तत्र तासु त्रिविधासु युक्तिषु । प्रत्यक्षागमूलेति । प्रत्यक्षमूलाऽगममूला चेत्यर्थः । युक्तिमूलापि हि युक्तिरन्ततः प्रत्यक्षागममूलैव(द्र)एष्यव्या । अन्यथा तन्मूलयुक्तेनिर्र्मूलत्वमनवस्था वाऽपद्येत । तथाच प्रत्यक्षाद्यपेक्षत्वेन साम्ये ऽपि बहुसंविधानानपेक्षयोः प्रत्यक्षागममूलयोर्युक्त्योः प्रबलत्वं तदपेक्षायास्तु युक्तिमूलाया दुर्बलत्वं युक्तमेव । तथाच प्रबलयोर्(युक्त्योर्)यदेदृशी दशा तदा का (वार्ता) दुर्बलाया युक्तेरागमबाधनादाविति । *५,११९* तदेवमप्रामाण्ये प्रमाणविरोधस्यैव प्रयोजकत्वाच्छत्यादेश्च प्रत्यक्षागमविरोधाभावात् । अनुमानविरोधस्याप्रयोजकत्वान्नाप्रामाण्यम् । किन्नाम बोधकत्वेन स्वत एव प्रामाण्यमित्युपपादितम् । तदेतत्प्रमाणाप्रमाणविवेकमविदुषां दुरवधारणमित्युद्देशलक्षणविभागपरीक्षाभिस्तन्निरूपणार्थमुत्तरो ग्रन्थसन्दर्भः । नच सांव्यावहारिकत्वात्प्रमाणादेः किं तन्निरूपणेनेति वाच्यम् । तथापि स्वरूपसङ्खयाविषयफलगोचराणां वादिविवादानां विद्यमानत्वेन निरूपणार्हत्वात् । यद्यप्येषो ऽर्थस्तर्कशास्त्रस्य विषयो न मीमांसाशास्त्रस्य । तथापि शिष्यहितैषिणा भाष्यकृता प्रसङ्गागतो निरूप्यते । यथा पूवर्मीमांसाभाष्यकारेणेत्यदोषः । अत एव प्रमाणलक्षणादौ निरूपितस्यार्थस्य पुनरत्र निरूपणं न दोषाय । एकीकृत्य निरूपणस्यापि शिष्यहितार्थत्वात् । *५,१२१* तत्र निर्धारित(निर्ज्ञात)स्वरूपस्यैव सङ्खयादिजिज्ञासा । लक्षणं च तन्निर्धारणोपायः । नच सामान्यलक्षणेन विना विशेषलक्षणा(स्या)वसर इत्यतः प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रथमं तावदाह याथार्थ्यमेवेति ॥ याथार्थ्यमेव मानत्वं ॥। अव्यापकत्व(धर्म)स्य लक्षणदोषतावादस्तु सर्वस्यापि लिलक्षयिषितत्वे द्रष्टव्यः । *५,१७८* यद्वान्यत्र लक्षणान्तराभावनिश्चयनिमित्ता तदुक्तिः । वस्तुतस्त्वेकमिवानेकमपि स्वस्वाश्रये व्यावृत्त्यादिकं कुर्वद्भवत्येव लक्षणम् । अत एव कणादः क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणमिति क्रियावत्त्वमपि द्रव्यलक्षणत्वेनाह । क्रियावद्ग्रहणमन्यार्थमिति चेत् । तत्किमव्यापकस्य लक्षणतानुपपत्तेरन्यथाव्याख्यानमुत निमित्तान्तरात् । नान्त्यः । तददर्शनात् । न प्रथमः । अनुपपत्तेरपाकृतत्वात् । *५,१८१* ननु (च) अत्र पृथिव्यादीनि नवापि पक्षीकृत्यैतानि द्रव्याणि क्रियावत्त्वादिति प्रयोक्तव्यम्, क्रियावन्त्येव वा मूर्तानि । नाद्यः भागासिद्धेः । न द्वितीयः । अनध्यवसितत्वात् । तत्कथं नानुपपत्तिः । मैवम् । कैश्चिदनध्यवसितस्य दोषतानङ्गीकारात् । येषां च स दोषस्तेषामप्युपदेशादिना घटादेर्द्रव्यत्वनिश्चये सति तदितरमूर्तपक्षीकारेण द्रव्यत्वसाधने कीदृशो दोषः स्यादित्यलम् । *५,१८२* केचिद्वादिनो विज्ञानस्य प्रामाण्यमास्थिषत । अपरे तु तत्कारणस्य । तत् किमत्र तत्त्वम् । द्वयमपीति ब्रूमः । प्रमितिः प्रमाणम्, प्रमीयते ऽनेनेति प्रमाणमिति भावकरणयोः प्रमाणशब्दस्य सामर्थ्यात् । यद्यपि ल्युट् भावकारणयोरिवाधिकरणे ऽपि स्मर्यते । तथापि प्रमाणशब्दस्याभिधानाभावान्न तत्र वृत्तिः । कृत्तद्धितसमासानामभिधानाधीनत्वात् । नन्वस्ति