अविरुद्धं ॥। यथाबुद्धिपूर्वकमप्येकेनोलूकेन कृतमनेककाकनाशनमश्वत्थाम्नो ऽहमेक एवानेकान्वधिष्यामीत्यस्यार्थस्य बोधकं सम्यगनुभवं प्रति साधनं जातम् । तथा श्रुतिरबुद्धिपूर्वापि सम्यगनुभवसाधनम् । एतदुक्तं भवति । अबुद्धिपूर्वकत्वं किमनादित्वं विवक्षितम्, सादित्वे ऽपि बुद्धिजन्यत्वाभावो वा प्रतिपाद्याथर्बुद्धिपूर्वकत्वाभावो वानेनैतदेवं प्रतिपादयिष्यामीत्यभिसन्धिपूर्वकतावैधुर्यं वा । नाद्यः । पिपीलिकालिपावभावात् । गगनमेव दृष्टान्तो भविष्यतीति चेत् । तथापि श्रुतेरनादित्वस्य परेणानङ्गीकृतत्वेनासिद्धेः । न द्वितीयः । उत्पद्यमानं बुद्धिजन्यमेवेति मयाङ्गीकृतत्वात् । न तृतीयचतुर्थौ । उलूककृतव्यापारे व्यभिचारादिति । यद्यपि प्रत्यक्षे व्यभिचारो ऽत्र वक्तुं शक्यते । तथापि ज्ञातकारणसजतीयत्वेन शक्यपरिहारो ऽसाविति नोदितः । अनुमानमात्रे सुवचो ऽपि चेतनव्यापारविषयस्य तथाभूत एव शाकुने प्रदर्शयितुमुचित इति न प्रदर्शितः । ननु शाकुनमर्थविसंवाद्यपि दृश्यते । सत्यम् । यत्तु प्रमाणाविरुद्धं तद्वयभिचारस्थलं भविष्यतीति भावेनोक्तम् अविरुद्धमिति ॥ शाकुनमात्रे व्यभिचारस्य दर्शयितुं शक्यत्वे ऽप्यागमिकत्वेन विसंवादानर्हतयेदमुदाहृतम् । नन्वासेति कथम् । अस्तेर्भूरित्यस्य नित्यत्वात् । विभक्तिप्रतिरूपकं चाव्ययं भवतीति वचनादव्ययमेतदिति न दोषः । विभक्तिप्रतिरूपकमित्युच्यते । नचैवं विभक्तिरस्ति । न नास्ति । आमन्तानुप्रयोगस्य विद्यमानत्वात् । *५,९६* नन्वेवं तर्हि प्रयुज्यते । श्रुतिर्न सम्यगनुभवसाधनं शब्दत्वे सत्यबुद्धिपूर्वकत्वादिति । यद्वा श्रुतिर्नागमो ऽबुद्धिपूर्वकत्वादिति । अबुद्धिपूर्वकत्वं च विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानपूर्वकत्वाभावः । आद्य(स्यापि)स्य पिपीलिकालिपावप्रवेशे ऽप्युन्मत्तवाक्यं दृष्टान्तो भविष्यति । न चोन्मत्तवाक्यमपि प्रमाणं प्रमाणविरुद्धत्वादित्यत आह विरुद्धं त्विति ॥ ॥। विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् प्रमाणविरुद्धं यदुन्मत्तवाक्यं तत् प्रमाणविरोधादेव बाधितमयथार्थमिति यावत् । न तूक्तहेतुभ्यामिति । सोपाधिकतामनेनाचष्टे । अत एवाप्ताप्रणीतवाक्यत्वहेतुरप्यपास्तः । अयमभिसन्धिः । न तावत्सम्यगनुभवसाधनत्वाभावो ज्ञानसाधनत्वाभावेन । ज्ञानसाधनत्वस्योभयसिद्धत्वात् । नापि स्मृतिसाधनत्वेन । अननुभूतविषयत्वसम्मतेः । ततो विपरीतबोधकत्वेनैवेति वाच्यम् । एवं द्वितीयप्रयोगे ऽपि न तावदनागमत्वमशब्दत्वेन । शब्दत्वस्योभयसम्मतत्वात् । तस्मादयथाथर्त्वेनेति वक्तव्यम् । एवं तृतीयप्रयोगे ऽपि साध्यनिष्कषर्ः कर्तव्यः । तथाच तत्र प्रमाणबाधितत्वमुपाधिः । यद्वानुभवसाधनत्वावच्छिन्ने प्रथमसाध्ये, वाक्यत्वावच्छिन्ने द्वितीयसाध्ये बोधकत्वावच्छिन्ने तृतीये चायमुपाधिरिति । नन्वस्योपाधेर्यदयथार्थं तत्प्रमाणविरुद्धमिति साध्यव्यापकत्वे ऽपि साधनाव्यापकत्वं कथमित्यत आह विरोधेति ॥ विरोधादर्शनात् ॥। पक्षीकृतायां श्रुतावुक्तसाधनसद्भावे ऽपि प्रमाणविरोधस्यादशर्नात् । साधनाव्यापकत्वमिति शेषः । अत्र विरोधाभावादिति वक्तव्ये ऽदर्शनादित्युक्तं विरोधाभावसाधनार्थमिति द्रष्टव्यम् । *५,१००* किमतो यद्येवं प्रमाणविरुद्धत्वमुपाधिरिति चेत् । उपाधेः प्रतिपक्षोन्नायकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनानुमानानां सत्प्रतिपक्षत्वमित्याशयेनाह तस्मादिति ॥ ॥। तस्माद् वेदप्रामाण्यमिष्यते
