तुशब्दः सर्वगतत्वादिव्यवच्छेदार्थः । सो ऽपि चोद्यस्यात्रावकाशसम्भावनार्थः । कथमित्याक्षेपे । कथमेव न कथञ्चिदपीत्यर्थः । स्वरूपता परमेश्वरस्वरूपता । परमेश्वरस्य हि नित्यत्वं जन्मादिसूत्रलब्धम् । स्वयमनित्यस्य सकलकारणत्वानुपपत्तेः । यत्खलु यस्य जनकं न तस्यासौ जनको, यच्च तस्य विनाशकं न तस्यासौ विनाशक इति । क्रियाणां त्वनित्यत्वं सुप्रसिद्धम् । तथा च नित्यानित्ययोः कथमभेदः स्यात् । विरुद्धधर्माध्यासस्य भावभेदाव्यभिचारात् । अन्यथा जगति भेदाभावप्रसङ्गात् । ततो यदि नाम सर्वगतत्वादीनां यावद्द्रव्यभाविनामभेदः तथापि न क्रियाणामसौ युज्यत इति । *३,६३२* परिहरति इति चेदिति ॥ इति चेत् स विशेषो ऽपि क्रियाशक्तयात्मना स्थिरः ननु संहारकाले क्रिया व्यक्ता (अथ) न वा । न चेत्कथं तत्र व्यवहारो ऽर्थक्रिया वा । आद्ये कथं सृष्टिव्यवहाराद्यभावः । मैवम् । व्यक्तेरप्यवान्तरानन्तविशेषवत्ताङ्गीकारात् । तदिदमुक्तम् सविशेषो ऽपीति ॥ एवमनङ्गीकारे परेषामपि समानः प्रसङ्गः । पारमेश्वरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नलक्षणस्य संहारव्यापारस्य नित्यत्वात् । नित्यमपि परमेश्वरेच्छादिकं सहकारिसद्भाव एव कार्यकारीति चेन्न । सहकारिणमपि नित्यत्वात्, परमेश्वरेच्छाद्यायत्तत्वाच्च । नेच्छादिमात्रं संहारादिकारणं किन्तु सञ्जिहीर्षादिकम् उत संहारादिविशेषविशिष्टं तदेव । नाद्यः । अनभ्युपगमात् । तत एव संहारादिसिद्धाविच्छादिकल्पनावैयर्थ्याच्च । सञ्जिहीर्षादेश्च नित्यानित्यविकल्पानुपपत्तेः । न द्वितीयः । सति संहारादौ सञ्जिहीर्षादिकं ततः संहारादिरिति परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । नच स्वरूपसता संहारादिनेच्छादिकमुपधीयते । किन्तु विषयभूतेनेति चेत् । संहारादिविषयता किमागन्तुकी, अथवा नित्येति वक्तव्यम् । नाद्यः । गुणेष्वागन्तुकधर्मोत्पत्तेरनभ्युपगमात् । द्वितीये तु सर्वदा संहारादिप्रसङ्गः । तस्माच्छक्तिव्यक्तिरूपता सर्वथानुसरणीया । सा च समा क्रियायामपीति । *३,६४६* ननु पारमेश्वरी ज्ञानादिलक्षणा संहारादिक्रिया परेणापि नित्येत्यङ्गीकृतम् । परिस्पन्दलक्षणा तु नास्त्येव । तस्माद्वयर्थो ऽयं प्रयत्नः । मैवम् । परिस्पन्दाभावे प्रमाणाभावात् । परममहत्परिमाणमस्तीति चेत्, न, अणु मध्यमपरिमाणाभ्यां सत्प्रतिपक्षत्वात् । नच, ते न स्तः । परममहत्त्वे ऽपि तथा वक्तुं शक्यत्वात् । "अणोरणीयान्महतो महीयान् इति द्वयोरपि श्रौतत्वात् । अणोरणीयस्त्वमप्रत्यक्षत्वोपलक्षणमिति चेत् । महतो महत्त्वमपि परमपूज्यत्वमिति किं न स्यात् । विरोधादुभयाङ्गीकारो नोचित इति चेत् तर्हि प्रथमप्राप्तत्वादणुत्वमेव ग्राह्यम् । परिहरिष्यते चायं विरोध इति । *३,६४८* शक्तिता व्यक्तिता चेति विशेषो ऽपि ॥। ननु (च)क्रियायाः शक्तिव्यक्तिरूपे परस्परं भिन्ने ऽभिन्ने वा । आद्ये शक्तिरेव नित्या क्रियात्वनित्येत्यापन्नम् । द्वितीये त्वनिवृत्तः सदा व्यवहारादिप्रसङ्ग इत्यत आह शक्तितेति । अभिन्ने एव शक्तिव्यक्ती । न चोक्तदोषः । यतस्तत्र शक्तितेति व्यक्तितेति च विशेषो ऽप्यस्ति । सच भेदकार्यनिर्वाहक इति च प्रागेवोक्तमिति । स च विशेषः परस्परं विशेषिणा च यदि भिन्नः, तदा शक्तिव्यक्तयोरपि किं भेदो न स्यात् । अथाभिन्नः पुनर्व्यवहारादिसाङ्कर्यमित्यत आह विशेषवानिति ॥ ॥। विशेषवान्
