इत्येतच्छब्दरूपमुत्पत्तिमेवाह । नतु सत्तामिति प्रकृत्यर्थकथनम् । चशब्देन निवर्तेतेति विनाशमाह । नतु बाधमिति समुच्चिनोति । विद्यतेरुतपत्त्यर्थत्वं कुत इत्यत आह विदेति ॥ विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद् धातोर् ॥। अत्र हि प्रपञ्चो यदि विद्येत तर्हि निवर्तेतेति यदिशब्दादिबलात्प्रसङ्गो ऽयमिति ज्ञायते । प्रसङ्गश्च व्याप्तिमूलः । व्याप्याङ्गीकारे ऽनिष्यव्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति तल्लक्षणात् । तथाच विद्येतेत्यापादकतयोक्तस्यार्थस्य निवर्तेतेत्यापाद्यतयोक्तया निवृत्त्या व्याप्तिरवश्यम्भाविनी । उत्पत्तिरेव निवृत्तिव्याप्तिक्(क्ता) । न सत्ता । अस्माकं व्यभिचारित्वात् परस्य विरुद्धत्वात् । अतः प्रतीयमानान्वययोग्यताभावान्न सत्ता विद्यतेरर्थः । किन्तूत्पत्तिरेव तद्योग्यत्वादिति । प्रध्वंसव्युदासाथ प्राय इत्यक्तम् । उत्पत्तिर्निवृत्तियुगित्ययं प्रायो बाहुल्यमित्यर्थः । तथाच भावत्वे सतीत्यापादकविशेषणं विवक्षितमित्युक्तं भवति । एतेनाल्पज्ञानां धातुव्याख्याने विप्रतिपत्तिरिति निरस्ता वेदितव्या । *४,५९८* ननूत्पत्तिर्नाम कारणायत्तसत्तालाभः । नचाभावे सत्तास्तीत्यभावस्य प्रसक्त्यभावात्प्राय इति व्यर्थम् । मैवम् । केयं सत्ता नामानुगतरूपा वा स्वरूपमेव वा नाद्यः । तस्या घटादावप्यभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । न द्वितीयः । अभावे तद्भावस्यास्त्यभावो ऽस्ति च ध्वंस इत्यादौ वक्ष्यमाणत्वादिति । *४,६०२* नन्वस्मिन्नपि व्याख्याने नान्वययोग्यतास्ति । तर्कस्य व्याप्तिरिव विपर्यये पर्यवसानमवश्यम्भावि । तथाच प्रपञ्चो यद्युत्पद्येत तर्हि विनश्येत । नच विनश्यति । तस्मान्नोत्पद्यत इति वक्तव्यम् । न चैतद्युक्तम् । क्षित्यादेः प्रपञ्चस्योत्पत्तिविनाशयोः प्रमाणदृष्टत्वात् । अत एव तर्काङ्गभूतमापाद्यस्यानिष्टत्वं च नोपपद्यत इत्यतः प्रपञ्चशब्दमन्यथा व्याचष्टे प्रपञ्च इति ॥ ॥। प्रपञ्चो भेदपञ्चकः
ityetacchabdarūpamutpattimevāha / natu sattāmiti prakṛtyarthakathanam / caśabdena nivarteteti vināśamāha / natu bādhamiti samuccinoti / vidyaterutapattyarthatvaṃ kuta ityata āha videti // vidotpattāviti hyasmād dhātor ... atra hi prapañco yadi vidyeta tarhi nivarteteti yadiśabdādibalātprasaṅgo 'yamiti jñāyate / prasaṅgaśca vyāptimūlaḥ / vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanaṃ tarka iti tallakṣaṇāt / tathāca vidyetetyāpādakatayoktasyārthasya nivartetetyāpādyatayoktayā nivṛttyā vyāptiravaśyambhāvinī / utpattireva nivṛttivyāptik(ktā) / na sattā / asmākaṃ vyabhicāritvāt parasya viruddhatvāt / ataḥ pratīyamānānvayayogyatābhāvānna sattā vidyaterarthaḥ / kintūtpattireva tadyogyatvāditi / pradhvaṃsavyudāsātha prāya ityaktam / utpattirnivṛttiyugityayaṃ prāyo bāhulyamityarthaḥ / tathāca bhāvatve satītyāpādakaviśeṣaṇaṃ vivakṣitamityuktaṃ bhavati / etenālpajñānāṃ dhātuvyākhyāne vipratipattiriti nirastā veditavyā / *4,598* nanūtpattirnāma kāraṇāyattasattālābhaḥ / nacābhāve sattāstītyabhāvasya prasaktyabhāvātprāya iti vyartham / maivam / keyaṃ sattā nāmānugatarūpā vā svarūpameva vā nādyaḥ / tasyā ghaṭādāvapyabhāvasya vakṣyamāṇatvāt / na dvitīyaḥ / abhāve tadbhāvasyāstyabhāvo 'sti ca dhvaṃsa ityādau vakṣyamāṇatvāditi / *4,602* nanvasminnapi vyākhyāne nānvayayogyatāsti / tarkasya vyāptiriva viparyaye paryavasānamavaśyambhāvi / tathāca prapañco yadyutpadyeta tarhi vinaśyeta / naca vinaśyati / tasmānnotpadyata iti vaktavyam / na caitadyuktam / kṣityādeḥ prapañcasyotpattivināśayoḥ pramāṇadṛṣṭatvāt / ata eva tarkāṅgabhūtamāpādyasyāniṣṭatvaṃ ca nopapadyata ityataḥ prapañcaśabdamanyathā vyācaṣṭe prapañca iti // ... prapañco bhedapañcakaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.