*५,७८* व्याख्यानान्तरनिरासाय नित्ययेत्येतत्सदा विद्यमानयेति व्याख्यातम् । वाक्यशेषे हि बहुकालीना अपि स्मृतीरनित्यपक्षे निक्षिप्य श्रुतिमेव नित्यामाह । पौरुषेयतामपि श्रुतयो ऽभिदधतीति चेन्न । आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेनापौरुषेयत्वे ऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादिति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थो ऽवगन्तव्यः । तथाच"ऋचः सामानि जज्ञिरेऽ"ऋग्वेद एवाग्नेरजयतऽ; इत्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमपि सम्भवति । सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति । *५,८१* यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति पिपीलिकेति ॥ पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः एडमूकलिपेरपि सांव्यावहारिकत्वदर्शनात् । किञ्चेतरत्राप्यनुमाने किमेडमूकव्यावृत्त्यर्थं किमपि विशेषणमुपादेयमुत नेति वाच्यम् । नाद्यः । सन्दिग्धासिद्धिप्रसङ्गात् । निर्णीतलेखकैव लिपिरनुमानमिति चेन्न । अनिर्णीतलेखकाया अपि सांव्यावहारिकत्वात् । न द्वितीयः । एडमूकलिपावनैकान्त्यात् । अथ मूललेखकबुद्धिस्थशब्दार्थानुमाने न को ऽपि दोष इति मतम् । तदपि न । पिपीलिकालिपावनैकान्त्यात् । तद्वयावर्तने च सन्दिग्धासिद्धेः । नहि पिपीलिकालिपेः पुरुषलिपेरस्ति कश्चिद्विशेषो येन नेयं पिपीलिकालिपिरिति निश्चिनुयात् । तस्मात्पुरुषलिपिरपि पदमिव पदार्थस्य वर्णानां स्मरणहेतुरेष्यव्या । तत्समं पिपीलिकालिपावपि । स्मृतेश्च प्रमितत्वं वक्ष्यामः । *५,८५* ननु प्रमात्वे ऽपि स्मृतेर्न तद्धेतुमात्रस्य प्रामाण्यम् । प्रमात्रादीनामपि तत्प्रसङ्गात् । किन्तु साधकतमस्यैव । तच्च मन एवेति सिद्धान्तः । लिपिदर्शनादिकं तु संस्कारो द्वेधाभिधसहकारिसम्पादनेनैव चरितार्थमिति कथं तस्य प्रामाण्यम् । मैवम् । अर्थसन्निकर्षलक्षणावान्तरव्यापारसहितं हीन्द्रियं प्रत्यक्षं नेन्द्रियमात्रम् । मनसश्च स्मरणोदये संस्कारोद्बोध एवार्थसन्निकर्षः । तथाच चक्षुष इवार्थोपसर्पणतत्संयोगसहितस्य प्रामाण्यमेवं लिपिदर्शनतदुद्बुद्धसंस्कारसहितस्यैव मनस इति कथं न लिपेः प्रामाण्यम् । केवलायास्तु नास्तीति चेत् । श्रुतेरपि तन्नाङ्गीक्रियत एवेति । नन्वत्र प्रमाणशब्दो भावसाधनो वा स्यात्कारणसाधनो वा । आद्ये पिपीलिकालिपिः प्रमाणमिति सामानाधिकरण्यं न स्यात् । द्वितीये तु प्रमाणीति भवितव्यम् । कथं वेदाः प्रमाणं स्मृतिः प्रमाणमिति । प्रमाणमिति सामान्येनोद्दिश्य वेदादित्वविधानात् । अन्यथा तत्रापि दौर्घट्यमेवेति । मैवम् । भावसाधनत्वाभ्युपगमात् । सामानाधिकरण्यं तु भाक्तमिति । *५,८९* ननु च श्रुतेः सम्यगनुभवसाधनत्वेन प्रामाण्यमिष्यं नतु स्मारकत्वेन । तथाच न श्रुतिः सम्यगनुभवसाधनबुद्धिपूर्वकत्वात्पिपीलिकालिपिवदित्यनुमास्यत इत्यत आह यथेति ॥ यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम्
