५९६* ननु कथं तर्ह्यस्माकमपि चक्षुर्मयत्वादीनि पूर्वपक्षप्रापकाणि । उच्यते । हेत्वन्तरेण पूर्वपक्षे सत्यभ्युच्चयमात्रत्वेन तेषामुपन्यासः । यथा परस्येक्षत्यधिकरणे प्रायपाठे निरस्ते ऽप्यभ्युच्चयमात्रत्वेन प्राणाधिकरणे तदुपन्यासः । *३,५९८* सर्वगतत्वप्रतिपादनस्य प्रकृतोपयोगं दशर्यति तत्रेति ॥ तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः प्रबोधनं कार्याभिमुखीकरणम् । तत्किं दूरे स्थितः शक्तिप्रबोधने न शक्तो येन तत्रतत्र तिष्ठतीत्यत उक्तम् दूरतो ऽपीति ॥ दूरतो ऽप्यतिरिक्तः स लीलया केवलं प्रभुः

tuśabdo 'vadhāraṇe / etamasyāmetaṃ divītyādivākyoktaṃ savargatatvamevātra pāde prathamaṃ parameśvarasya samarthyate / natu manomayatvādinopāsyatvamityarthaḥ / satyakāmatvādiparameśvaradharmāṇāṃ sphuṭapratibhāsatvena sandehādyanupapatteriti bhāvaḥ / nanu manomayatvādayaḥ śārīradharmā api pratīyanta iti cenna / teṣāmānandamayādhikaraṇanyāyena sāvakāśatvāt / caramapratītenāpi niravakāśena prathamapratītasya sāvakāśasyānyathātvopapatteḥ / *3,596* nanu kathaṃ tarhyasmākamapi cakṣurmayatvādīni pūrvapakṣaprāpakāṇi / ucyate / hetvantareṇa pūrvapakṣe satyabhyuccayamātratvena teṣāmupanyāsaḥ / yathā parasyekṣatyadhikaraṇe prāyapāṭhe niraste 'pyabhyuccayamātratvena prāṇādhikaraṇe tadupanyāsaḥ / *3,598* sarvagatatvapratipādanasya prakṛtopayogaṃ daśaryati tatreti // tatra tatra sthito viṣṇustattacchaktiprabodhakaḥ prabodhanaṃ kāryābhimukhīkaraṇam / tatkiṃ dūre sthitaḥ śaktiprabodhane na śakto yena tatratatra tiṣṭhatītyata uktam dūrato 'pīti // dūrato 'pyatiriktaḥ sa līlayā kevalaṃ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ज्ञापयितुं ॥।

iti jñāpayituṃ ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्कर्मकर्त्रोरुत्सर्गत एव भिदा, तस्माद्विशिनष्टि स्वविषयमुत्सर्गविषयाद्वयवच्छिनत्तीति विशेषो ऽपवादस्तस्मिन्सत्यभेदो ऽपि स्यात् । तथाच मामहं जानामी(त्याद्यु)त्युपपन्नं भवति । यतश्चोत्सर्गो ऽप्यपवादाभावे बली स्वसाध्यसाधने समर्थः । न चास्ति प्रकृते ऽपवादः । तस्मादत्र हेतुत्वेनोपदानमपि युज्यते । यथा हि न हिंस्यात्सर्वा भूतानीत्यौत्सर्गिको भूतहिंसानिषेधो ऽग्नीषोमीयपशुहिंसाविधिनापोद्यते । भवति चानपोदिते ब्रह्महिंसाद्यकरणीयत्वे प्रमाणम् । नन्वेवं तर्हि प्रमेयत्वानित्यत्वयोरप्येवं वक्तुं शक्यत एव । प्रमेयत्वस्यानित्यत्वेनौत्सर्गिकी व्याप्तिः । अपवादेन त्वाकाशादौ नित्यत्वम् । अपवादाभावाच्छब्दादावनित्यत्वसाधकतेति । ततश्चानैकान्तिकतोच्छेदः स्यात् । मैवम् । सामान्यविषयेण हि प्रमाणेनार्थे प्रतीते सति विशेषविषयेणापवादो भवति । ततश्च सर्वतः प्रसक्ता बुद्धिस्तद्विषयं परित्यज्यान्यत्र विश्राम्यति । नच सर्वभूतहिंसानिषेधस्येव प्रमेयत्वानित्यत्वव्याप्तेः केनापि प्रमाणेन प्राप्तिरस्ति । किं नाम प्रमेयत्वं, नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां सहव्यवस्थितमेवोपलभ्यत सति न तत्र(अपि) उत्सर्गापवादन्यायस्यावकाशः । एवं तर्हि कर्मर्कतृभावो ऽपि भेदाभेदाभ्यां सह व्यवस्थित एवोपलब्ध इति कथमत्राप्युत्सर्गापवादन्यायस्यावकाशः । मैवम् । प्रत्यक्तवपराक्तवरूपो हि कर्तृकर्मभावः । स तावदापाततो विरोधाद्भेदेन घटनीयो वा विशेषेण वा । तत्र भेदो मुख्यः, विशेषस्तु प्रतिनिधिरित्युक्तम् । नच मुख्यप्रतिनिध्योः समकक्ष्यतया प्रतिभासो भवति । अतो भेदः सामान्यतः प्राप्नोति विशेषस्त्वपवादेनेति युक्तमुक्तम् । यथा चानुगतसामान्याभावे ऽप्युत्सर्गापवादन्यायसम्भवस्तथा वक्ष्यामः । सोपाधिकसम्बन्धस्य साधनाङ्गताभाववत् सोपाधिकव्यभिचारस्यापि न दूषणाङ्गत्वमिति किमत्रालौकिकम् । वक्ष्यते चैतदिति । *३,६२४* सर्वगतत्वमत्राधिकरणे प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । तत्किं तन्मात्रमुतान्योपलक्षणम् । आद्ये सूत्राणां विश्वतोमुखत्वहानिः । शास्त्रापर्यवसानं चापद्येत । द्वितीये तूपाधिर्वक्तव्यः । अन्यथाधिकरणान्तराभावप्रसङ्गादित्यतः प्रथमाधिकरणोपाधिं वदन्प्रसङ्गात्सर्वाधिकरणोपाधीनाह एतदिति ॥ एतद् भावाभिधं लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम् । अन्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते

yasmātkarmakartrorutsargata eva bhidā, tasmādviśinaṣṭi svaviṣayamutsargaviṣayādvayavacchinattīti viśeṣo 'pavādastasminsatyabhedo 'pi syāt / tathāca māmahaṃ jānāmī(tyādyu)tyupapannaṃ bhavati / yataścotsargo 'pyapavādābhāve balī svasādhyasādhane samarthaḥ / na cāsti prakṛte 'pavādaḥ / tasmādatra hetutvenopadānamapi yujyate / yathā hi na hiṃsyātsarvā bhūtānītyautsargiko bhūtahiṃsāniṣedho 'gnīṣomīyapaśuhiṃsāvidhināpodyate / bhavati cānapodite brahmahiṃsādyakaraṇīyatve pramāṇam / nanvevaṃ tarhi prameyatvānityatvayorapyevaṃ vaktuṃ śakyata eva / prameyatvasyānityatvenautsargikī vyāptiḥ / apavādena tvākāśādau nityatvam / apavādābhāvācchabdādāvanityatvasādhakateti / tataścānaikāntikatocchedaḥ syāt / maivam / sāmānyaviṣayeṇa hi pramāṇenārthe pratīte sati viśeṣaviṣayeṇāpavādo bhavati / tataśca sarvataḥ prasaktā buddhistadviṣayaṃ parityajyānyatra viśrāmyati / naca sarvabhūtahiṃsāniṣedhasyeva prameyatvānityatvavyāpteḥ kenāpi pramāṇena prāptirasti / kiṃ nāma prameyatvaṃ, nityatvānityatvābhyāṃ sahavyavasthitamevopalabhyata sati na tatra(api) utsargāpavādanyāyasyāvakāśaḥ / evaṃ tarhi karmarkatṛbhāvo 'pi bhedābhedābhyāṃ saha vyavasthita evopalabdha iti kathamatrāpyutsargāpavādanyāyasyāvakāśaḥ / maivam / pratyaktavaparāktavarūpo hi kartṛkarmabhāvaḥ / sa tāvadāpātato virodhādbhedena ghaṭanīyo vā viśeṣeṇa vā / tatra bhedo mukhyaḥ, viśeṣastu pratinidhirityuktam / naca mukhyapratinidhyoḥ samakakṣyatayā pratibhāso bhavati / ato bhedaḥ sāmānyataḥ prāpnoti viśeṣastvapavādeneti yuktamuktam / yathā cānugatasāmānyābhāve 'pyutsargāpavādanyāyasambhavastathā vakṣyāmaḥ / sopādhikasambandhasya sādhanāṅgatābhāvavat sopādhikavyabhicārasyāpi na dūṣaṇāṅgatvamiti kimatrālaukikam / vakṣyate caitaditi / *3,624* sarvagatatvamatrādhikaraṇe pratipādyata ityuktam / tatkiṃ tanmātramutānyopalakṣaṇam / ādye sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvahāniḥ / śāstrāparyavasānaṃ cāpadyeta / dvitīye tūpādhirvaktavyaḥ / anyathādhikaraṇāntarābhāvaprasaṅgādityataḥ prathamādhikaraṇopādhiṃ vadanprasaṅgātsarvādhikaraṇopādhīnāha etaditi // etad bhāvābhidhaṃ liṅgaṃ kriyāliṅge tataḥ param / antaryāmyantaraśceti kriyābhāvākhyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृश्यत्वाद्यभावाख्यं श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा

adṛśyatvādyabhāvākhyaṃ śrutirliṅgādhikā parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दः सर्वगतत्वादिव्यवच्छेदार्थः । सो ऽपि चोद्यस्यात्रावकाशसम्भावनार्थः । कथमित्याक्षेपे । कथमेव न कथञ्चिदपीत्यर्थः । स्वरूपता परमेश्वरस्वरूपता । परमेश्वरस्य हि नित्यत्वं जन्मादिसूत्रलब्धम् । स्वयमनित्यस्य सकलकारणत्वानुपपत्तेः । यत्खलु यस्य जनकं न तस्यासौ जनको, यच्च तस्य विनाशकं न तस्यासौ विनाशक इति । क्रियाणां त्वनित्यत्वं सुप्रसिद्धम् । तथा च नित्यानित्ययोः कथमभेदः स्यात् । विरुद्धधर्माध्यासस्य भावभेदाव्यभिचारात् । अन्यथा जगति भेदाभावप्रसङ्गात् । ततो यदि नाम सर्वगतत्वादीनां यावद्द्रव्यभाविनामभेदः तथापि न क्रियाणामसौ युज्यत इति । *३,६३२* परिहरति इति चेदिति ॥ इति चेत् स विशेषो ऽपि क्रियाशक्तयात्मना स्थिरः ननु संहारकाले क्रिया व्यक्ता (अथ) न वा । न चेत्कथं तत्र व्यवहारो ऽर्थक्रिया वा । आद्ये कथं सृष्टिव्यवहाराद्यभावः । मैवम् । व्यक्तेरप्यवान्तरानन्तविशेषवत्ताङ्गीकारात् । तदिदमुक्तम् सविशेषो ऽपीति ॥ एवमनङ्गीकारे परेषामपि समानः प्रसङ्गः । पारमेश्वरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नलक्षणस्य संहारव्यापारस्य नित्यत्वात् । नित्यमपि परमेश्वरेच्छादिकं सहकारिसद्भाव एव कार्यकारीति चेन्न । सहकारिणमपि नित्यत्वात्, परमेश्वरेच्छाद्यायत्तत्वाच्च । नेच्छादिमात्रं संहारादिकारणं किन्तु सञ्जिहीर्षादिकम् उत संहारादिविशेषविशिष्टं तदेव । नाद्यः । अनभ्युपगमात् । तत एव संहारादिसिद्धाविच्छादिकल्पनावैयर्थ्याच्च । सञ्जिहीर्षादेश्च नित्यानित्यविकल्पानुपपत्तेः । न द्वितीयः । सति संहारादौ सञ्जिहीर्षादिकं ततः संहारादिरिति परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । नच स्वरूपसता संहारादिनेच्छादिकमुपधीयते । किन्तु विषयभूतेनेति चेत् । संहारादिविषयता किमागन्तुकी, अथवा नित्येति वक्तव्यम् । नाद्यः । गुणेष्वागन्तुकधर्मोत्पत्तेरनभ्युपगमात् । द्वितीये तु सर्वदा संहारादिप्रसङ्गः । तस्माच्छक्तिव्यक्तिरूपता सर्वथानुसरणीया । सा च समा क्रियायामपीति । *३,६४६* ननु पारमेश्वरी ज्ञानादिलक्षणा संहारादिक्रिया परेणापि नित्येत्यङ्गीकृतम् । परिस्पन्दलक्षणा तु नास्त्येव । तस्माद्वयर्थो ऽयं प्रयत्नः । मैवम् । परिस्पन्दाभावे प्रमाणाभावात् । परममहत्परिमाणमस्तीति चेत्, न, अणु मध्यमपरिमाणाभ्यां सत्प्रतिपक्षत्वात् । नच, ते न स्तः । परममहत्त्वे ऽपि तथा वक्तुं शक्यत्वात् । "अणोरणीयान्महतो महीयान् इति द्वयोरपि श्रौतत्वात् । अणोरणीयस्त्वमप्रत्यक्षत्वोपलक्षणमिति चेत् । महतो महत्त्वमपि परमपूज्यत्वमिति किं न स्यात् । विरोधादुभयाङ्गीकारो नोचित इति चेत् तर्हि प्रथमप्राप्तत्वादणुत्वमेव ग्राह्यम् । परिहरिष्यते चायं विरोध इति । *३,६४८* शक्तिता व्यक्तिता चेति विशेषो ऽपि ॥। ननु (च)क्रियायाः शक्तिव्यक्तिरूपे परस्परं भिन्ने ऽभिन्ने वा । आद्ये शक्तिरेव नित्या क्रियात्वनित्येत्यापन्नम् । द्वितीये त्वनिवृत्तः सदा व्यवहारादिप्रसङ्ग इत्यत आह शक्तितेति । अभिन्ने एव शक्तिव्यक्ती । न चोक्तदोषः । यतस्तत्र शक्तितेति व्यक्तितेति च विशेषो ऽप्यस्ति । सच भेदकार्यनिर्वाहक इति च प्रागेवोक्तमिति । स च विशेषः परस्परं विशेषिणा च यदि भिन्नः, तदा शक्तिव्यक्तयोरपि किं भेदो न स्यात् । अथाभिन्नः पुनर्व्यवहारादिसाङ्कर्यमित्यत आह विशेषवानिति ॥ ॥। विशेषवान्

tuśabdaḥ sarvagatatvādivyavacchedārthaḥ / so 'pi codyasyātrāvakāśasambhāvanārthaḥ / kathamityākṣepe / kathameva na kathañcidapītyarthaḥ / svarūpatā parameśvarasvarūpatā / parameśvarasya hi nityatvaṃ janmādisūtralabdham / svayamanityasya sakalakāraṇatvānupapatteḥ / yatkhalu yasya janakaṃ na tasyāsau janako, yacca tasya vināśakaṃ na tasyāsau vināśaka iti / kriyāṇāṃ tvanityatvaṃ suprasiddham / tathā ca nityānityayoḥ kathamabhedaḥ syāt / viruddhadharmādhyāsasya bhāvabhedāvyabhicārāt / anyathā jagati bhedābhāvaprasaṅgāt / tato yadi nāma sarvagatatvādīnāṃ yāvaddravyabhāvināmabhedaḥ tathāpi na kriyāṇāmasau yujyata iti / *3,632* pariharati iti cediti // iti cet sa viśeṣo 'pi kriyāśaktayātmanā sthiraḥ nanu saṃhārakāle kriyā vyaktā (atha) na vā / na cetkathaṃ tatra vyavahāro 'rthakriyā vā / ādye kathaṃ sṛṣṭivyavahārādyabhāvaḥ / maivam / vyakterapyavāntarānantaviśeṣavattāṅgīkārāt / tadidamuktam saviśeṣo 'pīti // evamanaṅgīkāre pareṣāmapi samānaḥ prasaṅgaḥ / pārameśvarasya jñānecchāprayatnalakṣaṇasya saṃhāravyāpārasya nityatvāt / nityamapi parameśvarecchādikaṃ sahakārisadbhāva eva kāryakārīti cenna / sahakāriṇamapi nityatvāt, parameśvarecchādyāyattatvācca / necchādimātraṃ saṃhārādikāraṇaṃ kintu sañjihīrṣādikam uta saṃhārādiviśeṣaviśiṣṭaṃ tadeva / nādyaḥ / anabhyupagamāt / tata eva saṃhārādisiddhāvicchādikalpanāvaiyarthyācca / sañjihīrṣādeśca nityānityavikalpānupapatteḥ / na dvitīyaḥ / sati saṃhārādau sañjihīrṣādikaṃ tataḥ saṃhārādiriti parasparāśrayaprasaṅgāt / naca svarūpasatā saṃhārādinecchādikamupadhīyate / kintu viṣayabhūteneti cet / saṃhārādiviṣayatā kimāgantukī, athavā nityeti vaktavyam / nādyaḥ / guṇeṣvāgantukadharmotpatteranabhyupagamāt / dvitīye tu sarvadā saṃhārādiprasaṅgaḥ / tasmācchaktivyaktirūpatā sarvathānusaraṇīyā / sā ca samā kriyāyāmapīti / *3,646* nanu pārameśvarī jñānādilakṣaṇā saṃhārādikriyā pareṇāpi nityetyaṅgīkṛtam / parispandalakṣaṇā tu nāstyeva / tasmādvayartho 'yaṃ prayatnaḥ / maivam / parispandābhāve pramāṇābhāvāt / paramamahatparimāṇamastīti cet, na, aṇu madhyamaparimāṇābhyāṃ satpratipakṣatvāt / naca, te na staḥ / paramamahattve 'pi tathā vaktuṃ śakyatvāt / "aṇoraṇīyānmahato mahīyān iti dvayorapi śrautatvāt / aṇoraṇīyastvamapratyakṣatvopalakṣaṇamiti cet / mahato mahattvamapi paramapūjyatvamiti kiṃ na syāt / virodhādubhayāṅgīkāro nocita iti cet tarhi prathamaprāptatvādaṇutvameva grāhyam / parihariṣyate cāyaṃ virodha iti / *3,648* śaktitā vyaktitā ceti viśeṣo 'pi ... nanu (ca)kriyāyāḥ śaktivyaktirūpe parasparaṃ bhinne 'bhinne vā / ādye śaktireva nityā kriyātvanityetyāpannam / dvitīye tvanivṛttaḥ sadā vyavahārādiprasaṅga ityata āha śaktiteti / abhinne eva śaktivyaktī / na coktadoṣaḥ / yatastatra śaktiteti vyaktiteti ca viśeṣo 'pyasti / saca bhedakāryanirvāhaka iti ca prāgevoktamiti / sa ca viśeṣaḥ parasparaṃ viśeṣiṇā ca yadi bhinnaḥ, tadā śaktivyaktayorapi kiṃ bhedo na syāt / athābhinnaḥ punarvyavahārādisāṅkaryamityata āha viśeṣavāniti // ... viśeṣavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिन्नो ऽपि ॥। विशेष इत्यनुवर्तते । अभिन्न एवायं विशेष इति ब्रूमः । न चोक्तानुपपत्तिः । यतो ऽभिन्नो ऽपि विशेषवानङ्गीक्रियते । स्वनिवर्हक(?) इत्यर्थः । नन्वेवमन्यत्रापि क्रियाया नित्यत्वमङ्गीकतर्व्यम् । शक्तिव्यक्तिस्वीकारेण सकलदोषपरिहारादिति चेत् । अङ्गीक्रियतां यदि तन्नित्यतायां प्रमाणमस्ति । सति निर्बाधे प्रमाणे, तद्विपरीतव्यवहारेषु च तदन्यथानुपपत्त्या कल्पनैषा भवति । नच घटादिक्रियाया नित्यत्वे निर्बाधं प्रमाणमस्ति । अस्ति तु परमेश्वरादिक्रियाया नित्यत्वे तदित्याह क्रियादिश्चेति ॥ ॥। क्रियादिश्च स्वभाव इति हि श्रुतिः एतेन तृतीयो ऽपि निर(परा)स्तः । "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चऽ; इति श्रुतिमनेनोपलक्षयति । स्वाभाविकीउयावद्द्रव्यभाविनी । अत्र स्पष्टां च श्रुतिमाह ज्ञानमिति ॥ ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं शक्तिः परात्मनः

abhinno 'pi ... viśeṣa ityanuvartate / abhinna evāyaṃ viśeṣa iti brūmaḥ / na coktānupapattiḥ / yato 'bhinno 'pi viśeṣavānaṅgīkriyate / svanivarhaka(?) ityarthaḥ / nanvevamanyatrāpi kriyāyā nityatvamaṅgīkatarvyam / śaktivyaktisvīkāreṇa sakaladoṣaparihārāditi cet / aṅgīkriyatāṃ yadi tannityatāyāṃ pramāṇamasti / sati nirbādhe pramāṇe, tadviparītavyavahāreṣu ca tadanyathānupapattyā kalpanaiṣā bhavati / naca ghaṭādikriyāyā nityatve nirbādhaṃ pramāṇamasti / asti tu parameśvarādikriyāyā nityatve tadityāha kriyādiśceti // ... kriyādiśca svabhāva iti hi śrutiḥ etena tṛtīyo 'pi nira(parā)staḥ / "parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca'; iti śrutimanenopalakṣayati / svābhāvikīuyāvaddravyabhāvinī / atra spaṣṭāṃ ca śrutimāha jñānamiti // jñānaṃ nityaṃ kriyā nityā balaṃ śaktiḥ parātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*३,६४९* इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह ॥।

