तुशब्दो ऽवधारणे । शब्दस्येति जात्येकवचनम् । राज्ञो बन्धनादावमङ्गले योगाद्योग्यतासद्भावात् । आकाङ्क्षादेश्च स्फुटत्वाद्राजा बद्ध इत्यादिपदानां पाक्षिकराजबन्धाद्यमङ्गलप्रतीतिजनकत्वसम्भवात् । राज्ञो ऽमङ्गलाभिधानस्य च राजतत्पुरुषाप्रीतिहेतुत्वादेव शब्दस्य प्रयोगनिवर्तनं स्यात् । अयमभिसन्धिः । न केवलं संशयप्राप्तेः प्रयोगाभावः । किन्तु संशयनिमित्ताप्रीतिहेतुकानर्थशङ्कयैव । न पुनः स्वातन्त्र्यस्याकारणत्वादिति । तर्हि राजा पराजयीत्यपि न प्रयोक्तव्यमिति चेत् । भृत्यद्वारैव राजा विजयते पराजयते चेति प्रसिद्धतया संशयानुत्पादात् । *४,९३* नन्वस्ति तावद् राजा बद्ध इत्यादिप्रयोगाभावः । स तु स्वाम्यस्याकारणत्वान्न भवति । किं तूक्तसंशयप्रतिबन्धादिति कुतो निश्चेयम् । नच वाच्यं मा भूदयं निश्चयः । प्रयोगाभावस्यान्यथासिद्धिशङ्कापि तर्कानुमाने शक्नोति दूषयितुमिति । वादिनो ऽपि निश्चयस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा स्वातन्त्र्यनिमित्तकसमन्वयानवधारणापातादित्यत आह गुणास्त्विति ॥ गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्ते ऽखिला अपि तादृशाः स्वाम्यनिमित्तकाः शब्दाः । यत्र यदि । गुणाः शुभाभिधायिनो नतु पक्षिकमप्यमङ्गलं प्रत्ययाययन्ति । तत्र तर्हि । ते अखिला अपि प्रयुज्यन्ते । यथा जितं राज्ञेत्यादयः । प्राप्ताप्राप्तविवेकेनानार्थशङ्कैव प्रयोगाभावकारणम्, नतु स्वातन्त्र्यस्यानिमित्तत्वमिति निश्चीयत इति भावः । अत एवोक्तमखिला अपीति । नचायं नियमो ऽस्ति । निमित्तसद्भावे प्रयोगो भवतीति । अनन्तानां हि शब्दानां लक्षणानि व्याकरणकारैरुक्तानि । नच तेषां प्रयोगो दृश्यत इति स्फुटत्वान्नोक्तम् । तदेवं स्वातन्त्र्यस्य शब्दप्रवृत्तिहेतुत्वं मुख्यत्वं च सिद्धमित्याह पूज्येष्विति ॥ *४,९४* पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम्
tuśabdo 'vadhāraṇe / śabdasyeti jātyekavacanam / rājño bandhanādāvamaṅgale yogādyogyatāsadbhāvāt / ākāṅkṣādeśca sphuṭatvādrājā baddha ityādipadānāṃ pākṣikarājabandhādyamaṅgalapratītijanakatvasambhavāt / rājño 'maṅgalābhidhānasya ca rājatatpuruṣāprītihetutvādeva śabdasya prayoganivartanaṃ syāt / ayamabhisandhiḥ / na kevalaṃ saṃśayaprāpteḥ prayogābhāvaḥ / kintu saṃśayanimittāprītihetukānarthaśaṅkayaiva / na punaḥ svātantryasyākāraṇatvāditi / tarhi rājā parājayītyapi na prayoktavyamiti cet / bhṛtyadvāraiva rājā vijayate parājayate ceti prasiddhatayā saṃśayānutpādāt / *4,93* nanvasti tāvad rājā baddha ityādiprayogābhāvaḥ / sa tu svāmyasyākāraṇatvānna bhavati / kiṃ tūktasaṃśayapratibandhāditi kuto niśceyam / naca vācyaṃ mā bhūdayaṃ niścayaḥ / prayogābhāvasyānyathāsiddhiśaṅkāpi tarkānumāne śaknoti dūṣayitumiti / vādino 'pi niścayasyāvaśyakatvāt / anyathā svātantryanimittakasamanvayānavadhāraṇāpātādityata āha guṇāstviti // guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api tādṛśāḥ svāmyanimittakāḥ śabdāḥ / yatra yadi / guṇāḥ śubhābhidhāyino natu pakṣikamapyamaṅgalaṃ pratyayāyayanti / tatra tarhi / te akhilā api prayujyante / yathā jitaṃ rājñetyādayaḥ / prāptāprāptavivekenānārthaśaṅkaiva prayogābhāvakāraṇam, natu svātantryasyānimittatvamiti niścīyata iti bhāvaḥ / ata evoktamakhilā apīti / nacāyaṃ niyamo 'sti / nimittasadbhāve prayogo bhavatīti / anantānāṃ hi śabdānāṃ lakṣaṇāni vyākaraṇakārairuktāni / naca teṣāṃ prayogo dṛśyata iti sphuṭatvānnoktam / tadevaṃ svātantryasya śabdapravṛttihetutvaṃ mukhyatvaṃ ca siddhamityāha pūjyeṣviti // *4,94* pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.