इतिशब्द आद्यर्थे । तेन कल्पनागौरवं सङ्गृह्यते । दूषणमेवेति योजना । कुत इत्यत आह यदेति ॥ यदाशब्दो यस्मादित्यर्थे । तदधिकः तदतिरिक्तः । किमाक्षेपे । नु वितर्के । वादिनामिति । वैपरीत्यलक्षणया परिहासः । अनिष्यप्रसञ्जनार्थं वा । एतदुक्तं भवति । यदि दृष्टहान्यादिकं न दूषणं तदासिद्धयादिकमपि कुतो दूषणमिति वक्तव्यम् । अङ्गवैकल्यहेतुत्वादिति चेत् । अथ विकलाङ्गमपि कुतो न साधनम् । तथा सत्याकाशादीनामनित्यतादिकमापद्येत, तच्च प्रमाणविरुद्धमिति चेत् । स्वीकृतं तर्हि दृष्टहानादेर्दोषत्वम् । *३,७२३फ़्।* अङ्गविकलस्याप्यनुमानत्वे ऽप्रामाणिकान्यनेकानि प्रसज्यन्त इति चेत् । तदिदमदृष्टकल्पनं कल्पनागौरवं च । विकलाङ्गं च साधनं चेति व्याहतमिति चेत् । कथं व्याहतम् । सकलाङ्गस्यैव साधकत्वदर्शनाद्विकलाङ्गस्य अदर्शनादिति चेत् । दृष्टहान्यादिकमेवैतत् । अथ मा भूदसिद्धयादिकं दूषणमिति ब्रूयात् । तदा वादित्वमेव न स्यात् । दूष्यपक्षाभावात् । तदभावे साध्यस्याप्यभावादिति । द्वितीयस्याप्येतदेवोत्तरम् दृष्टहानिरिति ॥ *३,७२४* अत्रैतदेव दूषणम् । नतु दोषान्तरोन्नायकत्वेनेति यथास्थित एव सम्बन्धः । तत्र हेतुमाह यदेति ॥ यदा दृष्टहान्यादिकमुद्भाव्येत तदा ततः किमित्याशङ्कायां तदधिकस्तदुन्नेयो दोषः को नु वक्तव्यो विद्यते न को ऽपि । यो ऽप्युच्येत तस्यापि दृष्टहान्याद्यनतिरेकादिति भावः । *३,७२५* अन्योन्याभावस्य भावस्वभावत्वे, धर्मधर्मिभावस्तच्छब्दानां सहप्रयोगः । कदाचिद् दृष्टे ऽपि वस्तुनि तददर्शनमित्यादिकं न स्यादिति, तृतीयस्य प्रागुक्तमेव परिहारं स्मारयति भावेति ॥ भावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः । अभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये
itiśabda ādyarthe / tena kalpanāgauravaṃ saṅgṛhyate / dūṣaṇameveti yojanā / kuta ityata āha yadeti // yadāśabdo yasmādityarthe / tadadhikaḥ tadatiriktaḥ / kimākṣepe / nu vitarke / vādināmiti / vaiparītyalakṣaṇayā parihāsaḥ / aniṣyaprasañjanārthaṃ vā / etaduktaṃ bhavati / yadi dṛṣṭahānyādikaṃ na dūṣaṇaṃ tadāsiddhayādikamapi kuto dūṣaṇamiti vaktavyam / aṅgavaikalyahetutvāditi cet / atha vikalāṅgamapi kuto na sādhanam / tathā satyākāśādīnāmanityatādikamāpadyeta, tacca pramāṇaviruddhamiti cet / svīkṛtaṃ tarhi dṛṣṭahānāderdoṣatvam / *3,723f.* aṅgavikalasyāpyanumānatve 'prāmāṇikānyanekāni prasajyanta iti cet / tadidamadṛṣṭakalpanaṃ kalpanāgauravaṃ ca / vikalāṅgaṃ ca sādhanaṃ ceti vyāhatamiti cet / kathaṃ vyāhatam / sakalāṅgasyaiva sādhakatvadarśanādvikalāṅgasya adarśanāditi cet / dṛṣṭahānyādikamevaitat / atha mā bhūdasiddhayādikaṃ dūṣaṇamiti brūyāt / tadā vāditvameva na syāt / dūṣyapakṣābhāvāt / tadabhāve sādhyasyāpyabhāvāditi / dvitīyasyāpyetadevottaram dṛṣṭahāniriti // *3,724* atraitadeva dūṣaṇam / natu doṣāntaronnāyakatveneti yathāsthita eva sambandhaḥ / tatra hetumāha yadeti // yadā dṛṣṭahānyādikamudbhāvyeta tadā tataḥ kimityāśaṅkāyāṃ tadadhikastadunneyo doṣaḥ ko nu vaktavyo vidyate na ko 'pi / yo 'pyucyeta tasyāpi dṛṣṭahānyādyanatirekāditi bhāvaḥ / *3,725* anyonyābhāvasya bhāvasvabhāvatve, dharmadharmibhāvastacchabdānāṃ sahaprayogaḥ / kadācid dṛṣṭe 'pi vastuni tadadarśanamityādikaṃ na syāditi, tṛtīyasya prāguktameva parihāraṃ smārayati bhāveti // bhāvābhāvasvarūpāstu viśeṣā eva vastunaḥ / abhinnā eva saṅgrāhyā vyavahāraprasiddhaye
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.