tuśabdaḥ sarvagatatvādivyavacchedārthaḥ / so 'pi codyasyātrāvakāśasambhāvanārthaḥ / kathamityākṣepe / kathameva na kathañcidapītyarthaḥ / svarūpatā parameśvarasvarūpatā / parameśvarasya hi nityatvaṃ janmādisūtralabdham / svayamanityasya sakalakāraṇatvānupapatteḥ / yatkhalu yasya janakaṃ na tasyāsau janako, yacca tasya vināśakaṃ na tasyāsau vināśaka iti / kriyāṇāṃ tvanityatvaṃ suprasiddham / tathā ca nityānityayoḥ kathamabhedaḥ syāt / viruddhadharmādhyāsasya bhāvabhedāvyabhicārāt / anyathā jagati bhedābhāvaprasaṅgāt / tato yadi nāma sarvagatatvādīnāṃ yāvaddravyabhāvināmabhedaḥ tathāpi na kriyāṇāmasau yujyata iti / *3,632* pariharati iti cediti // iti cet sa viśeṣo 'pi kriyāśaktayātmanā sthiraḥ nanu saṃhārakāle kriyā vyaktā (atha) na vā / na cetkathaṃ tatra vyavahāro 'rthakriyā vā / ādye kathaṃ sṛṣṭivyavahārādyabhāvaḥ / maivam / vyakterapyavāntarānantaviśeṣavattāṅgīkārāt / tadidamuktam saviśeṣo 'pīti // evamanaṅgīkāre pareṣāmapi samānaḥ prasaṅgaḥ / pārameśvarasya jñānecchāprayatnalakṣaṇasya saṃhāravyāpārasya nityatvāt / nityamapi parameśvarecchādikaṃ sahakārisadbhāva eva kāryakārīti cenna / sahakāriṇamapi nityatvāt, parameśvarecchādyāyattatvācca / necchādimātraṃ saṃhārādikāraṇaṃ kintu sañjihīrṣādikam uta saṃhārādiviśeṣaviśiṣṭaṃ tadeva / nādyaḥ / anabhyupagamāt / tata eva saṃhārādisiddhāvicchādikalpanāvaiyarthyācca / sañjihīrṣādeśca nityānityavikalpānupapatteḥ / na dvitīyaḥ / sati saṃhārādau sañjihīrṣādikaṃ tataḥ saṃhārādiriti parasparāśrayaprasaṅgāt / naca svarūpasatā saṃhārādinecchādikamupadhīyate / kintu viṣayabhūteneti cet / saṃhārādiviṣayatā kimāgantukī, athavā nityeti vaktavyam / nādyaḥ / guṇeṣvāgantukadharmotpatteranabhyupagamāt / dvitīye tu sarvadā saṃhārādiprasaṅgaḥ / tasmācchaktivyaktirūpatā sarvathānusaraṇīyā / sā ca samā kriyāyāmapīti / *3,646* nanu pārameśvarī jñānādilakṣaṇā saṃhārādikriyā pareṇāpi nityetyaṅgīkṛtam / parispandalakṣaṇā tu nāstyeva / tasmādvayartho 'yaṃ prayatnaḥ / maivam / parispandābhāve pramāṇābhāvāt / paramamahatparimāṇamastīti cet, na, aṇu madhyamaparimāṇābhyāṃ satpratipakṣatvāt / naca, te na staḥ / paramamahattve 'pi tathā vaktuṃ śakyatvāt / "aṇoraṇīyānmahato mahīyān iti dvayorapi śrautatvāt / aṇoraṇīyastvamapratyakṣatvopalakṣaṇamiti cet / mahato mahattvamapi paramapūjyatvamiti kiṃ na syāt / virodhādubhayāṅgīkāro nocita iti cet tarhi prathamaprāptatvādaṇutvameva grāhyam / parihariṣyate cāyaṃ virodha iti / *3,648* śaktitā vyaktitā ceti viśeṣo 'pi ... nanu (ca)kriyāyāḥ śaktivyaktirūpe parasparaṃ bhinne 'bhinne vā / ādye śaktireva nityā kriyātvanityetyāpannam / dvitīye tvanivṛttaḥ sadā vyavahārādiprasaṅga ityata āha śaktiteti / abhinne eva śaktivyaktī / na coktadoṣaḥ / yatastatra śaktiteti vyaktiteti ca viśeṣo 'pyasti / saca bhedakāryanirvāhaka iti ca prāgevoktamiti / sa ca viśeṣaḥ parasparaṃ viśeṣiṇā ca yadi bhinnaḥ, tadā śaktivyaktayorapi kiṃ bhedo na syāt / athābhinnaḥ punarvyavahārādisāṅkaryamityata āha viśeṣavāniti // ... viśeṣavān
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.