*४,३४१* अथ मन्येत । शृङ्गमेव शरोपादानम् । नतु केचिदवयवा उपादानं केचित्तदवधय इति विभागः । तथा सति शृङ्गाच्छरो जायत इति प्रयोगानुपपत्तेः । यदि चेयं पञ्चम्युपादाने यदि वावधौ तथापि शृङ्गावयवादिति वक्तव्यम् । नच तर्हि अवधित्वमेवास्तु इति वाच्यम् । निरुपादानोत्पत्तिप्रसङ्गात् । अतः शृङ्गस्यैवोपादनत्वात्तत्र पञ्चमीश्रवणादुपादाने पञ्चमीति । तत्राह न हीति ॥ न ह्य् उपादानतैवात्र ॥। अत्र शृङ्गादावुपादानते(तैये)ति न वक्तव्यम् । अपरिणतभागस्य शराङ्कुरादेरत्यन्तभिन्नस्य प्रमितत्वात् । अन्यथेदमस्योपादानमिदं नेति व्यवस्थानुपपत्तेरिति हिशब्दार्थः । कथं तर्हि शृङ्गादिति प्रयोग इत्यत आह बाह्यावयवेति ॥ *४,३४२* ॥। बाह्यावयवगौरवात् ननु कथमुच्यते शृङ्गादीनां शरादीन्प्रति नोपादानत्वमिति । तथा सत्युपादानान्तरानुपलम्भाच्छरादीनां निरुपादनोत्पत्तिः प्रसज्येतेत्यतो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति उपादानेति ॥ *४,३६०* शृङ्गादेरुक्तरूपापादानत्वे ऽपि नच शरादीनां निरुपादानत्वोक्तिप्रसङ्गः । कतिपयानां शृङ्गाद्यवयवानां शराद्युपादानत्वाभ्युपगमात् । नचैवमनैकान्त्यतादवस्थ्यम् । यद्यप्यत्र शृङ्गादौ शराद्युपादानैकदेशत्वं प्र(ती)दृश्यते । तथाप्यत्र शृङ्गादौ यस्यैकदेशस्योक्तस्य रूपापादानता स एव ब्रह्मणो दृष्टान्तो भवेत् । तत एव शरादीनां भेदोपलम्भात् । न तूपादानभागः । ततस्तदभावात् । एतदुक्तं भवति । शृङ्गादेरवयवा हि केचिच्छरादीनामुपादानभूताः केचिन्निमित्तभूताः । तत्र ये निमित्तभूतास्तेषु हेतुवृत्तावपि नानैकान्त्यम् । तेषां सपक्षप्रविष्टत्वात् । ये तूपादानभूतास्तेषां विपक्षप्रवेशे ऽपि न तत्र हेतुवृत्तिरिति कुतो ऽनैकान्त्यमिति । यस्तु वैयात्यान्मन्यते । नात्रापादानतास्ति । किन्तूपादानत्वमेव केवलम् । तथा चानैकान्तिकत्वमिति । स प्रष्टव्यः । किमत्राविनष्ट एव शृङ्गावयव्युपादानमित्यभिप्रायः, किं वा शृङ्गे ऽविनष्टे तदवयवाः सर्वे ऽपीति, उत नष्टे शृङ्गे तदवयवाः सर्वे ऽपीति । नाद्य इत्याह नहीति ॥ अत्र शृङ्गे । तथात्वे सुवर्णवच्छरे शृङ्गस्यापि प्रतीतिप्रसङ्गादिति हिशब्दार्थः । न द्वितीय इत्याह नहीति ॥ अविनष्टृङ्गेषु तदवयवेषु सर्वेषु शराद्युपादानतैवेति न युक्तम् । तथा सति शृङ्गशरयोः समानदेशताप्रसङ्गादिति हिशब्देन सूचयति । न तृतीय इत्याह नहीति ॥ अत्र सर्वेष्वपि शृङ्गावयवेषु शृङ्गनाशोत्तरं शराद्युपादानतैवेति न युज्यते । अतो नानैकान्त्यमिति हिशब्दः । कुतो न युज्यत इत्यत आह बाह्येति ॥ कार्याद्बाह्यानामपरिणतानामवयवानामुपलम्भात् । अपरिणतस्याप्युपादानत्वे ऽतिप्रसङ्गात् । *४,३६३* ननु शृङ्गं चेन्नष्टं कथं तर्हि शरोत्पत्त्यनन्तरमपि शृङ्गप्रत्ययप्रयोगावित्यतो गौरवादित्युक्तम् । समाधानं पूर्ववत् । मा भूद्भेदोपलम्भस्यात्र व्यभिचारः । तथापि यदुक्तं नाचेतनविकारश्चेतन इति तदत्र व्यभिचरति । अचेतनाद्गोमयादेः चेतनस्य वृश्चिकादेर्जननदर्शनादित्यत आह नचेति ॥ न चाचेतनतस् तत्र चेतनस्य समुद्भवः