*3,649* iti paiṅgiśrutiścāha ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सत्तत्त्ववचनं ॥।

iti sattattvavacanaṃ ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र क्रियाभावरूपलिङ्गसमन्वयश्चिन्त्यत इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । सूत्रे भावस्यैव प्रतिज्ञानात् क्रियया अनुक्तेरित्यतो ऽन्तरशब्दमुभयार्थतया व्याख्याति अन्तरिति ॥ अन्तः स्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः । रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते

atra kriyābhāvarūpaliṅgasamanvayaścintyata ityuktam / tadayuktam / sūtre bhāvasyaiva pratijñānāt kriyayā anukterityato 'ntaraśabdamubhayārthatayā vyākhyāti antariti // antaḥ sthitvā ramaṇakṛdantaraḥ samudāhṛtaḥ / ramaṇaṃ cātmaśabdenādeyaṃ mātīti cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुरन्तरस्य परमेश्वरत्वोपपादकमपरं सूत्रम् । सुखविशिष्टाभिधानादेव चेति । अत्र विशिष्टपदं व्यर्थं सुखाभिधानादेवचेत्येतावता पूर्णत्वात् । सुखसम्बन्धाभिधानार्थं विशिष्टपदमिति चेत् न, सुखित्वाभिधानादेव चेति कर्तुं शक्यत्वात् । लघु चैवं सति सूत्रं स्यात् । अयुक्तं च सुखसम्बन्धाभिधानम् । "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्मऽ; इति श्रुतौ सुखमात्राभिधानादित्यतो ऽन्यथा व्याचष्टे विशिष्टेति ॥ विशिष्टसुखवत्त्वाच्च ॥। नात्र सुखविशिष्टशब्दः तद्वत्तामाचष्टे । येनानुपादेयः स्यात् । किन्तु सुखस्य वैशिष्ययं पूर्णतालक्षणम् । यदि हि सुखाभिधानादित्येव ब्रूयात् तदा सुखस्यान्यत्रापि सद्भावेन व्यभिचारः स्यात् । ततः सार्थकं विशेषणोपादानम् । ननु कथमत्र विग्रहः । सुखेन विशिष्टः श्रेष्ठ इति । कथं तर्हि विशिष्टसुखेत्युक्तम् । अर्थकथनमात्रमेतदित्यदोषः । सुखेन श्रेष्ठो हि तदा स्यात् यदि तत्सुखं श्रेष्ठं भवेदित्यर्थाद्, वैशिष्ययं सुखधर्मो भवति । अथवा"कडाराः कर्मधारयेऽ; इति विशेषणस्य परनिपातं मन्यमानेन विशिष्टसुखेत्युक्तम् । कथं तर्हि मतुप्प्रयोगः, श्रुतावनुक्तत्वात् । स्वरूपेणापि सुखेन विशेषशक्तया तद्वान् भवतीति ज्ञापयितुमिति । नन्वेवं व्याख्याने हेतुससिद्धः स्यात् । सुखविशेषणस्य विशिष्टत्वस्य श्रुतावनुक्तत्वादिति चेन्न । मुख्यामुख्ययोर्मुख्यस्यैव ग्राह्यत्वात् । उक्ता च सुखस्य विशिष्टता श्रुतावित्याह ब्रह्मत्वं चेति ॥ *३,६८१* ॥। ब्रह्मत्वं च विशिष्टता

cakṣurantarasya parameśvaratvopapādakamaparaṃ sūtram / sukhaviśiṣṭābhidhānādeva ceti / atra viśiṣṭapadaṃ vyarthaṃ sukhābhidhānādevacetyetāvatā pūrṇatvāt / sukhasambandhābhidhānārthaṃ viśiṣṭapadamiti cet na, sukhitvābhidhānādeva ceti kartuṃ śakyatvāt / laghu caivaṃ sati sūtraṃ syāt / ayuktaṃ ca sukhasambandhābhidhānam / "prāṇo brahma kaṃ brahma'; iti śrutau sukhamātrābhidhānādityato 'nyathā vyācaṣṭe viśiṣṭeti // viśiṣṭasukhavattvācca ... nātra sukhaviśiṣṭaśabdaḥ tadvattāmācaṣṭe / yenānupādeyaḥ syāt / kintu sukhasya vaiśiṣyayaṃ pūrṇatālakṣaṇam / yadi hi sukhābhidhānādityeva brūyāt tadā sukhasyānyatrāpi sadbhāvena vyabhicāraḥ syāt / tataḥ sārthakaṃ viśeṣaṇopādānam / nanu kathamatra vigrahaḥ / sukhena viśiṣṭaḥ śreṣṭha iti / kathaṃ tarhi viśiṣṭasukhetyuktam / arthakathanamātrametadityadoṣaḥ / sukhena śreṣṭho hi tadā syāt yadi tatsukhaṃ śreṣṭhaṃ bhavedityarthād, vaiśiṣyayaṃ sukhadharmo bhavati / athavā"kaḍārāḥ karmadhāraye'; iti viśeṣaṇasya paranipātaṃ manyamānena viśiṣṭasukhetyuktam / kathaṃ tarhi matupprayogaḥ, śrutāvanuktatvāt / svarūpeṇāpi sukhena viśeṣaśaktayā tadvān bhavatīti jñāpayitumiti / nanvevaṃ vyākhyāne hetusasiddhaḥ syāt / sukhaviśeṣaṇasya viśiṣṭatvasya śrutāvanuktatvāditi cenna / mukhyāmukhyayormukhyasyaiva grāhyatvāt / uktā ca sukhasya viśiṣṭatā śrutāvityāha brahmatvaṃ ceti // *3,681* ... brahmatvaṃ ca viśiṣṭatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दो ऽवधारणे । चेतनानामिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । चेतनानां यो ऽन्योन्यनियतिः ब्रह्मादीनां नियामकता, मानुषादीनां तु नियम्यता, सा ईशनियमे प्रेरणे सत्येवोपपन्ना भवेत् । अनवस्थित्यसम्भवाभावात् । प्रेरकपरम्परा हि परनिरपेक्षे परमेश्वरे विश्राम्यति । तन्नियत्या चेतरेषां नियम्यनियामकभावो भविष्यति । नियन्तुरीश्वरस्याभावे अन्योन्यनियतिरुपपन्ना न भवेत् । अनवस्थित्यसम्भवपरिहारोपायाभावात् । ननु ब्रह्मादीनां नियामकत्वं मानुषादीनां नियम्यत्वमित्येष विशेषः तेषां स्वभाव एव । यद्वक्ष्यति न चाऽधिकारिकमिति मोक्षे ऽप्यनुवृत्तेश्च । आधिकारिमण्डलस्थोक्तेरिति वचनात् । स्वमते च का नाम परमेश्वरापेक्षेत्यत आह चेतनानामिति ॥ चेतनानां विशेषो यः स्वभावो ऽपीश्वरापिर्तः चेतनानां ब्रह्मादीनां मानुषादीनां च, यो विशेषो नियम्यनियामकत्वलक्षणः, सः तेषां स्वभाव एव । "न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्ऽ; इति वचनात् । अन्यथेश्वरस्य सर्वैश्वर्यं न स्यात् । स्याच्च परेषां स्वातन्तृयम् । अङ्गीकृतं च परैराकाशे ऽनादिनो ऽपि द्रव्यत्वस्य गुणवत्त्वाधीनत्वम् । अद्वैतिभिश्चाविद्याधीनत्वं जीवब्रह्मविभागस्य । यो हीश्वरेण यस्य सर्वदा नियम्यते, स तस्य स्वभाव इत्युच्यते । यस्तु कदाचित् सो ऽस्वभाव इति । *३,६८५* किमतो यद्येवं स्वव्याघातेन विना सूत्रार्थो निष्पन्न इत्याह अन्योन्येति ॥ अन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ

caśabdo 'vadhāraṇe / cetanānāmiti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / cetanānāṃ yo 'nyonyaniyatiḥ brahmādīnāṃ niyāmakatā, mānuṣādīnāṃ tu niyamyatā, sā īśaniyame preraṇe satyevopapannā bhavet / anavasthityasambhavābhāvāt / prerakaparamparā hi paranirapekṣe parameśvare viśrāmyati / tanniyatyā cetareṣāṃ niyamyaniyāmakabhāvo bhaviṣyati / niyanturīśvarasyābhāve anyonyaniyatirupapannā na bhavet / anavasthityasambhavaparihāropāyābhāvāt / nanu brahmādīnāṃ niyāmakatvaṃ mānuṣādīnāṃ niyamyatvamityeṣa viśeṣaḥ teṣāṃ svabhāva eva / yadvakṣyati na cā'dhikārikamiti mokṣe 'pyanuvṛtteśca / ādhikārimaṇḍalasthokteriti vacanāt / svamate ca kā nāma parameśvarāpekṣetyata āha cetanānāmiti // cetanānāṃ viśeṣo yaḥ svabhāvo 'pīśvarāpirtaḥ cetanānāṃ brahmādīnāṃ mānuṣādīnāṃ ca, yo viśeṣo niyamyaniyāmakatvalakṣaṇaḥ, saḥ teṣāṃ svabhāva eva / "na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram'; iti vacanāt / anyatheśvarasya sarvaiśvaryaṃ na syāt / syācca pareṣāṃ svātantṛyam / aṅgīkṛtaṃ ca parairākāśe 'nādino 'pi dravyatvasya guṇavattvādhīnatvam / advaitibhiścāvidyādhīnatvaṃ jīvabrahmavibhāgasya / yo hīśvareṇa yasya sarvadā niyamyate, sa tasya svabhāva ityucyate / yastu kadācit so 'svabhāva iti / *3,685* kimato yadyevaṃ svavyāghātena vinā sūtrārtho niṣpanna ityāha anyonyeti // anyonyaniyame tasmādanavasthityasambhavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदीश्वरः सर्वनियन्ताभ्युपगतः स्यात्तदा स एव प्रथमागतः साक्षादक्ष्यादित्यस्थत्वेनामृतत्वादिप्रमाणैः प्रतीतः कस्मात्परित्यजन्ते । कस्याच्चेश्वरस्यादित्यादीनां च मध्ये वृथाग्नेनिर्यामकत्वेनावस्थितिकल्पना क्रियते । पूर्वपक्षप्रापकाणां भाष्ये निरस्तत्वादिति । ईश्वरपरित्यागे मध्ये ऽग्निकल्पने च प्रमाणं नास्तीत्युक्तम् । ततः किमित्यत आह दोषवतीति ॥ दोषवत्येव तस्मात् सा नैव कार्या कथञ्चन

