आनन्दादयो गुणाः संहरणादिक्रियाः सर्वगतत्वादिभावाः । अन्नमयादिरूपाणि पुच्छाद्यवयवाश्च यद्यभेदिनो ऽङ्गीकृताः तदा तथा स्युर्वा । तेषां भावत्वन वक्ष्यमाणानुपपत्तेरभावात् । अनुपपत्त्यन्तराणां च परिहृतत्वात् । अदृश्यत्वादीनां तु धर्माणां ब्रह्मणाभेदो न युज्यते । तेषामभावत्वाद्ब्रह्मणो भावत्वात् । भावाभावयोरैक्यस्य विरुद्धत्वादिति । परिहरति नाभाव इति ॥ नाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत् अथवाभाव इति चतुर्विधे ऽप्यभावे प्राप्ते ऽन्योन्याभावपरिग्रहणार्थं प्रायश इत्युक्त(त्यभिहित)म् । अन्योन्याभावो हि प्रागभावादिभ्यो(ऽपि) बहुतरः प्रतिवस्तु नियतत्वात् । नित्यानादिसम्बन्धिनः प्रागभावादेरभावात् । *३,६९६फ़्।* ननु प्रागभावप्रध्वंसाभावात्यन्ताभावभिन्नः संसर्गाभावः, किं धर्मिणो भिन्न उताभिन्नः । नाद्यः । ब्रह्मगतस्यापि भेदप्रसङ्गात् । तथा च"एवं धर्मान्ऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधात् । नच ब्रह्मणि नासौ श्रुत इति वाच्यम् । अगोत्रमवर्णमित्यादिना प्रतीतत्वात् । न विद्यते गोत्रादिकं यस्य तद्धि तथोच्यते । द्वितीये किमन्योन्याभावनिर्धारणेन । अभाव इत्येव वक्तव्यम् । तथा चाशेषश्रुतिव्याख्यानं भवतीति । अत्र ब्रूमः । भिन्न एव धर्मिणः प्रागभावादिः । धर्मिविनाशे ऽप्यविनाशात् । यत्र हि भूतले घटाभावस्तस्य खननादिना विनाशे ऽपि घटाभावो ऽनुवर्तत एव । धर्मित्वं च भूतलादेः प्रातीतिकं न वस्तुकृतम् । अत एव भाववदभावस्यापि तत्त्वान्तरत्वमभिधाय भावाभावस्वरूपत्वात् इत्यन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपतामाह । ननु तर्हि ब्रह्मण्यपि तथात्वप्रसङ्गः । सत्यम् । गोत्रादिसंसर्गा(स्या)भावस्य ब्रह्मातिरिक्ताभ्युपगमात् । यथा हि दण्डो देवदत्तस्य विशेषणम् । तथा गोत्राद्यभावो ऽपि ब्रह्मणो विशेषणम् । नच श्रुतिविरोधः । दण्डित्ववदभाववत्त्वस्य धर्मत्वेन विवक्षितत्वात् । नच आनन्दादावप्येवं कल्पना । "आनन्दो ब्रह्मऽ; इत्यादिवचनात् । बाधकाभावाच्च । तस्मादन्योन्याभाव एवान्यत्र धर्मिस्वरूपमिति ब्रह्मण्यपि तथाभ्युपगन्तव्यः । गोत्राद्यभाववत्ता तु भावरूपैव इति न तस्या ब्रह्मस्वरूपत्वे काचिदनुपपत्तिरिति नेह विचार्यते । *३,७०१* यस्त्वन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपतां क्वापि न मन्यते । स प्रष्टव्यः । किंनिमित्तो ऽयमनभ्युपगमः । किं विरोधादुत, प्रमाणाभावात्, अथ बाधकसद्भावात् । आद्ये कथमन्योन्याभावस्य धर्मिणा विरोध इति वक्तव्यम् । विधिनिषेधरूपत्वेनेति चेत्, तदेव कथम् । नञः प्रयोगाप्रयोगाभ्यामिति चेत् तत्राह अतद्भाव इति ॥ अतद्भावो ऽन्यता चेति न विशेषो ऽस्ति कश्चन