*4,341* atha manyeta / śṛṅgameva śaropādānam / natu kecidavayavā upādānaṃ kecittadavadhaya iti vibhāgaḥ / tathā sati śṛṅgāccharo jāyata iti prayogānupapatteḥ / yadi ceyaṃ pañcamyupādāne yadi vāvadhau tathāpi śṛṅgāvayavāditi vaktavyam / naca tarhi avadhitvamevāstu iti vācyam / nirupādānotpattiprasaṅgāt / ataḥ śṛṅgasyaivopādanatvāttatra pañcamīśravaṇādupādāne pañcamīti / tatrāha na hīti // na hy upādānataivātra ... atra śṛṅgādāvupādānate(taiye)ti na vaktavyam / apariṇatabhāgasya śarāṅkurāderatyantabhinnasya pramitatvāt / anyathedamasyopādānamidaṃ neti vyavasthānupapatteriti hiśabdārthaḥ / kathaṃ tarhi śṛṅgāditi prayoga ityata āha bāhyāvayaveti // *4,342* ... bāhyāvayavagauravāt nanu kathamucyate śṛṅgādīnāṃ śarādīnprati nopādānatvamiti / tathā satyupādānāntarānupalambhāccharādīnāṃ nirupādanotpattiḥ prasajyetetyato 'bhisandhimudghāṭayati upādāneti // *4,360* śṛṅgāderuktarūpāpādānatve 'pi naca śarādīnāṃ nirupādānatvoktiprasaṅgaḥ / katipayānāṃ śṛṅgādyavayavānāṃ śarādyupādānatvābhyupagamāt / nacaivamanaikāntyatādavasthyam / yadyapyatra śṛṅgādau śarādyupādānaikadeśatvaṃ pra(tī)dṛśyate / tathāpyatra śṛṅgādau yasyaikadeśasyoktasya rūpāpādānatā sa eva brahmaṇo dṛṣṭānto bhavet / tata eva śarādīnāṃ bhedopalambhāt / na tūpādānabhāgaḥ / tatastadabhāvāt / etaduktaṃ bhavati / śṛṅgāderavayavā hi keciccharādīnāmupādānabhūtāḥ kecinnimittabhūtāḥ / tatra ye nimittabhūtāsteṣu hetuvṛttāvapi nānaikāntyam / teṣāṃ sapakṣapraviṣṭatvāt / ye tūpādānabhūtāsteṣāṃ vipakṣapraveśe 'pi na tatra hetuvṛttiriti kuto 'naikāntyamiti / yastu vaiyātyānmanyate / nātrāpādānatāsti / kintūpādānatvameva kevalam / tathā cānaikāntikatvamiti / sa praṣṭavyaḥ / kimatrāvinaṣṭa eva śṛṅgāvayavyupādānamityabhiprāyaḥ, kiṃ vā śṛṅge 'vinaṣṭe tadavayavāḥ sarve 'pīti, uta naṣṭe śṛṅge tadavayavāḥ sarve 'pīti / nādya ityāha nahīti // atra śṛṅge / tathātve suvarṇavacchare śṛṅgasyāpi pratītiprasaṅgāditi hiśabdārthaḥ / na dvitīya ityāha nahīti // avinaṣṭṛṅgeṣu tadavayaveṣu sarveṣu śarādyupādānataiveti na yuktam / tathā sati śṛṅgaśarayoḥ samānadeśatāprasaṅgāditi hiśabdena sūcayati / na tṛtīya ityāha nahīti // atra sarveṣvapi śṛṅgāvayaveṣu śṛṅganāśottaraṃ śarādyupādānataiveti na yujyate / ato nānaikāntyamiti hiśabdaḥ / kuto na yujyata ityata āha bāhyeti // kāryādbāhyānāmapariṇatānāmavayavānāmupalambhāt / apariṇatasyāpyupādānatve 'tiprasaṅgāt / *4,363* nanu śṛṅgaṃ cennaṣṭaṃ kathaṃ tarhi śarotpattyanantaramapi śṛṅgapratyayaprayogāvityato gauravādityuktam / samādhānaṃ pūrvavat / mā bhūdbhedopalambhasyātra vyabhicāraḥ / tathāpi yaduktaṃ nācetanavikāraścetana iti tadatra vyabhicarati / acetanādgomayādeḥ cetanasya vṛścikāderjananadarśanādityata āha naceti // na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.