विप्राः प्रमाणमित्यधिकरणे ऽपि प्रयोगः । मैवम् । विप्राणां प्रमायां (प्रमां प्रति) स्वातन्त्र्येण कर्तॄणामधिकरणत्वाभावात् । नहि क्रियाधारो ऽधिकरणम् । किन्नाम कर्तृकर्मणोः क्रियाश्रययोर्धारणक्रियां प्रति य आधारस्तत्कारकम् । तस्मात्तदीयविज्ञानस्य वाक्यस्य वा प्रामाण्याद्विप्राः प्रमाणमित्युपचर्यते । यदि तर्हि विज्ञानं तत्कारणं च प्रमाणं द्वयमपि । तत्रोभयत्र याथार्थ्यापरपर्यायं प्रामाण्यं किमेकप्रकारं वर्तते, उतानेकप्रकारम् । आद्ये विज्ञानं केवलप्रमाणं प्रत्यक्षानुमानागमलक्षणं तत्कारणमनुप्रमाणमिति सिद्धान्तविरोधापातः । द्वितीये लक्षणस्यानुपपत्तिः । प्रकारद्वयस्यान्योन्यस्मिन्नवर्तनेनाव्याप्तत्वादित्यत आह तदिति ॥ ॥। तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः करणभूतयोः प्रत्यक्षानुमानयोस्त्वमुख्यमिति शेषः । एतच्च (स्पष्टी)स्फुटीकरिष्यते । *५,१८५* स्यादेतत् । यदि याथार्थ्यं प्रमाणलक्षणं स्यात् । नच तत्सम्भवत्यतिव्याप्तेः । तथाहि । योग्यता, वीप्सा, पदार्थानतिवृत्तिः, सादृश्यं चेति यताशब्दार्थाः । अर्थशब्दश्चाभिधेयधनवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु वर्तते । तत्र सादृश्यार्थस्य यथाशब्दस्य तावदत्र न परिग्रहः । "यथासादृश्येऽ; इत्यव्ययीभावविधाने विशेषणात् । समासान्तरस्य च असामर्थ्यादिप्रतिहतत्वात् । अत एव यथार्थानुभवः प्रमेत्यत्र किं याथार्थ्यमर्थसादृश्यमित्यादिः कस्यचित्प्रश्चो ऽनुपपन्नः । नापि योग्यतावीप्सार्थस्य । वाक्यशेषा(दोषा)भावेनार्थयोग्यताया (अर्थानां) अर्थवीप्साया वा प्रामाण्यापत्तेः । तस्मात्पदार्थाननिवृत्त्यर्थस्येदं ग्रहणम् । अर्थशब्दस्याभिधेयवाचिनो ग्रहणे अव्याप्तिप्रसङ्गात् विषयापरपर्यायवस्वचनस्यैव ग्रहणम् । तथा चार्थं विषयं नातिवर्तते न व्यभिचरति यत्तत्प्रमाणमित्युक्तं स्यात् । एतच्च सकर्मकक्रियामात्रे ऽस्ति । नहि गमनं गम्यमतिवर्तते, नापि छिदा छेद्यम् । यदेव(हि) गत्यादिना प्राप्यं तदेव गम्यादि । ततो नेदं लक्षणमित्यत आह अर्थत्वमिति ॥ अर्थत्वमर्यतैव स्यान् ॥। अर्थतैव ज्ञेयतैवार्थत्वमर्थशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमस्माकं विवक्षि(ता)तं स्यात् । नतु विषयत्वमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । यथाशब्दस्य पदार्थानतिवृत्तिवाचित्वमङ्गीकृतमेव । अर्थशब्दस्तु न विषयपर्यायो गृह्यते । किन्तु ज्ञेयवाची । यद्यपि न तत्र तस्य रूढिस्तथाप्यर्यत(इत्यर्थ)इति व्युत्पत्या तद्वाचितास्त्येव । अर्तेरौणादिकस्य थन्प्रत्ययस्य प्रसिद्धत्वात् । गत्यर्थानां च ज्ञानार्थत्वादिति । नन्वर्थतेति कथम् । "अर्यः स्वामिवैश्ययोःऽ; इति विशेषणात् । मैवम् । स्वामित्वोपचारात् । अर्थो हि ज्ञानाद्यपेक्षया प्रधानं विवक्ष्यते । *५,१९५* किमतो यद्येवं ज्ञेयतैवार्थत्वमित्यत आह नेति ॥ ॥। न क्रियार्थेषु सा मता
