अव्यक्तग्रहणमुपलक्षणम् । यत्र वाक्ये सर्वेश्वरत्वविरोधि दुःखित्वादिकं प्रतीयते"जीवा एव तु दुःखिनःऽ,"योनिमन्ये प्रपद्यन्तेऽ; इत्यादौ, तस्य सर्वस्यापि समन्वयो ऽत्र प्रतिपाद्यत इत्यतो दुःख्यादग्रहणम् । नाव्यक्तादिशब्दानां ब्रह्मपरत्वे ऽप्यवरत्वादिप्राप्त्या सर्वमानविरोधो ऽस्ति । यतः स्वस्मिन्नवरत्वाद्यभावे ऽपि तद्वतां प्रधानादीनां ब्रह्माधीनत्वेन हेतुना दुःखी,बद्धः,अवरः, इत्याद्या अपि शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्त इत्यङ्गीकृतम् । एतदुक्तं भवति । दुःख्यादिशब्दबलादेव हि दुःखित्वादिप्राप्तिः । ततश्च प्रमाणविरोधो वाच्यः । नच दुःख्यादिशब्दो नियमेन दुःखादिसमवायस्य वाचकः । किन्तु तदस्यास्तीति तत्सम्बन्धमात्रस्य । सम्बन्धश्च समवाय इव स्वाम्यमपि भवति । "तत्र निरनिष्यो निरवद्यःऽ"नामानि सर्वाणि यमाविशन्तिऽ; इति निरवकाशश्रुतिद्वयान्यथानुपपत्त्या दुःखादिनियन्तृत्वेन दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तिरित्यङ्गीकारे कानुपपत्तिरिति । *४,७१* भवत्वेवं तद्धितान्तेषु गतिः । कृदन्तेषु बद्धादिशब्देषु रूढेषु चावरादिशब्देषु कथम् । इत्थम् । बद्धशब्दस्य बन्धं प्रति कर्मत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । तद्यस्यास्ति तत्र स शब्दो वर्तते । यस्यास्तीति च सम्बन्धमात्रमुच्यते । सम्बन्धविशेषे प्रमाणाभावात् । एवं कारकान्तरवाचिष्वपि द्रष्टव्यम् । अवरादिशब्दा अपि अवरत्वादिनिमित्ताधीनप्रवृत्तय एवमेव योज्याः । किञ्च"प्रातिपदिकाद्धात्वर्थःऽ; इति ण्यन्तेभ्यः पचाद्यचि विहिते सुलभैवावरादिशब्दप्रवृत्तिः । स्यादेषा व्याख्या, यत्र शब्दतो ऽवरत्वादिप्रतीतिः । यत्र पुनः"अव्यक्तात्पुरुषः पर इत्यादावर्थादवत्वादिप्राप्तिस्तत्र कथम् । नहि शब्दवदुपपत्तिर्व्याख्यानमर्हति । उच्यते । अव्यक्तादिति पञ्चम्या हि पुरुषगतं परत्वं प्रति अव्यक्तस्यावधित्वमस्तीत्येतावदेव लभ्यते । नच"तदस्यास्तिऽ; इत्यनेन समवाय एव प्राप्नोतीति नियमो ऽस्ति । तत्स्वामित्वेनाप्युपपत्तेः । ततश्च यद्गतं परत्वं प्रति अवधित्वं तस्यावरत्वमर्थादापद्यताम् । परगतं तु यत्स्वामिकं तस्यावरत्वादिकं प्रति स्वाम्यमेवार्थादापद्यत इति न कश्चिद्विरोधः । *४,७६* स्यादेतत् । यद्यपि तदस्यास्तीति सम्बन्धसामान्यं दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुच्यते । तथापि समवायादिरेव न स्वामित्वम् । प्रयोगानुसारित्वात्कृत्तद्धितसमासानाम् । प्रयोगश्च समवायादिनिमित्त एव दृश्यते । न स्वामित्वनिमित्तः । अत एव"तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुब्ऽ; इतीतिकरणो विविक्षितार्थो निबद्धः । तस्मान्न तदधीनत्वहेतुतो दुःख्यादिशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तिः इत्यतो ऽस्ति तदधीनत्वनिमित्तो ऽपि प्रयोग इत्याह राज्ञीति ॥ ॥। राज्ञि यद्वत् पराजयः