*5,78* vyākhyānāntaranirāsāya nityayetyetatsadā vidyamānayeti vyākhyātam / vākyaśeṣe hi bahukālīnā api smṛtīranityapakṣe nikṣipya śrutimeva nityāmāha / pauruṣeyatāmapi śrutayo 'bhidadhatīti cenna / āptoktatvasya duravadhāraṇatāyāḥ prāguktatvena pauruṣeyatve prāmāṇyāvadhāraṇānupapattiprasaṅgena durbalatvāt / prāmāṇyasya svatastvenāpauruṣeyatve 'pi kāraṇābhāvātprāmāṇyaṃ na syāditi prasaṅgasyābhāsatvāt / prabalaśrutyanusāreṇa tattatpuruṣapravartitatvameva tāsāmartho 'vagantavyaḥ / tathāca"ṛcaḥ sāmāni jajñire'"ṛgveda evāgnerajayata'; ityādyupapannaṃ bhavati / na hyekaṃ vākyamanekakartṛkamapi sambhavati / sambhavati tvanekapravartitamiti / *5,81* yadapi pipīlikālipivadabuddhipūrvakatvādaprāmāṇyaṃ śruteriti, tannirākaroti pipīliketi // pipīlikālipiścāpi pramāṇamavirodhataḥ eḍamūkaliperapi sāṃvyāvahārikatvadarśanāt / kiñcetaratrāpyanumāne kimeḍamūkavyāvṛttyarthaṃ kimapi viśeṣaṇamupādeyamuta neti vācyam / nādyaḥ / sandigdhāsiddhiprasaṅgāt / nirṇītalekhakaiva lipiranumānamiti cenna / anirṇītalekhakāyā api sāṃvyāvahārikatvāt / na dvitīyaḥ / eḍamūkalipāvanaikāntyāt / atha mūlalekhakabuddhisthaśabdārthānumāne na ko 'pi doṣa iti matam / tadapi na / pipīlikālipāvanaikāntyāt / tadvayāvartane ca sandigdhāsiddheḥ / nahi pipīlikālipeḥ puruṣaliperasti kaścidviśeṣo yena neyaṃ pipīlikālipiriti niścinuyāt / tasmātpuruṣalipirapi padamiva padārthasya varṇānāṃ smaraṇahetureṣyavyā / tatsamaṃ pipīlikālipāvapi / smṛteśca pramitatvaṃ vakṣyāmaḥ / *5,85* nanu pramātve 'pi smṛterna taddhetumātrasya prāmāṇyam / pramātrādīnāmapi tatprasaṅgāt / kintu sādhakatamasyaiva / tacca mana eveti siddhāntaḥ / lipidarśanādikaṃ tu saṃskāro dvedhābhidhasahakārisampādanenaiva caritārthamiti kathaṃ tasya prāmāṇyam / maivam / arthasannikarṣalakṣaṇāvāntaravyāpārasahitaṃ hīndriyaṃ pratyakṣaṃ nendriyamātram / manasaśca smaraṇodaye saṃskārodbodha evārthasannikarṣaḥ / tathāca cakṣuṣa ivārthopasarpaṇatatsaṃyogasahitasya prāmāṇyamevaṃ lipidarśanatadudbuddhasaṃskārasahitasyaiva manasa iti kathaṃ na lipeḥ prāmāṇyam / kevalāyāstu nāstīti cet / śruterapi tannāṅgīkriyata eveti / nanvatra pramāṇaśabdo bhāvasādhano vā syātkāraṇasādhano vā / ādye pipīlikālipiḥ pramāṇamiti sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt / dvitīye tu pramāṇīti bhavitavyam / kathaṃ vedāḥ pramāṇaṃ smṛtiḥ pramāṇamiti / pramāṇamiti sāmānyenoddiśya vedāditvavidhānāt / anyathā tatrāpi daurghaṭyameveti / maivam / bhāvasādhanatvābhyupagamāt / sāmānādhikaraṇyaṃ tu bhāktamiti / *5,89* nanu ca śruteḥ samyaganubhavasādhanatvena prāmāṇyamiṣyaṃ natu smārakatvena / tathāca na śrutiḥ samyaganubhavasādhanabuddhipūrvakatvātpipīlikālipivadityanumāsyata ityata āha yatheti // yathā drauṇerulūkena kṛtamapyāsa bodhakam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.