tatra tāsu trividhāsu yuktiṣu / pratyakṣāgamūleti / pratyakṣamūlā'gamamūlā cetyarthaḥ / yuktimūlāpi hi yuktirantataḥ pratyakṣāgamamūlaiva(dra)eṣyavyā / anyathā tanmūlayuktenirrmūlatvamanavasthā vā'padyeta / tathāca pratyakṣādyapekṣatvena sāmye 'pi bahusaṃvidhānānapekṣayoḥ pratyakṣāgamamūlayoryuktyoḥ prabalatvaṃ tadapekṣāyāstu yuktimūlāyā durbalatvaṃ yuktameva / tathāca prabalayor(yuktyor)yadedṛśī daśā tadā kā (vārtā) durbalāyā yukterāgamabādhanādāviti / *5,119* tadevamaprāmāṇye pramāṇavirodhasyaiva prayojakatvācchatyādeśca pratyakṣāgamavirodhābhāvāt / anumānavirodhasyāprayojakatvānnāprāmāṇyam / kinnāma bodhakatvena svata eva prāmāṇyamityupapāditam / tadetatpramāṇāpramāṇavivekamaviduṣāṃ duravadhāraṇamityuddeśalakṣaṇavibhāgaparīkṣābhistannirūpaṇārthamuttaro granthasandarbhaḥ / naca sāṃvyāvahārikatvātpramāṇādeḥ kiṃ tannirūpaṇeneti vācyam / tathāpi svarūpasaṅkhayāviṣayaphalagocarāṇāṃ vādivivādānāṃ vidyamānatvena nirūpaṇārhatvāt / yadyapyeṣo 'rthastarkaśāstrasya viṣayo na mīmāṃsāśāstrasya / tathāpi śiṣyahitaiṣiṇā bhāṣyakṛtā prasaṅgāgato nirūpyate / yathā pūvarmīmāṃsābhāṣyakāreṇetyadoṣaḥ / ata eva pramāṇalakṣaṇādau nirūpitasyārthasya punaratra nirūpaṇaṃ na doṣāya / ekīkṛtya nirūpaṇasyāpi śiṣyahitārthatvāt / *5,121* tatra nirdhārita(nirjñāta)svarūpasyaiva saṅkhayādijijñāsā / lakṣaṇaṃ ca tannirdhāraṇopāyaḥ / naca sāmānyalakṣaṇena vinā viśeṣalakṣaṇā(syā)vasara ityataḥ pramāṇasāmānyalakṣaṇaṃ prathamaṃ tāvadāha yāthārthyameveti // yāthārthyameva mānatvaṃ ... avyāpakatva(dharma)sya lakṣaṇadoṣatāvādastu sarvasyāpi lilakṣayiṣitatve draṣṭavyaḥ / *5,178* yadvānyatra lakṣaṇāntarābhāvaniścayanimittā taduktiḥ / vastutastvekamivānekamapi svasvāśraye vyāvṛttyādikaṃ kurvadbhavatyeva lakṣaṇam / ata eva kaṇādaḥ kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇamiti kriyāvattvamapi dravyalakṣaṇatvenāha / kriyāvadgrahaṇamanyārthamiti cet / tatkimavyāpakasya lakṣaṇatānupapatteranyathāvyākhyānamuta nimittāntarāt / nāntyaḥ / tadadarśanāt / na prathamaḥ / anupapatterapākṛtatvāt / *5,181* nanu (ca) atra pṛthivyādīni navāpi pakṣīkṛtyaitāni dravyāṇi kriyāvattvāditi prayoktavyam, kriyāvantyeva vā mūrtāni / nādyaḥ bhāgāsiddheḥ / na dvitīyaḥ / anadhyavasitatvāt / tatkathaṃ nānupapattiḥ / maivam / kaiścidanadhyavasitasya doṣatānaṅgīkārāt / yeṣāṃ ca sa doṣasteṣāmapyupadeśādinā ghaṭāderdravyatvaniścaye sati taditaramūrtapakṣīkāreṇa dravyatvasādhane kīdṛśo doṣaḥ syādityalam / *5,182* kecidvādino vijñānasya prāmāṇyamāsthiṣata / apare tu tatkāraṇasya / tat kimatra tattvam / dvayamapīti brūmaḥ / pramitiḥ pramāṇam, pramīyate 'neneti pramāṇamiti bhāvakaraṇayoḥ pramāṇaśabdasya sāmarthyāt / yadyapi lyuṭ bhāvakāraṇayorivādhikaraṇe 'pi smaryate / tathāpi pramāṇaśabdasyābhidhānābhāvānna tatra vṛttiḥ / kṛttaddhitasamāsānāmabhidhānādhīnatvāt / nanvasti viprāḥ pramāṇamityadhikaraṇe 'pi prayogaḥ / maivam / viprāṇāṃ pramāyāṃ (pramāṃ prati) svātantryeṇa kartṝṇāmadhikaraṇatvābhāvāt / nahi kriyādhāro 'dhikaraṇam / kinnāma kartṛkarmaṇoḥ kriyāśrayayordhāraṇakriyāṃ prati ya ādhārastatkārakam / tasmāttadīyavijñānasya vākyasya vā prāmāṇyādviprāḥ pramāṇamityupacaryate / yadi tarhi vijñānaṃ tatkāraṇaṃ ca pramāṇaṃ dvayamapi / tatrobhayatra yāthārthyāparaparyāyaṃ prāmāṇyaṃ kimekaprakāraṃ vartate, utānekaprakāram / ādye vijñānaṃ kevalapramāṇaṃ pratyakṣānumānāgamalakṣaṇaṃ tatkāraṇamanupramāṇamiti siddhāntavirodhāpātaḥ / dvitīye lakṣaṇasyānupapattiḥ / prakāradvayasyānyonyasminnavartanenāvyāptatvādityata āha taditi // ... tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ karaṇabhūtayoḥ pratyakṣānumānayostvamukhyamiti śeṣaḥ / etacca (spaṣṭī)sphuṭīkariṣyate / *5,185* syādetat / yadi yāthārthyaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ syāt / naca tatsambhavatyativyāpteḥ / tathāhi / yogyatā, vīpsā, padārthānativṛttiḥ, sādṛśyaṃ ceti yatāśabdārthāḥ / arthaśabdaścābhidheyadhanavastuprayojananivṛttiṣu vartate / tatra sādṛśyārthasya yathāśabdasya tāvadatra na parigrahaḥ / "yathāsādṛśye'; ityavyayībhāvavidhāne viśeṣaṇāt / samāsāntarasya ca asāmarthyādipratihatatvāt / ata eva yathārthānubhavaḥ prametyatra kiṃ yāthārthyamarthasādṛśyamityādiḥ kasyacitpraśco 'nupapannaḥ / nāpi yogyatāvīpsārthasya / vākyaśeṣā(doṣā)bhāvenārthayogyatāyā (arthānāṃ) arthavīpsāyā vā prāmāṇyāpatteḥ / tasmātpadārthānanivṛttyarthasyedaṃ grahaṇam / arthaśabdasyābhidheyavācino grahaṇe avyāptiprasaṅgāt viṣayāparaparyāyavasvacanasyaiva grahaṇam / tathā cārthaṃ viṣayaṃ nātivartate na vyabhicarati yattatpramāṇamityuktaṃ syāt / etacca sakarmakakriyāmātre 'sti / nahi gamanaṃ gamyamativartate, nāpi chidā chedyam / yadeva(hi) gatyādinā prāpyaṃ tadeva gamyādi / tato nedaṃ lakṣaṇamityata āha arthatvamiti // arthatvamaryataiva syān ... arthataiva jñeyataivārthatvamarthaśabdapravṛttinimittamasmākaṃ vivakṣi(tā)taṃ syāt / natu viṣayatvamityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / yathāśabdasya padārthānativṛttivācitvamaṅgīkṛtameva / arthaśabdastu na viṣayaparyāyo gṛhyate / kintu jñeyavācī / yadyapi na tatra tasya rūḍhistathāpyaryata(ityartha)iti vyutpatyā tadvācitāstyeva / arterauṇādikasya thanpratyayasya prasiddhatvāt / gatyarthānāṃ ca jñānārthatvāditi / nanvarthateti katham / "aryaḥ svāmivaiśyayoḥ'; iti viśeṣaṇāt / maivam / svāmitvopacārāt / artho hi jñānādyapekṣayā pradhānaṃ vivakṣyate / *5,195* kimato yadyevaṃ jñeyataivārthatvamityata āha neti // ... na kriyārtheṣu sā matā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.