avyaktagrahaṇamupalakṣaṇam / yatra vākye sarveśvaratvavirodhi duḥkhitvādikaṃ pratīyate"jīvā eva tu duḥkhinaḥ',"yonimanye prapadyante'; ityādau, tasya sarvasyāpi samanvayo 'tra pratipādyata ityato duḥkhyādagrahaṇam / nāvyaktādiśabdānāṃ brahmaparatve 'pyavaratvādiprāptyā sarvamānavirodho 'sti / yataḥ svasminnavaratvādyabhāve 'pi tadvatāṃ pradhānādīnāṃ brahmādhīnatvena hetunā duḥkhī,baddhaḥ,avaraḥ, ityādyā api śabdā brahmaṇi vartanta ityaṅgīkṛtam / etaduktaṃ bhavati / duḥkhyādiśabdabalādeva hi duḥkhitvādiprāptiḥ / tataśca pramāṇavirodho vācyaḥ / naca duḥkhyādiśabdo niyamena duḥkhādisamavāyasya vācakaḥ / kintu tadasyāstīti tatsambandhamātrasya / sambandhaśca samavāya iva svāmyamapi bhavati / "tatra niraniṣyo niravadyaḥ'"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; iti niravakāśaśrutidvayānyathānupapattyā duḥkhādiniyantṛtvena duḥkhyādiśabdapravṛttirityaṅgīkāre kānupapattiriti / *4,71* bhavatvevaṃ taddhitānteṣu gatiḥ / kṛdanteṣu baddhādiśabdeṣu rūḍheṣu cāvarādiśabdeṣu katham / ittham / baddhaśabdasya bandhaṃ prati karmatvaṃ pravṛttinimittam / tadyasyāsti tatra sa śabdo vartate / yasyāstīti ca sambandhamātramucyate / sambandhaviśeṣe pramāṇābhāvāt / evaṃ kārakāntaravāciṣvapi draṣṭavyam / avarādiśabdā api avaratvādinimittādhīnapravṛttaya evameva yojyāḥ / kiñca"prātipadikāddhātvarthaḥ'; iti ṇyantebhyaḥ pacādyaci vihite sulabhaivāvarādiśabdapravṛttiḥ / syādeṣā vyākhyā, yatra śabdato 'varatvādipratītiḥ / yatra punaḥ"avyaktātpuruṣaḥ para ityādāvarthādavatvādiprāptistatra katham / nahi śabdavadupapattirvyākhyānamarhati / ucyate / avyaktāditi pañcamyā hi puruṣagataṃ paratvaṃ prati avyaktasyāvadhitvamastītyetāvadeva labhyate / naca"tadasyāsti'; ityanena samavāya eva prāpnotīti niyamo 'sti / tatsvāmitvenāpyupapatteḥ / tataśca yadgataṃ paratvaṃ prati avadhitvaṃ tasyāvaratvamarthādāpadyatām / paragataṃ tu yatsvāmikaṃ tasyāvaratvādikaṃ prati svāmyamevārthādāpadyata iti na kaścidvirodhaḥ / *4,76* syādetat / yadyapi tadasyāstīti sambandhasāmānyaṃ duḥkhyādiśabdapravṛttinimittamucyate / tathāpi samavāyādireva na svāmitvam / prayogānusāritvātkṛttaddhitasamāsānām / prayogaśca samavāyādinimitta eva dṛśyate / na svāmitvanimittaḥ / ata eva"tadasyāstyasminniti matub'; itītikaraṇo vivikṣitārtho nibaddhaḥ / tasmānna tadadhīnatvahetuto duḥkhyādiśabdānāṃ brahmaṇi pravṛttiḥ ityato 'sti tadadhīnatvanimitto 'pi prayoga ityāha rājñīti // ... rājñi yadvat parājayaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.