पृथक्तवान्योन्याभावभेदस्याद्याप्यसिद्धत्वेन इतरेतराश्रयत्वात् । पञ्चमीप्रयोगाप्रयोगाभ्यां भेदश्चानुपपन्नः । अन्यशब्दोपपदे पञ्चमीविधानात् । कथं तर्हि भिन्नादियोगे पञ्चमीति चेत् । विलक्षणो यज्ञदत्तो देवदत्तादित्यत्र कथम् । नहि वैलक्षण्यं पृथक्तवम् । गुणादिष्वपि सद्भावात् । अथ कथञ्चिदपादानत्वं तत्र व्युत्पादयिष्यत इति चेत् । भिन्न इत्यादावपि किं न व्युत्पाद्यते । तथा सत्यन्य इत्यत्रापि साम्यात्सूत्रवैयर्थ्यमापद्यत इति चेन्न । प्रपञ्चाथर्त्वेनोपपत्तेः । *३,७१५* विलक्षणयोगे पञ्चमी वक्तव्येति चेत् । विशिष्टव्यावृत्तादियोगे ऽपि कथम् । न विशिष्टादिकं पृथक्तवमिति च स्वयमेव व्युत्पादितम् । सर्वत्रोपसङ्खयाने भिन्नादिष्वपि तथा भविष्यति । किमन्येत्यत्रार्थग्रहणव्याख्यानेन । *३,७१६* "पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम्ऽ; इति विकल्पविधानसामर्थ्यादिद(त्थ)माश्रीयत इति चेन्न । अप्राप्ते ऽपि विकल्पविधानस्य बहुलमुपलम्भात् । *३,७१९* अस्तु वान्येत्यर्थग्रहणम् । तथापि पृथक्तववाचिपदयोगे पञ्चमीविधानस्य व्याख्यानात् । घटः पटो न भवतीत्यत्र तु, वाक्यप्रतिपाद्यं पृथक्तवमिति पञ्चमी न भविष्यति । प्रतियोगिनिरूप्यत्वानिरूप्यत्वाभ्यां तु विवेकः स्वरूपभेदवादिना वक्तुमशक्य इति वक्ष्यामः । विधिरूपत्वं चोक्तन्यायपराहतम् । अत एव पृथक्तवान्योन्याभावविवेचकत्वमपि निरस्तम् । किं चानश्व इति किमन्योन्याभावो नञर्थः । किंवा पृथक्तवम् । आद्ये कथमश्वादन्य इति विग्रहवाक्ये पञ्चमी । नच तत्र पृथक्तवमन्यशब्दार्थ इति युक्तम् । समासविग्रहवाक्ययोः समानार्थत्वात् । द्वितीये पृथक्तवस्यापि निषेधतेत्यलं पल्लवेन । *३,७२३* सन्तु कल्पनागौरवदृष्टहान्यदृष्टकल्पनाः । ततः किमिति चेत् । तत्किं कल्पनागौरवादिकं दूषणमेव न भवति, किंवा भवति दूषणम् । किन्तु दोषोन्नायकत्वेनैवेति । आद्यं निराकरोति दृष्टेति ॥ दृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् । यदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम्
pṛthaktavānyonyābhāvabhedasyādyāpyasiddhatvena itaretarāśrayatvāt / pañcamīprayogāprayogābhyāṃ bhedaścānupapannaḥ / anyaśabdopapade pañcamīvidhānāt / kathaṃ tarhi bhinnādiyoge pañcamīti cet / vilakṣaṇo yajñadatto devadattādityatra katham / nahi vailakṣaṇyaṃ pṛthaktavam / guṇādiṣvapi sadbhāvāt / atha kathañcidapādānatvaṃ tatra vyutpādayiṣyata iti cet / bhinna ityādāvapi kiṃ na vyutpādyate / tathā satyanya ityatrāpi sāmyātsūtravaiyarthyamāpadyata iti cenna / prapañcāthartvenopapatteḥ / *3,715* vilakṣaṇayoge pañcamī vaktavyeti cet / viśiṣṭavyāvṛttādiyoge 'pi katham / na viśiṣṭādikaṃ pṛthaktavamiti ca svayameva vyutpāditam / sarvatropasaṅkhayāne bhinnādiṣvapi tathā bhaviṣyati / kimanyetyatrārthagrahaṇavyākhyānena / *3,716* "pṛthagvinānānābhistṛtīyānyatarasyām'; iti vikalpavidhānasāmarthyādida(ttha)māśrīyata iti cenna / aprāpte 'pi vikalpavidhānasya bahulamupalambhāt / *3,719* astu vānyetyarthagrahaṇam / tathāpi pṛthaktavavācipadayoge pañcamīvidhānasya vyākhyānāt / ghaṭaḥ paṭo na bhavatītyatra tu, vākyapratipādyaṃ pṛthaktavamiti pañcamī na bhaviṣyati / pratiyoginirūpyatvānirūpyatvābhyāṃ tu vivekaḥ svarūpabhedavādinā vaktumaśakya iti vakṣyāmaḥ / vidhirūpatvaṃ coktanyāyaparāhatam / ata eva pṛthaktavānyonyābhāvavivecakatvamapi nirastam / kiṃ cānaśva iti kimanyonyābhāvo nañarthaḥ / kiṃvā pṛthaktavam / ādye kathamaśvādanya iti vigrahavākye pañcamī / naca tatra pṛthaktavamanyaśabdārtha iti yuktam / samāsavigrahavākyayoḥ samānārthatvāt / dvitīye pṛthaktavasyāpi niṣedhatetyalaṃ pallavena / *3,723* santu kalpanāgauravadṛṣṭahānyadṛṣṭakalpanāḥ / tataḥ kimiti cet / tatkiṃ kalpanāgauravādikaṃ dūṣaṇameva na bhavati, kiṃvā bhavati dūṣaṇam / kintu doṣonnāyakatvenaiveti / ādyaṃ nirākaroti dṛṣṭeti // dṛṣṭahāniradṛṣṭasya kalpanetyeva dūṣaṇam / yadā tadadhiko doṣo vidyate ko nu vādinām
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.