yadīśvaraḥ sarvaniyantābhyupagataḥ syāttadā sa eva prathamāgataḥ sākṣādakṣyādityasthatvenāmṛtatvādipramāṇaiḥ pratītaḥ kasmātparityajante / kasyācceśvarasyādityādīnāṃ ca madhye vṛthāgneniryāmakatvenāvasthitikalpanā kriyate / pūrvapakṣaprāpakāṇāṃ bhāṣye nirastatvāditi / īśvaraparityāge madhye 'gnikalpane ca pramāṇaṃ nāstītyuktam / tataḥ kimityata āha doṣavatīti // doṣavatyeva tasmāt sā naiva kāryā kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वेतदनन्तरातीतेनैव गतार्थम् । अन्तर्यामित्वं ह्यन्तःस्थित्वा नियामकत्वम् । एतदेवान्तर उपपत्तेरित्युक्तम् । नच तत्र नियामकत्वं न विवक्षितम् । तथा सत्यनवस्थितेरसम्भवाच्चेति दूषणस्यालग्नकत्वप्रसङ्गादित्यतः प्रमेयभेदं दर्शयितुं एतदधिकरणनिवर्तनीयामाशङ्कामाह रमणमिति ॥ रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते पूर्वाधिकरणे ऽक्ष्यादिषु स्थित्वा रममाणस्तत्प्रेरको हरिरित्युक्तम् । तदसत् । व्याहतत्वात् । आदित्यादिनियमनार्थमतियत्नेन हि भाव्यम् । प्रयत्नस्य व्यापारानुगुणत्वदर्शनात् । अतियत्नवतश्च चित्तविक्षेपो नियतः । नच चित्तविक्षेपवतो रमणमुपपद्यते । अतो नियामकश्च रतिमांश्चेति व्याहतम् । नच व्याहतं शतेनापि हेतूनां सिद्धयति । तदुक्तम्,"बहुव्यापारतायाश्च क्लेशो ऽधिकतरो भवेत्ऽ; इति । उक्तव्याप्तिपक्षधर्मतावधारणाय एवशब्दः । एतत्परिहारत्वेन गूढाभिसन्धिरधिकरणार्थमाह इति चेदिति ॥ इति चेत् सर्वनियमो यस्य कस्मान्न शक्यते

nanvetadanantarātītenaiva gatārtham / antaryāmitvaṃ hyantaḥsthitvā niyāmakatvam / etadevāntara upapatterityuktam / naca tatra niyāmakatvaṃ na vivakṣitam / tathā satyanavasthiterasambhavācceti dūṣaṇasyālagnakatvaprasaṅgādityataḥ prameyabhedaṃ darśayituṃ etadadhikaraṇanivartanīyāmāśaṅkāmāha ramaṇamiti // ramaṇaṃ nātiyatnasya vikṣepādeva yujyate pūrvādhikaraṇe 'kṣyādiṣu sthitvā ramamāṇastatprerako harirityuktam / tadasat / vyāhatatvāt / ādityādiniyamanārthamatiyatnena hi bhāvyam / prayatnasya vyāpārānuguṇatvadarśanāt / atiyatnavataśca cittavikṣepo niyataḥ / naca cittavikṣepavato ramaṇamupapadyate / ato niyāmakaśca ratimāṃśceti vyāhatam / naca vyāhataṃ śatenāpi hetūnāṃ siddhayati / taduktam,"bahuvyāpāratāyāśca kleśo 'dhikataro bhavet'; iti / uktavyāptipakṣadharmatāvadhāraṇāya evaśabdaḥ / etatparihāratvena gūḍhābhisandhiradhikaraṇārthamāha iti cediti // iti cet sarvaniyamo yasya kasmānna śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रेदमुत्तरमिति शेषः । यस्य परमेश्वरस्य सर्वनियमः सर्वान्तर्यामित्वमस्ति(?) । तस्य कस्मान्न शक्यते रमणमिति प्रकृतम् । एतामाशङ्कां परिहर्तुं सर्वान्तर्यामित्वमिह हेतुतयोच्यत इति भावः । नन्वेतत्पिण्याकयाचनार्थं गतस्य खारीतैलदानमिव । यत् आदित्यादिनियामकस्य चित्तविक्षेपसम्भवेन रमणं न युज्यत इत्युक्ते, सर्वनियामकत्वमुक्तम् । ततो ह्यतिशयेन चित्तविक्षेपाद्रमणानुपपत्तिः, इत्यतो ऽभिप्रायमुद्घाटयति स्वात्मनेति ॥ स्वात्मनानियतं वस्तु प्रतीपं ह्यात्मनो भवेत् । स्वाधीनसत्ताशक्तयादि कथमात्मप्रतीपकम्

tatredamuttaramiti śeṣaḥ / yasya parameśvarasya sarvaniyamaḥ sarvāntaryāmitvamasti(?) / tasya kasmānna śakyate ramaṇamiti prakṛtam / etāmāśaṅkāṃ parihartuṃ sarvāntaryāmitvamiha hetutayocyata iti bhāvaḥ / nanvetatpiṇyākayācanārthaṃ gatasya khārītailadānamiva / yat ādityādiniyāmakasya cittavikṣepasambhavena ramaṇaṃ na yujyata ityukte, sarvaniyāmakatvamuktam / tato hyatiśayena cittavikṣepādramaṇānupapattiḥ, ityato 'bhiprāyamudghāṭayati svātmaneti // svātmanāniyataṃ vastu pratīpaṃ hyātmano bhavet / svādhīnasattāśaktayādi kathamātmapratīpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यत्तदद्रेश्यमित्यादिवाक्योक्तानामदृश्यत्वादीनां धर्माणां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपाद्यते । तेषां चोक्तरीत्या ब्रह्मस्वरूपत्वमभ्युपगतं तदभ्यधिकाशङ्कायाऽक्षिपति गुणेति ॥ गुणक्रियादयो भावा यदिवा स्युरभेदिनः । अभेदो ऽभावधर्माणां ब्रह्मणा युज्यते कथम्

atra yattadadreśyamityādivākyoktānāmadṛśyatvādīnāṃ dharmāṇāṃ brahmaṇi samanvayaḥ pratipādyate / teṣāṃ coktarītyā brahmasvarūpatvamabhyupagataṃ tadabhyadhikāśaṅkāyā'kṣipati guṇeti // guṇakriyādayo bhāvā yadivā syurabhedinaḥ / abhedo 'bhāvadharmāṇāṃ brahmaṇā yujyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दादयो गुणाः संहरणादिक्रियाः सर्वगतत्वादिभावाः । अन्नमयादिरूपाणि पुच्छाद्यवयवाश्च यद्यभेदिनो ऽङ्गीकृताः तदा तथा स्युर्वा । तेषां भावत्वन वक्ष्यमाणानुपपत्तेरभावात् । अनुपपत्त्यन्तराणां च परिहृतत्वात् । अदृश्यत्वादीनां तु धर्माणां ब्रह्मणाभेदो न युज्यते । तेषामभावत्वाद्ब्रह्मणो भावत्वात् । भावाभावयोरैक्यस्य विरुद्धत्वादिति । परिहरति नाभाव इति ॥ नाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत् अथवाभाव इति चतुर्विधे ऽप्यभावे प्राप्ते ऽन्योन्याभावपरिग्रहणार्थं प्रायश इत्युक्त(त्यभिहित)म् । अन्योन्याभावो हि प्रागभावादिभ्यो(ऽपि) बहुतरः प्रतिवस्तु नियतत्वात् । नित्यानादिसम्बन्धिनः प्रागभावादेरभावात् । *३,६९६फ़्।* ननु प्रागभावप्रध्वंसाभावात्यन्ताभावभिन्नः संसर्गाभावः, किं धर्मिणो भिन्न उताभिन्नः । नाद्यः । ब्रह्मगतस्यापि भेदप्रसङ्गात् । तथा च"एवं धर्मान्ऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधात् । नच ब्रह्मणि नासौ श्रुत इति वाच्यम् । अगोत्रमवर्णमित्यादिना प्रतीतत्वात् । न विद्यते गोत्रादिकं यस्य तद्धि तथोच्यते । द्वितीये किमन्योन्याभावनिर्धारणेन । अभाव इत्येव वक्तव्यम् । तथा चाशेषश्रुतिव्याख्यानं भवतीति । अत्र ब्रूमः । भिन्न एव धर्मिणः प्रागभावादिः । धर्मिविनाशे ऽप्यविनाशात् । यत्र हि भूतले घटाभावस्तस्य खननादिना विनाशे ऽपि घटाभावो ऽनुवर्तत एव । धर्मित्वं च भूतलादेः प्रातीतिकं न वस्तुकृतम् । अत एव भाववदभावस्यापि तत्त्वान्तरत्वमभिधाय भावाभावस्वरूपत्वात् इत्यन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपतामाह । ननु तर्हि ब्रह्मण्यपि तथात्वप्रसङ्गः । सत्यम् । गोत्रादिसंसर्गा(स्या)भावस्य ब्रह्मातिरिक्ताभ्युपगमात् । यथा हि दण्डो देवदत्तस्य विशेषणम् । तथा गोत्राद्यभावो ऽपि ब्रह्मणो विशेषणम् । नच श्रुतिविरोधः । दण्डित्ववदभाववत्त्वस्य धर्मत्वेन विवक्षितत्वात् । नच आनन्दादावप्येवं कल्पना । "आनन्दो ब्रह्मऽ; इत्यादिवचनात् । बाधकाभावाच्च । तस्मादन्योन्याभाव एवान्यत्र धर्मिस्वरूपमिति ब्रह्मण्यपि तथाभ्युपगन्तव्यः । गोत्राद्यभाववत्ता तु भावरूपैव इति न तस्या ब्रह्मस्वरूपत्वे काचिदनुपपत्तिरिति नेह विचार्यते । *३,७०१* यस्त्वन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपतां क्वापि न मन्यते । स प्रष्टव्यः । किंनिमित्तो ऽयमनभ्युपगमः । किं विरोधादुत, प्रमाणाभावात्, अथ बाधकसद्भावात् । आद्ये कथमन्योन्याभावस्य धर्मिणा विरोध इति वक्तव्यम् । विधिनिषेधरूपत्वेनेति चेत्, तदेव कथम् । नञः प्रयोगाप्रयोगाभ्यामिति चेत् तत्राह अतद्भाव इति ॥ अतद्भावो ऽन्यता चेति न विशेषो ऽस्ति कश्चन