aviruddhaṃ ... yathābuddhipūrvakamapyekenolūkena kṛtamanekakākanāśanamaśvatthāmno 'hameka evānekānvadhiṣyāmītyasyārthasya bodhakaṃ samyaganubhavaṃ prati sādhanaṃ jātam / tathā śrutirabuddhipūrvāpi samyaganubhavasādhanam / etaduktaṃ bhavati / abuddhipūrvakatvaṃ kimanāditvaṃ vivakṣitam, sāditve 'pi buddhijanyatvābhāvo vā pratipādyātharbuddhipūrvakatvābhāvo vānenaitadevaṃ pratipādayiṣyāmītyabhisandhipūrvakatāvaidhuryaṃ vā / nādyaḥ / pipīlikālipāvabhāvāt / gaganameva dṛṣṭānto bhaviṣyatīti cet / tathāpi śruteranāditvasya pareṇānaṅgīkṛtatvenāsiddheḥ / na dvitīyaḥ / utpadyamānaṃ buddhijanyameveti mayāṅgīkṛtatvāt / na tṛtīyacaturthau / ulūkakṛtavyāpāre vyabhicārāditi / yadyapi pratyakṣe vyabhicāro 'tra vaktuṃ śakyate / tathāpi jñātakāraṇasajatīyatvena śakyaparihāro 'sāviti noditaḥ / anumānamātre suvaco 'pi cetanavyāpāraviṣayasya tathābhūta eva śākune pradarśayitumucita iti na pradarśitaḥ / nanu śākunamarthavisaṃvādyapi dṛśyate / satyam / yattu pramāṇāviruddhaṃ tadvayabhicārasthalaṃ bhaviṣyatīti bhāvenoktam aviruddhamiti // śākunamātre vyabhicārasya darśayituṃ śakyatve 'pyāgamikatvena visaṃvādānarhatayedamudāhṛtam / nanvāseti katham / asterbhūrityasya nityatvāt / vibhaktipratirūpakaṃ cāvyayaṃ bhavatīti vacanādavyayametaditi na doṣaḥ / vibhaktipratirūpakamityucyate / nacaivaṃ vibhaktirasti / na nāsti / āmantānuprayogasya vidyamānatvāt / *5,96* nanvevaṃ tarhi prayujyate / śrutirna samyaganubhavasādhanaṃ śabdatve satyabuddhipūrvakatvāditi / yadvā śrutirnāgamo 'buddhipūrvakatvāditi / abuddhipūrvakatvaṃ ca vivakṣitārthatattvajñānapūrvakatvābhāvaḥ / ādya(syāpi)sya pipīlikālipāvapraveśe 'pyunmattavākyaṃ dṛṣṭānto bhaviṣyati / na conmattavākyamapi pramāṇaṃ pramāṇaviruddhatvādityata āha viruddhaṃ tviti // ... viruddhaṃ tu virodhādeva bādhitam pramāṇaviruddhaṃ yadunmattavākyaṃ tat pramāṇavirodhādeva bādhitamayathārthamiti yāvat / na tūktahetubhyāmiti / sopādhikatāmanenācaṣṭe / ata evāptāpraṇītavākyatvaheturapyapāstaḥ / ayamabhisandhiḥ / na tāvatsamyaganubhavasādhanatvābhāvo jñānasādhanatvābhāvena / jñānasādhanatvasyobhayasiddhatvāt / nāpi smṛtisādhanatvena / ananubhūtaviṣayatvasammateḥ / tato viparītabodhakatvenaiveti vācyam / evaṃ dvitīyaprayoge 'pi na tāvadanāgamatvamaśabdatvena / śabdatvasyobhayasammatatvāt / tasmādayathāthartveneti vaktavyam / evaṃ tṛtīyaprayoge 'pi sādhyaniṣkaṣarḥ kartavyaḥ / tathāca tatra pramāṇabādhitatvamupādhiḥ / yadvānubhavasādhanatvāvacchinne prathamasādhye, vākyatvāvacchinne dvitīyasādhye bodhakatvāvacchinne tṛtīye cāyamupādhiriti / nanvasyopādheryadayathārthaṃ tatpramāṇaviruddhamiti sādhyavyāpakatve 'pi sādhanāvyāpakatvaṃ kathamityata āha virodheti // virodhādarśanāt ... pakṣīkṛtāyāṃ śrutāvuktasādhanasadbhāve 'pi pramāṇavirodhasyādaśarnāt / sādhanāvyāpakatvamiti śeṣaḥ / atra virodhābhāvāditi vaktavye 'darśanādityuktaṃ virodhābhāvasādhanārthamiti draṣṭavyam / *5,100* kimato yadyevaṃ pramāṇaviruddhatvamupādhiriti cet / upādheḥ pratipakṣonnāyakatvasya vakṣyamāṇatvenānumānānāṃ satpratipakṣatvamityāśayenāha tasmāditi // ... tasmād vedaprāmāṇyamiṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.