ānandādayo guṇāḥ saṃharaṇādikriyāḥ sarvagatatvādibhāvāḥ / annamayādirūpāṇi pucchādyavayavāśca yadyabhedino 'ṅgīkṛtāḥ tadā tathā syurvā / teṣāṃ bhāvatvana vakṣyamāṇānupapatterabhāvāt / anupapattyantarāṇāṃ ca parihṛtatvāt / adṛśyatvādīnāṃ tu dharmāṇāṃ brahmaṇābhedo na yujyate / teṣāmabhāvatvādbrahmaṇo bhāvatvāt / bhāvābhāvayoraikyasya viruddhatvāditi / pariharati nābhāva iti // nābhāvo bhāva iti ca viśeṣaḥ prāyaśo bhavet athavābhāva iti caturvidhe 'pyabhāve prāpte 'nyonyābhāvaparigrahaṇārthaṃ prāyaśa ityukta(tyabhihita)m / anyonyābhāvo hi prāgabhāvādibhyo('pi) bahutaraḥ prativastu niyatatvāt / nityānādisambandhinaḥ prāgabhāvāderabhāvāt / *3,696f.* nanu prāgabhāvapradhvaṃsābhāvātyantābhāvabhinnaḥ saṃsargābhāvaḥ, kiṃ dharmiṇo bhinna utābhinnaḥ / nādyaḥ / brahmagatasyāpi bhedaprasaṅgāt / tathā ca"evaṃ dharmān'; ityādiśrutivirodhāt / naca brahmaṇi nāsau śruta iti vācyam / agotramavarṇamityādinā pratītatvāt / na vidyate gotrādikaṃ yasya taddhi tathocyate / dvitīye kimanyonyābhāvanirdhāraṇena / abhāva ityeva vaktavyam / tathā cāśeṣaśrutivyākhyānaṃ bhavatīti / atra brūmaḥ / bhinna eva dharmiṇaḥ prāgabhāvādiḥ / dharmivināśe 'pyavināśāt / yatra hi bhūtale ghaṭābhāvastasya khananādinā vināśe 'pi ghaṭābhāvo 'nuvartata eva / dharmitvaṃ ca bhūtalādeḥ prātītikaṃ na vastukṛtam / ata eva bhāvavadabhāvasyāpi tattvāntaratvamabhidhāya bhāvābhāvasvarūpatvāt ityanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāmāha / nanu tarhi brahmaṇyapi tathātvaprasaṅgaḥ / satyam / gotrādisaṃsargā(syā)bhāvasya brahmātiriktābhyupagamāt / yathā hi daṇḍo devadattasya viśeṣaṇam / tathā gotrādyabhāvo 'pi brahmaṇo viśeṣaṇam / naca śrutivirodhaḥ / daṇḍitvavadabhāvavattvasya dharmatvena vivakṣitatvāt / naca ānandādāvapyevaṃ kalpanā / "ānando brahma'; ityādivacanāt / bādhakābhāvācca / tasmādanyonyābhāva evānyatra dharmisvarūpamiti brahmaṇyapi tathābhyupagantavyaḥ / gotrādyabhāvavattā tu bhāvarūpaiva iti na tasyā brahmasvarūpatve kācidanupapattiriti neha vicāryate / *3,701* yastvanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāṃ kvāpi na manyate / sa praṣṭavyaḥ / kiṃnimitto 'yamanabhyupagamaḥ / kiṃ virodhāduta, pramāṇābhāvāt, atha bādhakasadbhāvāt / ādye kathamanyonyābhāvasya dharmiṇā virodha iti vaktavyam / vidhiniṣedharūpatveneti cet, tadeva katham / nañaḥ prayogāprayogābhyāmiti cet tatrāha atadbhāva iti // atadbhāvo 'nyatā ceti na viśeṣo 'sti kaścana
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.