ānandādayo guṇāḥ saṃharaṇādikriyāḥ sarvagatatvādibhāvāḥ / annamayādirūpāṇi pucchādyavayavāśca yadyabhedino 'ṅgīkṛtāḥ tadā tathā syurvā / teṣāṃ bhāvatvana vakṣyamāṇānupapatterabhāvāt / anupapattyantarāṇāṃ ca parihṛtatvāt / adṛśyatvādīnāṃ tu dharmāṇāṃ brahmaṇābhedo na yujyate / teṣāmabhāvatvādbrahmaṇo bhāvatvāt / bhāvābhāvayoraikyasya viruddhatvāditi / pariharati nābhāva iti // nābhāvo bhāva iti ca viśeṣaḥ prāyaśo bhavet athavābhāva iti caturvidhe 'pyabhāve prāpte 'nyonyābhāvaparigrahaṇārthaṃ prāyaśa ityukta(tyabhihita)m / anyonyābhāvo hi prāgabhāvādibhyo('pi) bahutaraḥ prativastu niyatatvāt / nityānādisambandhinaḥ prāgabhāvāderabhāvāt / *3,696f.* nanu prāgabhāvapradhvaṃsābhāvātyantābhāvabhinnaḥ saṃsargābhāvaḥ, kiṃ dharmiṇo bhinna utābhinnaḥ / nādyaḥ / brahmagatasyāpi bhedaprasaṅgāt / tathā ca"evaṃ dharmān'; ityādiśrutivirodhāt / naca brahmaṇi nāsau śruta iti vācyam / agotramavarṇamityādinā pratītatvāt / na vidyate gotrādikaṃ yasya taddhi tathocyate / dvitīye kimanyonyābhāvanirdhāraṇena / abhāva ityeva vaktavyam / tathā cāśeṣaśrutivyākhyānaṃ bhavatīti / atra brūmaḥ / bhinna eva dharmiṇaḥ prāgabhāvādiḥ / dharmivināśe 'pyavināśāt / yatra hi bhūtale ghaṭābhāvastasya khananādinā vināśe 'pi ghaṭābhāvo 'nuvartata eva / dharmitvaṃ ca bhūtalādeḥ prātītikaṃ na vastukṛtam / ata eva bhāvavadabhāvasyāpi tattvāntaratvamabhidhāya bhāvābhāvasvarūpatvāt ityanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāmāha / nanu tarhi brahmaṇyapi tathātvaprasaṅgaḥ / satyam / gotrādisaṃsargā(syā)bhāvasya brahmātiriktābhyupagamāt / yathā hi daṇḍo devadattasya viśeṣaṇam / tathā gotrādyabhāvo 'pi brahmaṇo viśeṣaṇam / naca śrutivirodhaḥ / daṇḍitvavadabhāvavattvasya dharmatvena vivakṣitatvāt / naca ānandādāvapyevaṃ kalpanā / "ānando brahma'; ityādivacanāt / bādhakābhāvācca / tasmādanyonyābhāva evānyatra dharmisvarūpamiti brahmaṇyapi tathābhyupagantavyaḥ / gotrādyabhāvavattā tu bhāvarūpaiva iti na tasyā brahmasvarūpatve kācidanupapattiriti neha vicāryate / *3,701* yastvanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāṃ kvāpi na manyate / sa praṣṭavyaḥ / kiṃnimitto 'yamanabhyupagamaḥ / kiṃ virodhāduta, pramāṇābhāvāt, atha bādhakasadbhāvāt / ādye kathamanyonyābhāvasya dharmiṇā virodha iti vaktavyam / vidhiniṣedharūpatveneti cet, tadeva katham / nañaḥ prayogāprayogābhyāmiti cet tatrāha atadbhāva iti // atadbhāvo 'nyatā ceti na viśeṣo 'sti kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटस्य ह्यघटत्वं घटादन्यत्वं चैकमेव । अघटो घटादन्य इत्यनयोर्विशेषाप्रतीतेः । विद्येते च नञः प्रयोगाप्रयोगौ इत्यतो व्यभिचार इत्यर्थः । स्थलान्तरे व्यभिचारं दर्शयति दोषाभाव इति ॥ दोषाभावो गुण इति प्रसिद्धो लौकिकेष्वपि आरोग्यं गुणः अक्रौर्यं गुणः, इति नञ्प्रयोगविषयस्य निषेधस्य रोगाद्यभावस्य, नञ्प्रयोगाविषयो विधिरूपत्वं गुणत्वं, लौकिकवैदिकेषु व्यवहारेषु प्रसिद्धम् । उपलक्षणं चैतत् । अनौदार्यं दोषः, इति गुणाभावस्य दोषत्वमपि प्रसिद्धम् । अतो(ऽपि), व्यभिचार इत्यर्थः । अन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वसमर्थनं न औत्प्रेक्षिकम् । किन्तु सूत्रकृतो ऽप्यभिमतमिति दर्श(सूच)यितुं सूत्रकृताप्ययं व्यभिचारः सूचित इत्याह अदृश्यत्वादिकानिति ॥ अदृश्यत्वादिकांस्तस्माद् गुणानाह स्वयं प्रभुः

paṭasya hyaghaṭatvaṃ ghaṭādanyatvaṃ caikameva / aghaṭo ghaṭādanya ityanayorviśeṣāpratīteḥ / vidyete ca nañaḥ prayogāprayogau ityato vyabhicāra ityarthaḥ / sthalāntare vyabhicāraṃ darśayati doṣābhāva iti // doṣābhāvo guṇa iti prasiddho laukikeṣvapi ārogyaṃ guṇaḥ akrauryaṃ guṇaḥ, iti nañprayogaviṣayasya niṣedhasya rogādyabhāvasya, nañprayogāviṣayo vidhirūpatvaṃ guṇatvaṃ, laukikavaidikeṣu vyavahāreṣu prasiddham / upalakṣaṇaṃ caitat / anaudāryaṃ doṣaḥ, iti guṇābhāvasya doṣatvamapi prasiddham / ato('pi), vyabhicāra ityarthaḥ / anyonyābhāvasya dharmisvarūpatvasamarthanaṃ na autprekṣikam / kintu sūtrakṛto 'pyabhimatamiti darśa(sūca)yituṃ sūtrakṛtāpyayaṃ vyabhicāraḥ sūcita ityāha adṛśyatvādikāniti // adṛśyatvādikāṃstasmād guṇānāha svayaṃ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मान्नञः प्रयोगाप्रयोगौ नाभेदविरोधिनौ, तस्मात्तदेव सूचयितुमदृश्यत्वादिगुणक इत्यदृश्यत्वादीनां नञ्वाच्यानामतथाभूतानां गुणानां चैक्यमाह सूत्रकारः । अन्यथा दृश्यत्वादीत्यवक्ष्यदिति । अनेन सप्रतियोगित्वनिष्प्रतियोगिकत्वाभ्यां विरोधो ऽपि परास्तो वेदितव्यः । *३,७०३* नन्वेवं भावाभावयोरैक्ये भावाभावलक्षणो विरोधः क्वापि न स्यात् । असति च तस्मिन्विरोधवार्तैव लुप्येत । भावाभावयोर्हि साक्षाद्विरोधस्तद्द्वारान्ययोरिति चेत् । किमविशिष्टयोर्भावाभावयोर्विरोधमङ्गीकृत्य तदभाव आपाद्यते, उतावच्छिन्नयोः । आद्ये त्विष्यापादनमित्याह भावेति ॥ भावाभावविरोधो ऽपि न तु सर्वत्र विद्यते सर्वत्रेत्यनेनाविशिष्टत्वं द्योतयति । घटवति पटाभावदशर्नादिति भावः । द्वितीये त्वापादकासिद्धिरिति भावेन तत्स्वरूपमाह तदभावो हीति ॥ तदभावो हि तद्भावविरोधी न ततो ऽपरः

