सुषुप्तौ हीन्द्रियाणामुपरतत्वान्न बाह्यप्रत्यक्षानुमानागमानां तत्र प्रवृत्तिः । अस्ति तदापि कालप्रतिभासः । एतावन्तं कालं सुखमहमस्वाप्समिति सुषुप्त्युत्थितस्य परामर्शदर्शनात् न ह्यननुभूतस्य परामर्शो युज्यते, अतिप्रसङ्गात् । अतः परिशेषात्साक्षिवेद्य एवेति गम्यते । *४,४९८* अत्रायं प्रयोगः । कालः बाह्यप्रत्यक्षाद्यतिरिक्तप्रमाणवेद्यः, असत्स्वपि तेषु प्रतीयमानत्वात्, यद्यस्मिन्निति प्रतीयते तत्ततो ऽरिक्तप्रमाणवेद्यम् । यथासति चक्षुषि प्रतीयमानो गन्धस्तदतिरिक्तघ्राणवेद्य इति । *४,४९९* स्यादेतदेवम् । यदि सु(षु)प्तावनुभूयमानस्यायं परामर्शो भवेत् । नैतदस्ति । किन्तु तदैवातीतं सुषुप्तिकालमनुभूय तदातनो दुःखाभावो ऽनुमीयत इत्यत आह अतीतेति ॥ अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ उत्थितस्य किं साक्षिणातीतकालानुभवमभ्युपगम्य सुखपरामर्शो निराक्रियते उत प्रमाणान्तरेण । आद्ये सिद्धं नः समीहितम्, परेणापि कालस्य साक्षिवेद्यतया अङ्गीकृतत्वात् । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते । असाक्षिगोचरौ साक्षीतरप्रमाणविषयौ । अथवा सौषुप्तिकप्रतीतिबलादस्तु वर्तमानकालस्य साक्षिवेद्यत्वम् । अतीतानागतकालयोस्तु साक्षिवेद्यत्वाभावात्कथं त्रैकालिकाबाध्यभावः साक्षिणा प्रपञ्चस्य सिद्धयतीत्यत आह अतीतेति ॥ अपिपदेन साक्षिप्रतीताविति समाकृष्टते । कुत इत्यत आह नेति ॥ साक्षीतरप्रमाणगोचरौ । प्रतीयते च । तस्मात्साक्षिगोचरावित्यर्थः । *४,५०१* तत्कथमेतदिति चेत् (न) । न तावत्पत्यक्षवेद्यः काल इत्युक्तम् । जातिबधिराणामपि प्रतिभासनात् नागमवेद्यो ऽपि । अनुमानमपि, कालमेव पक्षीकृत्य प्रवर्तते ऽन्यद्वा । नाद्य इत्याह पक्षीकर्तुमिति ॥ पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते
suṣuptau hīndriyāṇāmuparatatvānna bāhyapratyakṣānumānāgamānāṃ tatra pravṛttiḥ / asti tadāpi kālapratibhāsaḥ / etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpsamiti suṣuptyutthitasya parāmarśadarśanāt na hyananubhūtasya parāmarśo yujyate, atiprasaṅgāt / ataḥ pariśeṣātsākṣivedya eveti gamyate / *4,498* atrāyaṃ prayogaḥ / kālaḥ bāhyapratyakṣādyatiriktapramāṇavedyaḥ, asatsvapi teṣu pratīyamānatvāt, yadyasminniti pratīyate tattato 'riktapramāṇavedyam / yathāsati cakṣuṣi pratīyamāno gandhastadatiriktaghrāṇavedya iti / *4,499* syādetadevam / yadi su(ṣu)ptāvanubhūyamānasyāyaṃ parāmarśo bhavet / naitadasti / kintu tadaivātītaṃ suṣuptikālamanubhūya tadātano duḥkhābhāvo 'numīyata ityata āha atīteti // atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau utthitasya kiṃ sākṣiṇātītakālānubhavamabhyupagamya sukhaparāmarśo nirākriyate uta pramāṇāntareṇa / ādye siddhaṃ naḥ samīhitam, pareṇāpi kālasya sākṣivedyatayā aṅgīkṛtatvāt / dvitīye tvidamupatiṣṭhate / asākṣigocarau sākṣītarapramāṇaviṣayau / athavā sauṣuptikapratītibalādastu vartamānakālasya sākṣivedyatvam / atītānāgatakālayostu sākṣivedyatvābhāvātkathaṃ traikālikābādhyabhāvaḥ sākṣiṇā prapañcasya siddhayatītyata āha atīteti // apipadena sākṣipratītāviti samākṛṣṭate / kuta ityata āha neti // sākṣītarapramāṇagocarau / pratīyate ca / tasmātsākṣigocarāvityarthaḥ / *4,501* tatkathametaditi cet (na) / na tāvatpatyakṣavedyaḥ kāla ityuktam / jātibadhirāṇāmapi pratibhāsanāt nāgamavedyo 'pi / anumānamapi, kālameva pakṣīkṛtya pravartate 'nyadvā / nādya ityāha pakṣīkartumiti // pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.