तथाहि । ज्ञानयाथार्थ्यं किमदुष्यकरणजन्यत्वेनावधारणीयम्, उत दुष्यकरणाजन्यत्वेन, अथ प्रवृत्तिसामर्थ्येन, यद्वा ज्ञानान्तरसंवादेन, किंवा विसंवादाभावेन । नाद्यः । तस्यापि दुरवधारणत्वात् । ज्ञानयाथार्थ्येन तदनुमाने चेतरेतराश्रयत्वापत्तेः । नित्यज्ञानेषु तदभावाच्च । न द्वितीयः । अशक्यावधारणत्वात् । न तृतीयः । सर्वत्र तदभावात् । न चतुर्थः । सुखादिज्ञाने तदभावात् । ज्ञानमात्रसंवादाङ्गीकारे च धारावाहिकविभ्रमे(ऽपि) तद्ग्रहापत्तिः । यथार्थज्ञानसंवादाभ्युपगमे तु तत्तद्याथार्थ्यावधारणेनानवस्था । न पञ्चमः । असञ्जातबाधभ्रमेष्वपि तदापातात् । पुरुषदेशकालविकल्पानुपपत्तेश्चेति । मैवम् । तथा सति वेदान्तजनितविज्ञानस्यापि याथार्थ्यानवधारणप्रसङ्गात् । विषयसत्यत्वात्तदवधारणमिति चेत्तदेव कथम् । ज्ञानसामर्थ्यादिति चेत् । किं ज्ञानमात्रस्य सामर्थ्यमुत यथार्थतया निश्चितस्य । आद्ये शुक्तिरजतादेरपि सत्यतापत्तिः । द्वितीये(ऽपि) किमेतस्यैव ज्ञानस्योत ज्ञानान्तरस्य । न प्रथमः । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । अनवस्थाद्यापातात् । *५,२१२* अथ मन्येत स्वत एव विज्ञानानां प्रामाण्यग्रहः बाधेन क्वचिदपोद्यते । नच ब्रह्मज्ञानस्य बाधः सम्भवति । यथाशक्ति परीक्षायामपि तददर्शनात् । निर्मूलशङ्कायाश्च अनुदयात् । निरवधिकस्य निस्साक्षिकस्य बाधस्यादर्शनात् । अवध्यादिस्वीकारे च तस्यैव ब्रह्मत्वेन बाधितुमशक्यत्वादिति । तदेतत्समानमस्मन्मते ऽपि । विवृतश्चायमर्थस्तत्र तत्रेत्युपपन्नं याथार्थ्यस्य प्रमाणलक्षणत्वमिति । तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरिति न युक्तम् । तथा सति ज्ञानवच्छब्दस्यापि केवलत्वापत्तेः । इत्याशङ्कां सोपपत्तिकं परिहरति ज्ञानार्थ इति ॥ ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् यस्माज्ज्ञानार्थे ज्ञानविषये ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे शब्दविषये तदनन्तरं ज्ञेयतामुख्येति यावत् । तस्माज्ज्ञान एव याथार्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं मुख्यं, शब्दे त्वमुख्यम् । तथाच न तस्य केवलत्वापत्तिरित्यर्थः । ज्ञानार्थेष्वर्यता मुख्येति प्रकृतत्वाद्वक्तव्ये ऽर्यतापि गतिकर्मसु विद्यत इति गतावतिव्याप्तिस्तदवस्थेत्याशङ्कानिरासाय ज्ञेयतेत्यर्यताव्याख्यानं कृतम् । इदमुक्तं भवति । न ज्ञानसमकक्षतया शब्दे याथार्थ्यं मुख्यम् । किन्तु करण(मात्रा)त्रयापेक्षया । ज्ञान एव मुख्यं याथार्थ्यं करणेष्वपि निर्धारणायां शब्दे मुख्यम् । तदेते परममुख्यमुख्ये एकीकृत्य तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरित्युक्तमिति । *५,२१५* यद्वा तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरित्यत्रैवायमर्थो व्याख्यातव्यः । तथाहि । तद्याथार्थ्ये ज्ञाने मुख्यं करणेषु त्वमुख्यम् । करणेष्वपि किमेकप्रकारमनेकप्रकारं वेति जिज्ञासायां शब्दे मुख्यं प्रत्यक्षानुमानयोरमुख्यमित्युक्तम् । अत्र च शब्दशब्दने वेदमेवाधिकुरुते भगवान्मुनिः । तन्मुख्यताकथनस्यैव मीमांसोपयोगित्वात् । अन्यथा व्यर्थाया जिज्ञासायास्तत्परिहारस्य चासङ्गतिप्रसङ्गात् । यद्यपि ज्ञान(शब्द)शब्दौ द्वन्द्वनिर्दिष्यौ तथापि करणेष्वमुख्यमित्यत आह ज्ञानार्थ इति ॥ शब्द इत्युपलक्षणम् । प्रत्यक्षानुमानयोरपीति द्रष्टव्यम् । व्याख्यानं तु पूर्ववत् । शब्दस्य स्वशब्देनोपादानं (तु) पूर्वत्र ज्ञानसमकक्षतया प्रतीतिं वारयितुमिति । *५,२१६* ज्ञाने मुख्यं याथार्थ्यं करणेष्वमुख्यम् । तत्रापि शब्दे मुख्यमित्युक्तम् । तत्र ज्ञानकरणयोर्याथार्थ्यस्य मुख्यत्वामुख्यत्वोपपादनाय तद्विषययोर्ज्ञेयताया(यां) मुख्यामुख्यत्वे हेतुतयोक्ते । तदुपपादनार्थमाह यथार्थेति ॥ *५,२१७* यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः
tathāhi / jñānayāthārthyaṃ kimaduṣyakaraṇajanyatvenāvadhāraṇīyam, uta duṣyakaraṇājanyatvena, atha pravṛttisāmarthyena, yadvā jñānāntarasaṃvādena, kiṃvā visaṃvādābhāvena / nādyaḥ / tasyāpi duravadhāraṇatvāt / jñānayāthārthyena tadanumāne cetaretarāśrayatvāpatteḥ / nityajñāneṣu tadabhāvācca / na dvitīyaḥ / aśakyāvadhāraṇatvāt / na tṛtīyaḥ / sarvatra tadabhāvāt / na caturthaḥ / sukhādijñāne tadabhāvāt / jñānamātrasaṃvādāṅgīkāre ca dhārāvāhikavibhrame('pi) tadgrahāpattiḥ / yathārthajñānasaṃvādābhyupagame tu tattadyāthārthyāvadhāraṇenānavasthā / na pañcamaḥ / asañjātabādhabhrameṣvapi tadāpātāt / puruṣadeśakālavikalpānupapatteśceti / maivam / tathā sati vedāntajanitavijñānasyāpi yāthārthyānavadhāraṇaprasaṅgāt / viṣayasatyatvāttadavadhāraṇamiti cettadeva katham / jñānasāmarthyāditi cet / kiṃ jñānamātrasya sāmarthyamuta yathārthatayā niścitasya / ādye śuktirajatāderapi satyatāpattiḥ / dvitīye('pi) kimetasyaiva jñānasyota jñānāntarasya / na prathamaḥ / parasparāśrayaprasaṅgāt / na dvitīyaḥ / anavasthādyāpātāt / *5,212* atha manyeta svata eva vijñānānāṃ prāmāṇyagrahaḥ bādhena kvacidapodyate / naca brahmajñānasya bādhaḥ sambhavati / yathāśakti parīkṣāyāmapi tadadarśanāt / nirmūlaśaṅkāyāśca anudayāt / niravadhikasya nissākṣikasya bādhasyādarśanāt / avadhyādisvīkāre ca tasyaiva brahmatvena bādhitumaśakyatvāditi / tadetatsamānamasmanmate 'pi / vivṛtaścāyamarthastatra tatretyupapannaṃ yāthārthyasya pramāṇalakṣaṇatvamiti / tanmukhyaṃ jñānaśabdayoriti na yuktam / tathā sati jñānavacchabdasyāpi kevalatvāpatteḥ / ityāśaṅkāṃ sopapattikaṃ pariharati jñānārtha iti // jñānārthe jñeyatā mukhyā śabdārthe tadanantaram yasmājjñānārthe jñānaviṣaye jñeyatā mukhyā śabdārthe śabdaviṣaye tadanantaraṃ jñeyatāmukhyeti yāvat / tasmājjñāna eva yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ mukhyaṃ, śabde tvamukhyam / tathāca na tasya kevalatvāpattirityarthaḥ / jñānārtheṣvaryatā mukhyeti prakṛtatvādvaktavye 'ryatāpi gatikarmasu vidyata iti gatāvativyāptistadavasthetyāśaṅkānirāsāya jñeyatetyaryatāvyākhyānaṃ kṛtam / idamuktaṃ bhavati / na jñānasamakakṣatayā śabde yāthārthyaṃ mukhyam / kintu karaṇa(mātrā)trayāpekṣayā / jñāna eva mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvapi nirdhāraṇāyāṃ śabde mukhyam / tadete paramamukhyamukhye ekīkṛtya tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityuktamiti / *5,215* yadvā tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityatraivāyamartho vyākhyātavyaḥ / tathāhi / tadyāthārthye jñāne mukhyaṃ karaṇeṣu tvamukhyam / karaṇeṣvapi kimekaprakāramanekaprakāraṃ veti jijñāsāyāṃ śabde mukhyaṃ pratyakṣānumānayoramukhyamityuktam / atra ca śabdaśabdane vedamevādhikurute bhagavānmuniḥ / tanmukhyatākathanasyaiva mīmāṃsopayogitvāt / anyathā vyarthāyā jijñāsāyāstatparihārasya cāsaṅgatiprasaṅgāt / yadyapi jñāna(śabda)śabdau dvandvanirdiṣyau tathāpi karaṇeṣvamukhyamityata āha jñānārtha iti // śabda ityupalakṣaṇam / pratyakṣānumānayorapīti draṣṭavyam / vyākhyānaṃ tu pūrvavat / śabdasya svaśabdenopādānaṃ (tu) pūrvatra jñānasamakakṣatayā pratītiṃ vārayitumiti / *5,216* jñāne mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvamukhyam / tatrāpi śabde mukhyamityuktam / tatra jñānakaraṇayoryāthārthyasya mukhyatvāmukhyatvopapādanāya tadviṣayayorjñeyatāyā(yāṃ) mukhyāmukhyatve hetutayokte / tadupapādanārthamāha yathārtheti // *5,217* yathārthajñānajanakā yathārthā yuktayaḥ smṛtāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.