yasmānnañaḥ prayogāprayogau nābhedavirodhinau, tasmāttadeva sūcayitumadṛśyatvādiguṇaka ityadṛśyatvādīnāṃ nañvācyānāmatathābhūtānāṃ guṇānāṃ caikyamāha sūtrakāraḥ / anyathā dṛśyatvādītyavakṣyaditi / anena sapratiyogitvaniṣpratiyogikatvābhyāṃ virodho 'pi parāsto veditavyaḥ / *3,703* nanvevaṃ bhāvābhāvayoraikye bhāvābhāvalakṣaṇo virodhaḥ kvāpi na syāt / asati ca tasminvirodhavārtaiva lupyeta / bhāvābhāvayorhi sākṣādvirodhastaddvārānyayoriti cet / kimaviśiṣṭayorbhāvābhāvayorvirodhamaṅgīkṛtya tadabhāva āpādyate, utāvacchinnayoḥ / ādye tviṣyāpādanamityāha bhāveti // bhāvābhāvavirodho 'pi na tu sarvatra vidyate sarvatretyanenāviśiṣṭatvaṃ dyotayati / ghaṭavati paṭābhāvadaśarnāditi bhāvaḥ / dvitīye tvāpādakāsiddhiriti bhāvena tatsvarūpamāha tadabhāvo hīti // tadabhāvo hi tadbhāvavirodhī na tato 'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयत्राप्यनुभवप्रसिद्धिं हिशब्देन द्योतयति । नन्वेतत्सर्वं तृतीये ऽन्तर्भवति । सत्यम् । तथाप्युल्बणतया पृथग्दूषितमित्यदोषः । अस्तु तर्ह्यन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वे प्रमाणाभाव इति द्वितीयः पक्षः । मैवम्, भेदो हि वस्तुस्वरूपमिति सर्वैरभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथानवस्थादिदोषप्रसङ्गात् । अभावे स्वरूपातिरिक्तस्यासम्भवेन भेदाभावप्रसक्तेश्च । अन्योन्याभावश्च भेद एवेति कथं धर्मिस्वरूपत्वं न स्यात् । *३,७०६* अथ मतम् । भेदस्त्रिविधो ऽस्माभिरभ्युपगम्यते । पृथक्तवम् अन्योन्याभावः, स्वरूपं चेति । तत्र द्रव्ये त्रिविधो ऽपि सम्भवति । गुणादिपञ्चके तु द्विविध एव । पृथक्तवस्य गुणत्वेन तत्रासम्भवात् । अभावे तु स्वरूपभेद एव । तत्रान्योन्याभावाभ्युपगमे ऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अतो ऽन्योन्याभावस्य भेदत्वे ऽपि, भेदस्य (तु) स्वरूपत्वे ऽपि, नान्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वम् । स्वरूपभेदातिरिक्तभेदत्वादन्योन्याभावस्येत्यत आह पृथक्तवेति ॥ पृथक्तवाभावतद्रूपान् भेदांस्त्रीन् कल्पयन्ति चेत् । कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्र विरोधिनः

ubhayatrāpyanubhavaprasiddhiṃ hiśabdena dyotayati / nanvetatsarvaṃ tṛtīye 'ntarbhavati / satyam / tathāpyulbaṇatayā pṛthagdūṣitamityadoṣaḥ / astu tarhyanyonyābhāvasya dharmisvarūpatve pramāṇābhāva iti dvitīyaḥ pakṣaḥ / maivam, bhedo hi vastusvarūpamiti sarvairabhyupagantavyam / anyathānavasthādidoṣaprasaṅgāt / abhāve svarūpātiriktasyāsambhavena bhedābhāvaprasakteśca / anyonyābhāvaśca bheda eveti kathaṃ dharmisvarūpatvaṃ na syāt / *3,706* atha matam / bhedastrividho 'smābhirabhyupagamyate / pṛthaktavam anyonyābhāvaḥ, svarūpaṃ ceti / tatra dravye trividho 'pi sambhavati / guṇādipañcake tu dvividha eva / pṛthaktavasya guṇatvena tatrāsambhavāt / abhāve tu svarūpabheda eva / tatrānyonyābhāvābhyupagame 'navasthāprasaṅgāt / ato 'nyonyābhāvasya bhedatve 'pi, bhedasya (tu) svarūpatve 'pi, nānyonyābhāvasya dharmisvarūpatvam / svarūpabhedātiriktabhedatvādanyonyābhāvasyetyata āha pṛthaktaveti // pṛthaktavābhāvatadrūpān bhedāṃstrīn kalpayanti cet / kalpanāgauravādyāstu doṣāstatra virodhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावो ऽन्योन्याभावः स धर्मी रूपमात्मा यस्यासौ तद्रूपः । आद्यग्रहणेन दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च गृह्यते । तत्र तु तथाकल्पने त्वित्यर्थः । कथं पृथक्तवान्योन्याभावस्वरूपभेदानां भेदाङ्गीकारे कल्पनागौरवादिकमित्यत आह पृथक्तवेति ॥ पृथक्तवान्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः । व्यवह्रियन्ते सततं वैदिकैरपि सर्वशः

abhāvo 'nyonyābhāvaḥ sa dharmī rūpamātmā yasyāsau tadrūpaḥ / ādyagrahaṇena dṛṣṭahāniradṛṣṭakalpanā ca gṛhyate / tatra tu tathākalpane tvityarthaḥ / kathaṃ pṛthaktavānyonyābhāvasvarūpabhedānāṃ bhedāṅgīkāre kalpanāgauravādikamityata āha pṛthaktaveti // pṛthaktavānyatvabhedāstu paryāyeṇaiva laukikaiḥ / vyavahriyante satataṃ vaidikairapi sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक्तवान्योन्याभावभेदस्याद्याप्यसिद्धत्वेन इतरेतराश्रयत्वात् । पञ्चमीप्रयोगाप्रयोगाभ्यां भेदश्चानुपपन्नः । अन्यशब्दोपपदे पञ्चमीविधानात् । कथं तर्हि भिन्नादियोगे पञ्चमीति चेत् । विलक्षणो यज्ञदत्तो देवदत्तादित्यत्र कथम् । नहि वैलक्षण्यं पृथक्तवम् । गुणादिष्वपि सद्भावात् । अथ कथञ्चिदपादानत्वं तत्र व्युत्पादयिष्यत इति चेत् । भिन्न इत्यादावपि किं न व्युत्पाद्यते । तथा सत्यन्य इत्यत्रापि साम्यात्सूत्रवैयर्थ्यमापद्यत इति चेन्न । प्रपञ्चाथर्त्वेनोपपत्तेः । *३,७१५* विलक्षणयोगे पञ्चमी वक्तव्येति चेत् । विशिष्टव्यावृत्तादियोगे ऽपि कथम् । न विशिष्टादिकं पृथक्तवमिति च स्वयमेव व्युत्पादितम् । सर्वत्रोपसङ्खयाने भिन्नादिष्वपि तथा भविष्यति । किमन्येत्यत्रार्थग्रहणव्याख्यानेन । *३,७१६* "पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम्ऽ; इति विकल्पविधानसामर्थ्यादिद(त्थ)माश्रीयत इति चेन्न । अप्राप्ते ऽपि विकल्पविधानस्य बहुलमुपलम्भात् । *३,७१९* अस्तु वान्येत्यर्थग्रहणम् । तथापि पृथक्तववाचिपदयोगे पञ्चमीविधानस्य व्याख्यानात् । घटः पटो न भवतीत्यत्र तु, वाक्यप्रतिपाद्यं पृथक्तवमिति पञ्चमी न भविष्यति । प्रतियोगिनिरूप्यत्वानिरूप्यत्वाभ्यां तु विवेकः स्वरूपभेदवादिना वक्तुमशक्य इति वक्ष्यामः । विधिरूपत्वं चोक्तन्यायपराहतम् । अत एव पृथक्तवान्योन्याभावविवेचकत्वमपि निरस्तम् । किं चानश्व इति किमन्योन्याभावो नञर्थः । किंवा पृथक्तवम् । आद्ये कथमश्वादन्य इति विग्रहवाक्ये पञ्चमी । नच तत्र पृथक्तवमन्यशब्दार्थ इति युक्तम् । समासविग्रहवाक्ययोः समानार्थत्वात् । द्वितीये पृथक्तवस्यापि निषेधतेत्यलं पल्लवेन । *३,७२३* सन्तु कल्पनागौरवदृष्टहान्यदृष्टकल्पनाः । ततः किमिति चेत् । तत्किं कल्पनागौरवादिकं दूषणमेव न भवति, किंवा भवति दूषणम् । किन्तु दोषोन्नायकत्वेनैवेति । आद्यं निराकरोति दृष्टेति ॥ दृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् । यदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम्

pṛthaktavānyonyābhāvabhedasyādyāpyasiddhatvena itaretarāśrayatvāt / pañcamīprayogāprayogābhyāṃ bhedaścānupapannaḥ / anyaśabdopapade pañcamīvidhānāt / kathaṃ tarhi bhinnādiyoge pañcamīti cet / vilakṣaṇo yajñadatto devadattādityatra katham / nahi vailakṣaṇyaṃ pṛthaktavam / guṇādiṣvapi sadbhāvāt / atha kathañcidapādānatvaṃ tatra vyutpādayiṣyata iti cet / bhinna ityādāvapi kiṃ na vyutpādyate / tathā satyanya ityatrāpi sāmyātsūtravaiyarthyamāpadyata iti cenna / prapañcāthartvenopapatteḥ / *3,715* vilakṣaṇayoge pañcamī vaktavyeti cet / viśiṣṭavyāvṛttādiyoge 'pi katham / na viśiṣṭādikaṃ pṛthaktavamiti ca svayameva vyutpāditam / sarvatropasaṅkhayāne bhinnādiṣvapi tathā bhaviṣyati / kimanyetyatrārthagrahaṇavyākhyānena / *3,716* "pṛthagvinānānābhistṛtīyānyatarasyām'; iti vikalpavidhānasāmarthyādida(ttha)māśrīyata iti cenna / aprāpte 'pi vikalpavidhānasya bahulamupalambhāt / *3,719* astu vānyetyarthagrahaṇam / tathāpi pṛthaktavavācipadayoge pañcamīvidhānasya vyākhyānāt / ghaṭaḥ paṭo na bhavatītyatra tu, vākyapratipādyaṃ pṛthaktavamiti pañcamī na bhaviṣyati / pratiyoginirūpyatvānirūpyatvābhyāṃ tu vivekaḥ svarūpabhedavādinā vaktumaśakya iti vakṣyāmaḥ / vidhirūpatvaṃ coktanyāyaparāhatam / ata eva pṛthaktavānyonyābhāvavivecakatvamapi nirastam / kiṃ cānaśva iti kimanyonyābhāvo nañarthaḥ / kiṃvā pṛthaktavam / ādye kathamaśvādanya iti vigrahavākye pañcamī / naca tatra pṛthaktavamanyaśabdārtha iti yuktam / samāsavigrahavākyayoḥ samānārthatvāt / dvitīye pṛthaktavasyāpi niṣedhatetyalaṃ pallavena / *3,723* santu kalpanāgauravadṛṣṭahānyadṛṣṭakalpanāḥ / tataḥ kimiti cet / tatkiṃ kalpanāgauravādikaṃ dūṣaṇameva na bhavati, kiṃvā bhavati dūṣaṇam / kintu doṣonnāyakatvenaiveti / ādyaṃ nirākaroti dṛṣṭeti // dṛṣṭahāniradṛṣṭasya kalpanetyeva dūṣaṇam / yadā tadadhiko doṣo vidyate ko nu vādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिशब्द आद्यर्थे । तेन कल्पनागौरवं सङ्गृह्यते । दूषणमेवेति योजना । कुत इत्यत आह यदेति ॥ यदाशब्दो यस्मादित्यर्थे । तदधिकः तदतिरिक्तः । किमाक्षेपे । नु वितर्के । वादिनामिति । वैपरीत्यलक्षणया परिहासः । अनिष्यप्रसञ्जनार्थं वा । एतदुक्तं भवति । यदि दृष्टहान्यादिकं न दूषणं तदासिद्धयादिकमपि कुतो दूषणमिति वक्तव्यम् । अङ्गवैकल्यहेतुत्वादिति चेत् । अथ विकलाङ्गमपि कुतो न साधनम् । तथा सत्याकाशादीनामनित्यतादिकमापद्येत, तच्च प्रमाणविरुद्धमिति चेत् । स्वीकृतं तर्हि दृष्टहानादेर्दोषत्वम् । *३,७२३फ़्।* अङ्गविकलस्याप्यनुमानत्वे ऽप्रामाणिकान्यनेकानि प्रसज्यन्त इति चेत् । तदिदमदृष्टकल्पनं कल्पनागौरवं च । विकलाङ्गं च साधनं चेति व्याहतमिति चेत् । कथं व्याहतम् । सकलाङ्गस्यैव साधकत्वदर्शनाद्विकलाङ्गस्य अदर्शनादिति चेत् । दृष्टहान्यादिकमेवैतत् । अथ मा भूदसिद्धयादिकं दूषणमिति ब्रूयात् । तदा वादित्वमेव न स्यात् । दूष्यपक्षाभावात् । तदभावे साध्यस्याप्यभावादिति । द्वितीयस्याप्येतदेवोत्तरम् दृष्टहानिरिति ॥ *३,७२४* अत्रैतदेव दूषणम् । नतु दोषान्तरोन्नायकत्वेनेति यथास्थित एव सम्बन्धः । तत्र हेतुमाह यदेति ॥ यदा दृष्टहान्यादिकमुद्भाव्येत तदा ततः किमित्याशङ्कायां तदधिकस्तदुन्नेयो दोषः को नु वक्तव्यो विद्यते न को ऽपि । यो ऽप्युच्येत तस्यापि दृष्टहान्याद्यनतिरेकादिति भावः । *३,७२५* अन्योन्याभावस्य भावस्वभावत्वे, धर्मधर्मिभावस्तच्छब्दानां सहप्रयोगः । कदाचिद् दृष्टे ऽपि वस्तुनि तददर्शनमित्यादिकं न स्यादिति, तृतीयस्य प्रागुक्तमेव परिहारं स्मारयति भावेति ॥ भावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः । अभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये

itiśabda ādyarthe / tena kalpanāgauravaṃ saṅgṛhyate / dūṣaṇameveti yojanā / kuta ityata āha yadeti // yadāśabdo yasmādityarthe / tadadhikaḥ tadatiriktaḥ / kimākṣepe / nu vitarke / vādināmiti / vaiparītyalakṣaṇayā parihāsaḥ / aniṣyaprasañjanārthaṃ vā / etaduktaṃ bhavati / yadi dṛṣṭahānyādikaṃ na dūṣaṇaṃ tadāsiddhayādikamapi kuto dūṣaṇamiti vaktavyam / aṅgavaikalyahetutvāditi cet / atha vikalāṅgamapi kuto na sādhanam / tathā satyākāśādīnāmanityatādikamāpadyeta, tacca pramāṇaviruddhamiti cet / svīkṛtaṃ tarhi dṛṣṭahānāderdoṣatvam / *3,723f.* aṅgavikalasyāpyanumānatve 'prāmāṇikānyanekāni prasajyanta iti cet / tadidamadṛṣṭakalpanaṃ kalpanāgauravaṃ ca / vikalāṅgaṃ ca sādhanaṃ ceti vyāhatamiti cet / kathaṃ vyāhatam / sakalāṅgasyaiva sādhakatvadarśanādvikalāṅgasya adarśanāditi cet / dṛṣṭahānyādikamevaitat / atha mā bhūdasiddhayādikaṃ dūṣaṇamiti brūyāt / tadā vāditvameva na syāt / dūṣyapakṣābhāvāt / tadabhāve sādhyasyāpyabhāvāditi / dvitīyasyāpyetadevottaram dṛṣṭahāniriti // *3,724* atraitadeva dūṣaṇam / natu doṣāntaronnāyakatveneti yathāsthita eva sambandhaḥ / tatra hetumāha yadeti // yadā dṛṣṭahānyādikamudbhāvyeta tadā tataḥ kimityāśaṅkāyāṃ tadadhikastadunneyo doṣaḥ ko nu vaktavyo vidyate na ko 'pi / yo 'pyucyeta tasyāpi dṛṣṭahānyādyanatirekāditi bhāvaḥ / *3,725* anyonyābhāvasya bhāvasvabhāvatve, dharmadharmibhāvastacchabdānāṃ sahaprayogaḥ / kadācid dṛṣṭe 'pi vastuni tadadarśanamityādikaṃ na syāditi, tṛtīyasya prāguktameva parihāraṃ smārayati bhāveti // bhāvābhāvasvarūpāstu viśeṣā eva vastunaḥ / abhinnā eva saṅgrāhyā vyavahāraprasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावग्रहणेन अत्तृत्वादिष्वप्ययं परिहारो ऽनुसन्धेय इति दशर्यति । भावभावस्वरूपा अत्तृत्वादयो ऽदृश्यत्वादयश्च यद्यपि परब्रह्मणाभिन्ना एव । तथापि धर्मधर्म्यादिव्यवहारप्रसिद्धये वस्तुनो धर्मिणो विशेषा एव सङ्ग्राह्याः । न वस्तुतन्मात्रमिति । इदमुक्तं भवति । अत्तृत्वादीनामदृश्यत्वादीनां च ब्रह्मस्वरूपत्वं तावच्छ्रुत्यादिसिद्धम् । अस्ति च धर्मधर्म्यादिव्यवहारो ऽपि प्रमितः । नचान्यतरस्यापि बाधोपपन्ना । ततस्तदन्यथानुपपत्त्या सविशेषाभेदो ऽङ्गीकरणीयः । विशेषस्य चाभिन्ने ऽपि भेदनिमित्तव्यवहारनिर्वाहकत्वं स्वरूपग्राहकप्रमाणेनैव सिद्धमिति । अत्रैके, गुणक्रियादीनां द्रव्येणात्यन्तभेदं समवायं चाङ्गीकृत्य व्यवहारानुपपादयन्तः श्रुतीनामुपासनार्थत्वं अनागन्तुकार्थत्वं वा, वदन्तो विशेषं नाभ्युपगच्छन्ति । अपरे तु, भेदाभेदाभ्यां व्यवहारनिर्वाहं पश्यन्तः केवरभेदप्रतिषेधं च श्रुतीनामर्थं ब्रुवाणा न विशेषमिच्छन्ति । अन्ये तु, अखण्डमेव ब्रह्माभ्युपगम्य धर्मधर्म्यादिव्यवहाराः सर्वे ऽप्यविद्याऽरोपनिमित्ता इति मन्यमाना विशेषमवजानते । तत्र भेदवादिना भेदाभेदवादिना च विशेषमङ्गीकारयति यथेति ॥ *३,७२६* यथैकः समवायो ऽपि भेदाभेदौ च वस्तुनि । अङ्गीकार्या विशेषेण स्थानेषु व्यवहर्तृभिः

bhāvagrahaṇena attṛtvādiṣvapyayaṃ parihāro 'nusandheya iti daśaryati / bhāvabhāvasvarūpā attṛtvādayo 'dṛśyatvādayaśca yadyapi parabrahmaṇābhinnā eva / tathāpi dharmadharmyādivyavahāraprasiddhaye vastuno dharmiṇo viśeṣā eva saṅgrāhyāḥ / na vastutanmātramiti / idamuktaṃ bhavati / attṛtvādīnāmadṛśyatvādīnāṃ ca brahmasvarūpatvaṃ tāvacchrutyādisiddham / asti ca dharmadharmyādivyavahāro 'pi pramitaḥ / nacānyatarasyāpi bādhopapannā / tatastadanyathānupapattyā saviśeṣābhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / viśeṣasya cābhinne 'pi bhedanimittavyavahāranirvāhakatvaṃ svarūpagrāhakapramāṇenaiva siddhamiti / atraike, guṇakriyādīnāṃ dravyeṇātyantabhedaṃ samavāyaṃ cāṅgīkṛtya vyavahārānupapādayantaḥ śrutīnāmupāsanārthatvaṃ anāgantukārthatvaṃ vā, vadanto viśeṣaṃ nābhyupagacchanti / apare tu, bhedābhedābhyāṃ vyavahāranirvāhaṃ paśyantaḥ kevarabhedapratiṣedhaṃ ca śrutīnāmarthaṃ bruvāṇā na viśeṣamicchanti / anye tu, akhaṇḍameva brahmābhyupagamya dharmadharmyādivyavahārāḥ sarve 'pyavidyā'ropanimittā iti manyamānā viśeṣamavajānate / tatra bhedavādinā bhedābhedavādinā ca viśeṣamaṅgīkārayati yatheti // *3,726* yathaikaḥ samavāyo 'pi bhedābhedau ca vastuni / aṅgīkāryā viśeṣeṇa sthāneṣu vyavahartṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाद्यः । समवाये द्रव्यगुणादेरसम्भवात् । द्वितीये तु कथं सहप्रयोगः । षष्ठीव्यवहारो वा । औपचारिक इति चेन्न । समवायैकत्वसाधनप्रयासवैयर्थ्यापत्तेः । ततो गत्यन्तराभावात्सविशेषाभेदो ऽङ्गीकार्यः । तथाच किं ब्रह्मणि श्रुतीनामन्यपरत्वं प्रकल्प्य भेदसमवायकल्पनया । अन्ततो ऽप्यङ्गीकार्येण विशेषेणैव सर्वस्योपपत्तेः । समवायप्रतियोगिकभेदाभावः समवायस्यैकत्वमिति चेत् । तथापि समवायस्येति षष्ठयर्थस्य पृथगभावेन तत्र विशेषस्याङ्गीकार्यत्वात् । यस्तु भेदवादी समवाये ऽप्येकत्वसङ्खयामङ्गीकरोति, तेनापि समवायस्य सम्बन्धो ऽङ्गीक्रियते, न वा । आद्ये किं स एव, समवायान्तरं वा । न प्रथमः । सम्बन्ध्यतिरिक्तसम्बन्धाभावेनैकः समवाय इति व्यवहारानुपपत्तेः । अत एव न तृतीयः । स्वनिर्वाहकत्वे पुनः सविशेषत्वमेवाङ्गीकरणीयम् । न द्वितीयः । एकः समवाय इत्यस्यानुपपत्तेः । *३,७३०* किञ्च वस्तुनि समवाय इति कथम् । न ह्यवयवावयव्यादीनां सम्बन्धो ऽस्ति यत एकः समवायः । स्वनिर्वाहकत्वे तूक्तम् । अपि चैकस्वभाव एव समवायः । स कथमवयवादीनाधारत्वेनावयव्यादीनाधेयत्वेन नियच्छेत् । अवयवादीनां स्वभावभेदादिति चेत् । अलं तर्हि समवायेन । अथ समवायस्यैव विचित्रस्वभावत्वं तदा सविशेषत्वमेवेति । भेदाभेदवादिना त्ववश्यमङ्गीकरणीयो विशेषः । परस्परविरुद्धयोर्भेदाभेदयोरेकत्र तमन्तरेण अनुपपत्तेः । किञ्च भेदाभेदयोरपि वस्तुना परस्परं च भेदाभेदान्तराभ्युपगमे ऽनवस्था । स्वनिर्वाहकत्वे तु विशेषाङ्गीकारः । भेदे, वस्तुनि भेदाभेदाविति व्यवहारानुपपत्तिः । वस्तुना तयाः सम्बन्धाभावात् । अत्यन्ताभेदे ऽपि वस्तुनि भेदाभेदावित्याधाराधेयभावो द्विवचनं चानुपपन्नं स्यात् । वस्तुतन्मात्रत्वात् । ततश्च तन्निर्वाहार्थमवश्यमङ्गीकरणीये विशेषे तत एव ब्रह्मणि सर्वस्योपपत्तौ किं भेदाभेदाभ्युपगमेनेति । यथा च तन्तुपटादौ भेदाभेदाभ्युपगमस्तद्वक्ष्यामः । *३,७३३* अखण्डवादिनापि विशेषमङ्गीकारयति अखण्डेति ॥ अखण्डवादिनोऽ; पि स्याद्विशेषो ॥।

nādyaḥ / samavāye dravyaguṇāderasambhavāt / dvitīye tu kathaṃ sahaprayogaḥ / ṣaṣṭhīvyavahāro vā / aupacārika iti cenna / samavāyaikatvasādhanaprayāsavaiyarthyāpatteḥ / tato gatyantarābhāvātsaviśeṣābhedo 'ṅgīkāryaḥ / tathāca kiṃ brahmaṇi śrutīnāmanyaparatvaṃ prakalpya bhedasamavāyakalpanayā / antato 'pyaṅgīkāryeṇa viśeṣeṇaiva sarvasyopapatteḥ / samavāyapratiyogikabhedābhāvaḥ samavāyasyaikatvamiti cet / tathāpi samavāyasyeti ṣaṣṭhayarthasya pṛthagabhāvena tatra viśeṣasyāṅgīkāryatvāt / yastu bhedavādī samavāye 'pyekatvasaṅkhayāmaṅgīkaroti, tenāpi samavāyasya sambandho 'ṅgīkriyate, na vā / ādye kiṃ sa eva, samavāyāntaraṃ vā / na prathamaḥ / sambandhyatiriktasambandhābhāvenaikaḥ samavāya iti vyavahārānupapatteḥ / ata eva na tṛtīyaḥ / svanirvāhakatve punaḥ saviśeṣatvamevāṅgīkaraṇīyam / na dvitīyaḥ / ekaḥ samavāya ityasyānupapatteḥ / *3,730* kiñca vastuni samavāya iti katham / na hyavayavāvayavyādīnāṃ sambandho 'sti yata ekaḥ samavāyaḥ / svanirvāhakatve tūktam / api caikasvabhāva eva samavāyaḥ / sa kathamavayavādīnādhāratvenāvayavyādīnādheyatvena niyacchet / avayavādīnāṃ svabhāvabhedāditi cet / alaṃ tarhi samavāyena / atha samavāyasyaiva vicitrasvabhāvatvaṃ tadā saviśeṣatvameveti / bhedābhedavādinā tvavaśyamaṅgīkaraṇīyo viśeṣaḥ / parasparaviruddhayorbhedābhedayorekatra tamantareṇa anupapatteḥ / kiñca bhedābhedayorapi vastunā parasparaṃ ca bhedābhedāntarābhyupagame 'navasthā / svanirvāhakatve tu viśeṣāṅgīkāraḥ / bhede, vastuni bhedābhedāviti vyavahārānupapattiḥ / vastunā tayāḥ sambandhābhāvāt / atyantābhede 'pi vastuni bhedābhedāvityādhārādheyabhāvo dvivacanaṃ cānupapannaṃ syāt / vastutanmātratvāt / tataśca tannirvāhārthamavaśyamaṅgīkaraṇīye viśeṣe tata eva brahmaṇi sarvasyopapattau kiṃ bhedābhedābhyupagameneti / yathā ca tantupaṭādau bhedābhedābhyupagamastadvakṣyāmaḥ / *3,733* akhaṇḍavādināpi viśeṣamaṅgīkārayati akhaṇḍeti // akhaṇḍavādino'; pi syādviśeṣo ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याधिकरणस्य नात्रान्तर्भावः सम्भवति । नामात्मकशब्दसमन्वयार्थत्वात् । नापि पूर्वत्र । लिङ्गसमन्वयस्याप्यत्र सिद्धत्वात् । न चोभयबहिर्भावः । अन्यत्र प्रसिद्धशब्दविषयत्वात् । न चावक्तव्यता । समन्वयासिद्धिप्रसङ्गात् । तत्कथमित्यतो लिङ्गाधिकेत्यत्रान्तर्भावः समर्थितः । यद्वा पादद्वयार्थत्वेनैकत्र प्रवेशानुपपत्तेः पादद्वयशेषो ऽयम् । अत एव पदद्वयान्ते निबन्धनमिति ज्ञापयितुं पादद्वयार्थं तावदुपसंहरति बहुलिङ्गेति ॥ बहुलिङ्गसमायुक्तैर्बहुभी रूढनामभिः । प्रसिद्धैरन्यगत्वेन वाच्यः साक्षाज्जनार्दनः

asyādhikaraṇasya nātrāntarbhāvaḥ sambhavati / nāmātmakaśabdasamanvayārthatvāt / nāpi pūrvatra / liṅgasamanvayasyāpyatra siddhatvāt / na cobhayabahirbhāvaḥ / anyatra prasiddhaśabdaviṣayatvāt / na cāvaktavyatā / samanvayāsiddhiprasaṅgāt / tatkathamityato liṅgādhiketyatrāntarbhāvaḥ samarthitaḥ / yadvā pādadvayārthatvenaikatra praveśānupapatteḥ pādadvayaśeṣo 'yam / ata eva padadvayānte nibandhanamiti jñāpayituṃ pādadvayārthaṃ tāvadupasaṃharati bahuliṅgeti // bahuliṅgasamāyuktairbahubhī rūḍhanāmabhiḥ / prasiddhairanyagatvena vācyaḥ sākṣājjanārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्वानरादयः शब्दा अपि तद्वाचिनस्ततः रूढेत्यस्यैव विवरणं प्रसिद्धैरन्यगत्वेनेति । अन्यथा यौगिकनामपरित्यागः स्यात् । एतच्च लिङ्गानामपि विशेषणम् । साक्षात् मुख्यया वृत्त्या । इदानीं वैश्वानराधिकरणतात्पर्यमाह वैश्वानरादय इति ॥ आदिशब्दप्रयोगाद्वैश्वानरशब्दस्योपलक्षणत्वमिति दर्शयति । तत इति सौत्रात्मशब्दादिकं परामृशति । तद्वाचिनः परमेश्वरवाचिनः । ननु कथं वैश्वानरस्य विष्णुत्वनिर्धारः । पक्षान्तरे ऽप्यग्न्यादिशब्दानां होमाधिकरणत्वादिलिङ्गानां च श्रवणादित्यत आह तानीति ॥ तानि लिङ्गानि ते शब्दा अपि तद्गा हि सर्वशः तद्गाः परमेश्वरविषयाः । हीति तथा दृष्टयुपदेशं हेतुमाचष्टे । यस्मादेवं तस्मादिति पूर्वेण वा सम्बन्धः । अनेन शब्दादिभ्य इति सूत्रस्य तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् । ननु कथमग्न्यादिशब्दानां विष्णुपरत्वम् । अन्यत्र रूढत्वात् । नच विष्णावपि रूढिरस्तीति वाच्यम् । बहुत्वेनान्यत्र रूढेः प्रबलत्वेनाल्पपरमेश्वररूढिबाधकत्वोपपत्तेरित्यत आह बहुलापीति ॥ बहुलाप्यज्ञरूढिस्तत्प्रज्ञारूढिं न बाधते

vaiśvānarādayaḥ śabdā api tadvācinastataḥ rūḍhetyasyaiva vivaraṇaṃ prasiddhairanyagatveneti / anyathā yaugikanāmaparityāgaḥ syāt / etacca liṅgānāmapi viśeṣaṇam / sākṣāt mukhyayā vṛttyā / idānīṃ vaiśvānarādhikaraṇatātparyamāha vaiśvānarādaya iti // ādiśabdaprayogādvaiśvānaraśabdasyopalakṣaṇatvamiti darśayati / tata iti sautrātmaśabdādikaṃ parāmṛśati / tadvācinaḥ parameśvaravācinaḥ / nanu kathaṃ vaiśvānarasya viṣṇutvanirdhāraḥ / pakṣāntare 'pyagnyādiśabdānāṃ homādhikaraṇatvādiliṅgānāṃ ca śravaṇādityata āha tānīti // tāni liṅgāni te śabdā api tadgā hi sarvaśaḥ tadgāḥ parameśvaraviṣayāḥ / hīti tathā dṛṣṭayupadeśaṃ hetumācaṣṭe / yasmādevaṃ tasmāditi pūrveṇa vā sambandhaḥ / anena śabdādibhya iti sūtrasya tātparyamuktaṃ veditavyam / nanu kathamagnyādiśabdānāṃ viṣṇuparatvam / anyatra rūḍhatvāt / naca viṣṇāvapi rūḍhirastīti vācyam / bahutvenānyatra rūḍheḥ prabalatvenālpaparameśvararūḍhibādhakatvopapatterityata āha bahulāpīti // bahulāpyajñarūḍhistatprajñārūḍhiṃ na bādhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.