बहुशब्दो ऽनेकार्थः । मताः तत्रतत्र सूत्रे ऽभिमताः । नन्वविरोधे ऽप्युभयार्थत्वाङ्गीकारो न युक्तः । तत्तु समन्वयादित्यवधार(णविरोधा)णशदित्यत उक्तम् एतन्मूलतयेति ॥ एष परमेश्वरो मूलं मुख्यो येषां ते तथोक्तास्तेषां भावस्तत्ता । तयेतीत्थंम्भूतलक्षणे तृतीया । मुख्यमर्थान्तरं वारयितुमवधारणम् । न त्वर्थान्तरमात्रम् । उक्तप्रयोजनव्याघातादिति भावः । एतेननान्यायश्चा(य्यं चा)नेकार्थत्वमित्यपि समाहितम् । मुख्यार्थस्यैकत्वात् । *४,१५४* ननु पुरन्दरादिष्वपीन्द्रादिशब्दा रूढियोगाभ्यां प्रवृत्ताः । रूढियोगौ च मुख्यवृत्ती कथ्येते । अतो ऽक्षादिशब्दानामिवेन्द्रादिशब्दानामुभयं मुख्याभिधेयं युक्तम् । नेश्वर एवेत्यत आह इतो हीति ॥ इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि सत्यमस्ति पुरन्दरादीनामपीन्द्रादिशब्दरूढिविषयता तथापि सा इतः परमेश्वरादेव हि यस्मात्, यस्माच्च अत्र योगविषयत्वे परमेश्वरस्यैवोपजीव्यत्वं तस्मात्स एव मुख्यार्थो न पुरन्दरादयः । स्वत एवानवधिकैश्वर्यादिमतीश्वर एवेन्द्रादिशब्दानां योगरूढी । तत्सन्निधानात्तदायत्त(तत्प्र)प्रवृत्तिनिमित्तत्वादेव च पुरन्दरादिषु । प्रसिद्धं चैतत् । यद्यत्सन्निधानाद्यच्छब्दप्रतिपाद्यं तदमुख्यमन्यन्मुख्यमिति । यथा दग्धृशब्दस्यायो ऽग्निश्च । न चाक्षादिशब्दार्थानामित(रेत)रापेक्षास्तीति वैषम्यमिति । नन्वेवं चेदीश्वरस्याप्यमुख्यत्वं प्रसक्तम् । अर्थान्तरापेक्षयैव तत्र शब्दप्रवृत्तेः । न खलु जातादिशब्दानामन्यार्थतामनपेक्ष्य ज्योतिषेत्यादिशब्दानां भगवति प्रवृत्तिः सम्भवतीत्यत आह तत्सिद्धिरिति । तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च ॥। चशब्दो ऽवधारणे । नायमस्ति दोषः । यतः परमपुरुषे तत्तच्छब्दप्रवृत्तिप्रतीतिरेवार्थान्तरापेक्षा नतु प्रवृत्तिः । नहि घटस्य रूपं प्रदीपापेक्षया प्रतीयत इत्येतावता तदायत्तं भवति । यथान्यत्र शब्दप्रवृत्तिरेव परमेश्वरापेक्षा । नैवं परमात्मनि वृत्तावितरापेक्षां कामपीक्षामह इति । *४,१५५* इतश्च नायं दोष इत्याह सापेक्षा चेति ॥ ॥। सापेक्षा च हरीच्छया
bahuśabdo 'nekārthaḥ / matāḥ tatratatra sūtre 'bhimatāḥ / nanvavirodhe 'pyubhayārthatvāṅgīkāro na yuktaḥ / tattu samanvayādityavadhāra(ṇavirodhā)ṇaśadityata uktam etanmūlatayeti // eṣa parameśvaro mūlaṃ mukhyo yeṣāṃ te tathoktāsteṣāṃ bhāvastattā / tayetītthaṃmbhūtalakṣaṇe tṛtīyā / mukhyamarthāntaraṃ vārayitumavadhāraṇam / na tvarthāntaramātram / uktaprayojanavyāghātāditi bhāvaḥ / etenanānyāyaścā(yyaṃ cā)nekārthatvamityapi samāhitam / mukhyārthasyaikatvāt / *4,154* nanu purandarādiṣvapīndrādiśabdā rūḍhiyogābhyāṃ pravṛttāḥ / rūḍhiyogau ca mukhyavṛttī kathyete / ato 'kṣādiśabdānāmivendrādiśabdānāmubhayaṃ mukhyābhidheyaṃ yuktam / neśvara evetyata āha ito hīti // ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi satyamasti purandarādīnāmapīndrādiśabdarūḍhiviṣayatā tathāpi sā itaḥ parameśvarādeva hi yasmāt, yasmācca atra yogaviṣayatve parameśvarasyaivopajīvyatvaṃ tasmātsa eva mukhyārtho na purandarādayaḥ / svata evānavadhikaiśvaryādimatīśvara evendrādiśabdānāṃ yogarūḍhī / tatsannidhānāttadāyatta(tatpra)pravṛttinimittatvādeva ca purandarādiṣu / prasiddhaṃ caitat / yadyatsannidhānādyacchabdapratipādyaṃ tadamukhyamanyanmukhyamiti / yathā dagdhṛśabdasyāyo 'gniśca / na cākṣādiśabdārthānāmita(reta)rāpekṣāstīti vaiṣamyamiti / nanvevaṃ cedīśvarasyāpyamukhyatvaṃ prasaktam / arthāntarāpekṣayaiva tatra śabdapravṛtteḥ / na khalu jātādiśabdānāmanyārthatāmanapekṣya jyotiṣetyādiśabdānāṃ bhagavati pravṛttiḥ sambhavatītyata āha tatsiddhiriti / tatsiddhistadapekṣā ca ... caśabdo 'vadhāraṇe / nāyamasti doṣaḥ / yataḥ paramapuruṣe tattacchabdapravṛttipratītirevārthāntarāpekṣā natu pravṛttiḥ / nahi ghaṭasya rūpaṃ pradīpāpekṣayā pratīyata ityetāvatā tadāyattaṃ bhavati / yathānyatra śabdapravṛttireva parameśvarāpekṣā / naivaṃ paramātmani vṛttāvitarāpekṣāṃ kāmapīkṣāmaha iti / *4,155* itaśca nāyaṃ doṣa ityāha sāpekṣā ceti // ... sāpekṣā ca harīcchayā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.