व्युत्पत्त्युपपत्तिः कर्मानुष्ठानसम्भवो लोकव्यवहारानुच्छेदश्चेत्येवं प्रयोजनानां बहुत्वेन कारणेन तेषु तेषु तत्तच्छब्दवाच्यतया प्रसिद्धेष्वर्थेषु तत्तच्छब्दानां, रूढिरित्युपलक्षणं, वृत्तिरङ्गीकृता यतस्तस्मात्तस्य तस्याविरोधतः तं तमर्थमपरित्यज्य उपदेशलिङ्गप्रकरणादिबलेन सर्वशब्दानां विष्णौ च शक्तिर्गृह्यते । यद्यपि अत्रैतावदेव वक्तव्यम् । "नैष दोषः । सर्वशब्दानां भगवद्वाचिनामपि प्रसिद्धार्थान्तरवाचकत्वस्यापि स्वीकारात् । ज्योतिरादिशब्दानां हि ज्योतिष्योमाद्वयर्थत्वस्याङ्गीकृतत्वान्नानुष्ठानलोकव्यवहारविलोपः । जातमोतमित्यवयववृत्त्या परमेश्वरे वृत्तौ जातातिपदानामन्यतरत्वमङ्गीक्रियत इति व्युत्पत्त्युपपत्तिः । पुनस्तदवयवस्याप्यन्यपरत्वमुपादाय परमेश्वरे जातपदव्युतपत्तिसम्भव इत्रत । तथापि स्यादेतदेवम् । यदि शब्दानामनेकार्थत्वं स्यात् तदेव कुत इति शङ्कानिरासार्थमिदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । तथाहि । पदार्थान्तरवाचित्वं तावदुक्तप्रयोजनसिद्धये ऽङ्गीकरणीयम् । परमेश्वरवाचित्वं च सर्वशब्दानां"नामानि सर्वाणि यमाविशन्तिऽ; । "ता वा एताः सर्वा ऋचःऽ; इत्याद्युपदेशबलाच्छतिलिङ्गादिसामर्थ्याच्च तत्तच्छब्दानामवश्यमङ्गीकरणीयमिति । अनेन"कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधःऽ; इति सूत्रस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । *४,१५०* यदि सर्वशब्दानामुभयार्थत्वं तर्हि"विश्वस्मादिन्द्र उत्तरःऽ"असदेवेदमग्र आसीत्ऽ; इत्यादौ कथम् । उभयोः सर्वोत्तमत्वादेर्विरुद्धत्वेनात्रोभयार्थत्वानुपपत्तेः । पदानामुभयार्थवाचितवे ऽपि तत्र विरोधः, तत्रान्यतरमात्रे तात्पर्यमङ्गीकार्यमिति चेत् । तत्रापि किमुपादेयं किं परित्याज्यमिति न ज्ञायत इत्यत आह तथापीति ॥ तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते यद्यप्युभयार्थाः शब्दा इति सामान्येनोक्तम् । तथापि परमेश्वरपरत्वविरोधे ऽन्यपरत्वमपोद्यते । तुशब्दो विशेषद्योतनार्थः । उभयपरत्वं तावद्विरुद्धमिति परेणैवोक्तम् । अन्यतरपरित्यागे च परमेश्वरपरित्यागो न युक्तः । निश्चिततात्पर्यवाक्यान्तरविरोधात् । अतः परिशेषादितरपरित्याग एवोचित इति । तर्हि कल्पनोपदेशादित्यादिविरोधः । तत्र सर्वशब्दानामुभयपरत्वस्योक्तत्वादिति चेन्न । निरपवादस्थले पर्यवसायित्वात्तस्येत्याह अविरोध इति ॥ *४,१५१* अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः
vyutpattyupapattiḥ karmānuṣṭhānasambhavo lokavyavahārānucchedaścetyevaṃ prayojanānāṃ bahutvena kāraṇena teṣu teṣu tattacchabdavācyatayā prasiddheṣvartheṣu tattacchabdānāṃ, rūḍhirityupalakṣaṇaṃ, vṛttiraṅgīkṛtā yatastasmāttasya tasyāvirodhataḥ taṃ tamarthamaparityajya upadeśaliṅgaprakaraṇādibalena sarvaśabdānāṃ viṣṇau ca śaktirgṛhyate / yadyapi atraitāvadeva vaktavyam / "naiṣa doṣaḥ / sarvaśabdānāṃ bhagavadvācināmapi prasiddhārthāntaravācakatvasyāpi svīkārāt / jyotirādiśabdānāṃ hi jyotiṣyomādvayarthatvasyāṅgīkṛtatvānnānuṣṭhānalokavyavahāravilopaḥ / jātamotamityavayavavṛttyā parameśvare vṛttau jātātipadānāmanyataratvamaṅgīkriyata iti vyutpattyupapattiḥ / punastadavayavasyāpyanyaparatvamupādāya parameśvare jātapadavyutapattisambhava itrata / tathāpi syādetadevam / yadi śabdānāmanekārthatvaṃ syāt tadeva kuta iti śaṅkānirāsārthamidamuktamiti jñātavyam / tathāhi / padārthāntaravācitvaṃ tāvaduktaprayojanasiddhaye 'ṅgīkaraṇīyam / parameśvaravācitvaṃ ca sarvaśabdānāṃ"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; / "tā vā etāḥ sarvā ṛcaḥ'; ityādyupadeśabalācchatiliṅgādisāmarthyācca tattacchabdānāmavaśyamaṅgīkaraṇīyamiti / anena"kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ'; iti sūtrasya tātparyamuktaṃ bhavati / *4,150* yadi sarvaśabdānāmubhayārthatvaṃ tarhi"viśvasmādindra uttaraḥ'"asadevedamagra āsīt'; ityādau katham / ubhayoḥ sarvottamatvāderviruddhatvenātrobhayārthatvānupapatteḥ / padānāmubhayārthavācitave 'pi tatra virodhaḥ, tatrānyataramātre tātparyamaṅgīkāryamiti cet / tatrāpi kimupādeyaṃ kiṃ parityājyamiti na jñāyata ityata āha tathāpīti // tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate yadyapyubhayārthāḥ śabdā iti sāmānyenoktam / tathāpi parameśvaraparatvavirodhe 'nyaparatvamapodyate / tuśabdo viśeṣadyotanārthaḥ / ubhayaparatvaṃ tāvadviruddhamiti pareṇaivoktam / anyataraparityāge ca parameśvaraparityāgo na yuktaḥ / niścitatātparyavākyāntaravirodhāt / ataḥ pariśeṣāditaraparityāga evocita iti / tarhi kalpanopadeśādityādivirodhaḥ / tatra sarvaśabdānāmubhayaparatvasyoktatvāditi cenna / nirapavādasthale paryavasāyitvāttasyetyāha avirodha iti // *4,151* avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.