सोपस्कराणि वाक्यानि भवन्ति । तेन ज्ञानं साक्षाद्यथार्थमित्यादौ पठितव्यम् । बहुवचनमाद्यर्थे । युक्त्यादय इत्यर्थः । तेन जनका इत्युपपन्नम् । अव्ययीभावस्य क्लीबाव्ययत्वं छन्दस्तुल्यत्वेनानाश्रित्य यथार्था इत्युक्तम्, कथञ्चिद्बहुव्रीहितामाश्रित्य वा, यद्वा भावप्रधानाद्यथाथर्शब्दान्मत्वर्थे ऽर्श आदित्वादच याथार्थ्योपेता इत्यर्थः । तदयमर्थः । ज्ञानमेव हि विषयस्य ज्ञेयस्य ज्ञेयतायां साक्षादुपाधिर्भवति । ज्ञातताया निराकरिष्यमाणत्वात् । अतस्तद्विषयस्य (एव)ज्ञेयत्वं मुख्यमिति ज्ञानस्यैव मुख्यतो याथार्थ्यम् । युक्त्यादिकरणानि तु विषयस्य ज्ञेयतायामुपाधिभूतं ज्ञानं जनयन्तीति तद्विषयस्य ज्ञेयत्वममुख्यम् । तत एव तेषां याथार्थ्यमप्यमुख्यमिति । *५,२२४* अत्र"यथार्थज्ञानजनका यथार्थाःऽ; इत्युक्तिस्तु परमसाध्यमपि सूचयितुम् । युक्तेरमुख्यतायामादित्वेन ग्रहणं त्रिष्वप्यपकर्षसूचनार्थम् । आगमयुक्त्योरुत्कर्षापकर्षौ तत्रतत्र समर्थिताविति नेहोक्तम् । *५,२२५* किमतो यद्येवं ज्ञानस्य याथार्थ्यं मुख्यं प्रत्यक्षादिकरणानां चामुख्यमित्यत आह अनुप्रमाणमिति ॥ अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः द्वितीयमपि केवलं प्रत्यक्षानुमानागमजभेदात्त्रिविधमेवेति । अनुप्रमाणमपि प्रत्यक्षानुमानागमभेदात्त्रिविधमेवेति । *५,२३०फ़्।* ननु तथापि काकतालीये ऽतिव्याप्तिरपरिहार्या । तथाहि । पाणौ पञ्च वराटकान्पिधाय कश्चित्कञ्चित्पृच्छति मम करे कति वराटका इति । सच पृष्टो ऽजाकृपाणीयन्यायेनाह पञ्चेति ॥ तदेतत्प्रष्टुर्वक्तुश्च ज्ञानं यथार्थमिति प्रमाणं प्रसज्यते । नच निस्साधनं तदुत्पन्नमिति तत्साधनस्यापि प्रमाणत्वापातः । यादृच्छिकसंवादिलिङ्गविभ्रमादिष्वप्येवं प्रसङ्गो दुर्वार इति । मैवम् । वक्तुर्ज्ञानस्य संशयत्वेनाप्रसङ्गात् । तत्र(च)पाक्षिकव्यवहारस्तु वैयात्यनिबन्धनः । न स्वज्ञाननिबन्धनः । अन्यथा विप्रलम्भकस्यापि तादृशनिश्चयापत्तौ विपर्यस्ताविशेषप्रसङ्गात् । एतेनाहार्यनिश्चयकल्पनमप्यपास्तम् । प्रष्टुस्तु प्रागूर्ध्वं च ज्ञानं (यथार्थ)प्रमाणमेव । तन्मूलं च प्रत्यक्षम् । वाक्यजनितमपि पार्श्वस्थादेर्विज्ञानमेवमेव । वाक्यं तु यादृच्छिकसंवादि । यादृच्छिकसंवादिलिङ्गविभ्रमवाक्याभासजन्यस्य केवलप्रमाणत्वे ऽपि न तयोः प्रामाण्यम् । तथाहि । न तावत्तत्र बाष्पस्य बाष्पतया (वि)ज्ञातस्य वा यथार्थज्ञानसाधनत्वं वक्तुं शक्यम् । नापि धूमस्य असतः साधनत्वायोगात् । सत्त्वे ऽप्यपरामृष्टत्वात् । ततो धूमत्वेन ज्ञातस्य बाष्पस्य बाष्पविषयस्य धूमविभ्रमस्य वेति वक्तव्यं, नच तत्सम्भवति । तज्जातीयस्य सर्वत्र कार्यो(करणिकाक्रियो)(कारणकार्यो)त्पत्तिरापन्नेति चेन्न । लिङ्गविभ्रमस्य लौकिककार(कर)णत्वे ऽपि पारिभाषिकसाधनत्वाभावस्योक्तत्वात् । वाक्याभासस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गो ऽनेन निरस्तः । तस्य प्रामाण्यप्रसङ्गे ऽपि न काचिदस्माकं क्षतिः । नहि तार्किकाणामिवास्माकमाप्तोक्ततया प्रामाण्यानुमानादिकमस्ति । *५,२३८* यद्वा निर्दोषतया साधनं विशिष्टते । निर्दोषता च लिङ्गज्ञानादेर्यथार्थत्वादिलक्षणा व्याख्येया । तथात्वे निर्दोषं ज्ञानसाधनमनुप्रमाणमित्येवास्तु । कृतं यथार्थेति ज्ञानविशेषणेनेति चेत्(न) । तत्फलितार्थस्यैव निर्दोषग्रहणेन वर्णितत्वात् । निर्दोषकरणजं ज्ञानं याथार्थ्यं न व्यभिचरतीति स्वरूपकथनं वा तदिति । *५,२४०* ननु दर्शनान्तरोक्ते लक्षणे सति किमपूर्वनिर्माणेनेत्यत आह प्रामाण्यमिति । प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते
sopaskarāṇi vākyāni bhavanti / tena jñānaṃ sākṣādyathārthamityādau paṭhitavyam / bahuvacanamādyarthe / yuktyādaya ityarthaḥ / tena janakā ityupapannam / avyayībhāvasya klībāvyayatvaṃ chandastulyatvenānāśritya yathārthā ityuktam, kathañcidbahuvrīhitāmāśritya vā, yadvā bhāvapradhānādyathātharśabdānmatvarthe 'rśa āditvādaca yāthārthyopetā ityarthaḥ / tadayamarthaḥ / jñānameva hi viṣayasya jñeyasya jñeyatāyāṃ sākṣādupādhirbhavati / jñātatāyā nirākariṣyamāṇatvāt / atastadviṣayasya (eva)jñeyatvaṃ mukhyamiti jñānasyaiva mukhyato yāthārthyam / yuktyādikaraṇāni tu viṣayasya jñeyatāyāmupādhibhūtaṃ jñānaṃ janayantīti tadviṣayasya jñeyatvamamukhyam / tata eva teṣāṃ yāthārthyamapyamukhyamiti / *5,224* atra"yathārthajñānajanakā yathārthāḥ'; ityuktistu paramasādhyamapi sūcayitum / yukteramukhyatāyāmāditvena grahaṇaṃ triṣvapyapakarṣasūcanārtham / āgamayuktyorutkarṣāpakarṣau tatratatra samarthitāviti nehoktam / *5,225* kimato yadyevaṃ jñānasya yāthārthyaṃ mukhyaṃ pratyakṣādikaraṇānāṃ cāmukhyamityata āha anupramāṇamiti // anupramāṇametāni hyakṣayuktivacāṃsyataḥ dvitīyamapi kevalaṃ pratyakṣānumānāgamajabhedāttrividhameveti / anupramāṇamapi pratyakṣānumānāgamabhedāttrividhameveti / *5,230f.* nanu tathāpi kākatālīye 'tivyāptiraparihāryā / tathāhi / pāṇau pañca varāṭakānpidhāya kaścitkañcitpṛcchati mama kare kati varāṭakā iti / saca pṛṣṭo 'jākṛpāṇīyanyāyenāha pañceti // tadetatpraṣṭurvaktuśca jñānaṃ yathārthamiti pramāṇaṃ prasajyate / naca nissādhanaṃ tadutpannamiti tatsādhanasyāpi pramāṇatvāpātaḥ / yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramādiṣvapyevaṃ prasaṅgo durvāra iti / maivam / vakturjñānasya saṃśayatvenāprasaṅgāt / tatra(ca)pākṣikavyavahārastu vaiyātyanibandhanaḥ / na svajñānanibandhanaḥ / anyathā vipralambhakasyāpi tādṛśaniścayāpattau viparyastāviśeṣaprasaṅgāt / etenāhāryaniścayakalpanamapyapāstam / praṣṭustu prāgūrdhvaṃ ca jñānaṃ (yathārtha)pramāṇameva / tanmūlaṃ ca pratyakṣam / vākyajanitamapi pārśvasthādervijñānamevameva / vākyaṃ tu yādṛcchikasaṃvādi / yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramavākyābhāsajanyasya kevalapramāṇatve 'pi na tayoḥ prāmāṇyam / tathāhi / na tāvattatra bāṣpasya bāṣpatayā (vi)jñātasya vā yathārthajñānasādhanatvaṃ vaktuṃ śakyam / nāpi dhūmasya asataḥ sādhanatvāyogāt / sattve 'pyaparāmṛṣṭatvāt / tato dhūmatvena jñātasya bāṣpasya bāṣpaviṣayasya dhūmavibhramasya veti vaktavyaṃ, naca tatsambhavati / tajjātīyasya sarvatra kāryo(karaṇikākriyo)(kāraṇakāryo)tpattirāpanneti cenna / liṅgavibhramasya laukikakāra(kara)ṇatve 'pi pāribhāṣikasādhanatvābhāvasyoktatvāt / vākyābhāsasyāpi prāmāṇyaprasaṅgo 'nena nirastaḥ / tasya prāmāṇyaprasaṅge 'pi na kācidasmākaṃ kṣatiḥ / nahi tārkikāṇāmivāsmākamāptoktatayā prāmāṇyānumānādikamasti / *5,238* yadvā nirdoṣatayā sādhanaṃ viśiṣṭate / nirdoṣatā ca liṅgajñānāderyathārthatvādilakṣaṇā vyākhyeyā / tathātve nirdoṣaṃ jñānasādhanamanupramāṇamityevāstu / kṛtaṃ yathārtheti jñānaviśeṣaṇeneti cet(na) / tatphalitārthasyaiva nirdoṣagrahaṇena varṇitatvāt / nirdoṣakaraṇajaṃ jñānaṃ yāthārthyaṃ na vyabhicaratīti svarūpakathanaṃ vā taditi / *5,240* nanu darśanāntarokte lakṣaṇe sati kimapūrvanirmāṇenetyata āha prāmāṇyamiti / prāmāṇyaṃ nānuvādasya smṛterapi vihīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.