*५,३६२* क्रमप्राप्तं केवलमनुप्रमाणं च अनुमानं लक्षयति अनुमेति ॥ अनुमा युक्तिरेवोक्ता ॥। फलप्रामाण्यपक्षे ऽनुमितिरनुमेति भावसाधनो ऽनुमाशब्दो लिङ्गदर्शनसमुत्थं लैङ्गिकविषयमनुमितिनामकं यथार्थज्ञानमाह । तदेव योजनं युक्तिरित युक्तिशब्दो ऽपि । साधनप्रामाण्यपक्षे ऽप्यपक्षे ऽअप्यनुमीयते ऽनयेति करणसाधनो ऽनुमाशब्दो यमर्थमाचष्टे तमेव युज्यते ऽनयेति युक्तिशब्दो ऽपि । तत्कथं लक्ष्यलक्षणभाव इत्यत उक्तम् उक्तैवेति ॥ अत्रापि व्यवहार एव साध्यो न त्वनुमात्वं, युक्तित्वं वा । येनोक्तदोषः स्यादिति भावः । *५,३६३* ननु युक्त्युपपत्तिशब्दावेकार्थौ तथा चान्यत्र निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्यादौ यदि निर्दोषग्रहणस्य व्यावर्त्यमस्ति तदात्रापि तत्कर्तव्यं स्यात् । अन्यथातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । न (नास्ति) चेन्न (तत्क)कर्तव्यमिति । उच्यते अस्ति खलु शब्दानां मुख्यामुख्यभेदेन द्वयी वृत्तिः । एवञ्चोपपत्तिशब्दादुपपत्ताविव तदाभासे ऽपि प्रतिपत्तावुत्पन्नायां तद्वयवच्छेदेन मुख्यार्थोपदर्शनार्थं तत्र निर्दोषग्रहणं कृतम् । अत्र पुनरन्तर्गतनिर्दोषत्वं मुख्यमेवार्थमुपादाय युक्तिरित्येवोक्तम् । समीचीनो हेतुरनैकान्तिको हेतुरिति यथेति । तदिदमप्युक्तं युक्तिरेवेति । नतु निर्दोषत्वविशेषिता । युक्तिशब्दमुख्यार्थविवक्षायां तदनपेक्षणादिति शेषः । *५,३६४* अथवा नेदं पर्यायलक्षणम् । किन्नाम युज्यते सम्बद्धयते इति युक्तिरनुमोक्तेति योज्यम् । नन्वेवं सति विरुद्धानध्यवसितव्यवच्छेदे ऽप्यनैकान्तिकस्यानुमानत्वं स्यादित्यतो युक्तिरेवेत्युक्तम् । युज्यत एव न तु (वि)युज्यते ऽपीत्यर्थः । प्रमेयत्वादिकं ह्यनित्यत्वादिना युज्यते, न युज्यते च । नतु युज्यत एव । तदनेन साहित्यनियमवत् व्याप्यं, लिङ्गम्, अनुमानमिति चोच्यत इत्युक्तं भवति । *५,३६६* सौगतास्तु मन्यन्ते । तादात्म्यतदुत्पत्ती एवानुमानाङ्गभूतौ सम्बन्धाविति । वैशेषिकास्त्वस्येदं कार्यं कारणं सम्बन्ध्येकार्थसमवायि विरोधि चेति लैङ्गिकनिमित्तसम्बन्धान्परिसञ्चक्षते । एवं "मात्रानिमित्तसंयोगिविरोधिसहचारिभिः । स्वस्वामिवध्यघाताद्यैः साङ्खयानां सप्तधानुमाऽ; ॥ इति साङ्खयाः परिसङ्खयातवन्तः । तत्सर्वमपाकर्तुं वा युक्तिरेवेत्यवधारणम् । नियतसम्बन्धवदेवानुमानं न सम्बन्धविशेषवदित्यर्थः । एतच्चोपपादयिष्यामः । *५,३७०* केचिदाहुः । पक्षधर्मताप्यनुमानाङ्गमिति । तदप्यपाकुर्वन्नुक्तमेव विवृणोति व्याप्तिरेवेति ॥ ॥। व्याप्तिरेव तु सा स्मृता व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्मताज्ञानमित्येतावदेव ह्यनुमानसामर्थ्यम् । तत्राननुभूताया व्याप्तेः स्मर्तुमशक्यत्वात्प्रथमं ज्ञानमिष्यते । द्वितीय(ज्ञान)मपि पक्षधर्मताविषयत्वादङ्गीक्रियते । ततो व्याप्तिस्मृतौ सत्यां किमपरमवशिष्यते यदर्थं तृतीयं ज्ञानमेष्यव्यमिति । स स्थूलदृश्वेत्याद्यः । न खलु सहकारितानुपपत्तेः । किन्तु सङ्कलिते । नच तत्सङ्कलितत्वं विना तृतीयज्ञानादिति कथं तन्नैष्यव्यम् । आत्मा सङ्कलयतीति चेत् । सत्यम् । वृत्त्या ह्यसौ सङ्कलयेन्न तु स्वरूपेणैव । नचैवं तदेवास्त्विति वाच्यम् । पूर्वेण विना तदनुपपत्तेरिति । वयं तु ब्रूमः । यत्र लिङ्गदर्शनादेव व्याप्तिस्मृतिः अस्तु तत्रोक्तप्रकारः । यदा तु गृहीतव्याप्तेर्विनापि लिङ्गदर्शनाद्वचनादिनैव व्याप्तिस्मृतिराविरस्ति यदा द्वितीयमेव लिङ्गदर्शनं प्रतिसन्धानात्मकमुदेष्यतीति नावश्यम्भाविनीयं प्रक्रिया । यथा खलु संस्कारसाहित्ये सतीन्द्रियसन्निकर्षादेव सो ऽयमिति प्रत्यभिज्ञा जायते तथे(थात्रापी)त्यङ्गीकारे न कश्चिद्विरोध इति । *५,३८६* ननु व्याप्तिरेव केन प्रमाणेन ग्राह्या । यथायथं प्रत्यक्षानुमानागमैरित्युक्तम् । यथा चैतत्तथा वक्ष्यामः । *५,३८७* द्विविधमनुमानं स्वार्थं परार्थं चेति । तत्र यत्परोपदेशानुपे(क्ष्य)क्षं व्याप्तिस्मृतिमद्वयाप्यदर्शनं तत्स्वार्थम् । परोपदेशापेक्षं तु परार्थम् । ससामर्थ्यलिङ्गप्रतीतिजनकं वाक्यं परोपदेशः । तच्च प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनैः पञ्चभिरवयवैरुपेतमित्येके । तमिमं नियममरोचयमान आह उक्तेति ॥ उक्ता व्याप्तिरेव सानुमा । व्याप्त्युक्तिरेव परोपदेश इति यावत् । एवशब्दो नियमनिराकरणपरो न पुनः पक्षान्तरनिवृत्त्यर्थः । पक्षान्तरस्य स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वात् । ननु यो धूमवान्सो ऽग्निमानिति व्याप्त्युक्तिः कथं प्रत्यायनाङ्गम् । वादिप्रतिवादिनोरन्योन्यस्मिन्ननाश्वासादित्यत उक्तं स्मृतेति । तुशब्दश्चशब्दार्थो जिज्ञासितेति समुच्चिनोति । गृहीतव्याप्तेस्तदुक्तिः स्मरणहेतुरगृहीतव्याप्तेस्तु जिज्ञासाजनिकेत्युच्यते । न त्वागमतयोपयुज्यत इत्याशयः । *५,३८९* ननु च व्याप्त्युक्तिरेव परोपदेश इत्ययुक्तम् । प्रथमत एव व्याप्त्युक्तेरसङ्गतत्वादित्याशङ्कां परिहरन्"उक्ता व्याप्तिरेव साऽ; इति प्रतिज्ञातमुपपादयति प्रतिज्ञातेति ॥ प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता
*5,362* kramaprāptaṃ kevalamanupramāṇaṃ ca anumānaṃ lakṣayati anumeti // anumā yuktirevoktā ... phalaprāmāṇyapakṣe 'numitiranumeti bhāvasādhano 'numāśabdo liṅgadarśanasamutthaṃ laiṅgikaviṣayamanumitināmakaṃ yathārthajñānamāha / tadeva yojanaṃ yuktirita yuktiśabdo 'pi / sādhanaprāmāṇyapakṣe 'pyapakṣe 'apyanumīyate 'nayeti karaṇasādhano 'numāśabdo yamarthamācaṣṭe tameva yujyate 'nayeti yuktiśabdo 'pi / tatkathaṃ lakṣyalakṣaṇabhāva ityata uktam uktaiveti // atrāpi vyavahāra eva sādhyo na tvanumātvaṃ, yuktitvaṃ vā / yenoktadoṣaḥ syāditi bhāvaḥ / *5,363* nanu yuktyupapattiśabdāvekārthau tathā cānyatra nirdoṣopapattiranumetyādau yadi nirdoṣagrahaṇasya vyāvartyamasti tadātrāpi tatkartavyaṃ syāt / anyathātivyāptiprasaṅgāt / na (nāsti) cenna (tatka)kartavyamiti / ucyate asti khalu śabdānāṃ mukhyāmukhyabhedena dvayī vṛttiḥ / evañcopapattiśabdādupapattāviva tadābhāse 'pi pratipattāvutpannāyāṃ tadvayavacchedena mukhyārthopadarśanārthaṃ tatra nirdoṣagrahaṇaṃ kṛtam / atra punarantargatanirdoṣatvaṃ mukhyamevārthamupādāya yuktirityevoktam / samīcīno heturanaikāntiko heturiti yatheti / tadidamapyuktaṃ yuktireveti / natu nirdoṣatvaviśeṣitā / yuktiśabdamukhyārthavivakṣāyāṃ tadanapekṣaṇāditi śeṣaḥ / *5,364* athavā nedaṃ paryāyalakṣaṇam / kinnāma yujyate sambaddhayate iti yuktiranumokteti yojyam / nanvevaṃ sati viruddhānadhyavasitavyavacchede 'pyanaikāntikasyānumānatvaṃ syādityato yuktirevetyuktam / yujyata eva na tu (vi)yujyate 'pītyarthaḥ / prameyatvādikaṃ hyanityatvādinā yujyate, na yujyate ca / natu yujyata eva / tadanena sāhityaniyamavat vyāpyaṃ, liṅgam, anumānamiti cocyata ityuktaṃ bhavati / *5,366* saugatāstu manyante / tādātmyatadutpattī evānumānāṅgabhūtau sambandhāviti / vaiśeṣikāstvasyedaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ sambandhyekārthasamavāyi virodhi ceti laiṅgikanimittasambandhānparisañcakṣate / evaṃ "mātrānimittasaṃyogivirodhisahacāribhiḥ / svasvāmivadhyaghātādyaiḥ sāṅkhayānāṃ saptadhānumā'; // iti sāṅkhayāḥ parisaṅkhayātavantaḥ / tatsarvamapākartuṃ vā yuktirevetyavadhāraṇam / niyatasambandhavadevānumānaṃ na sambandhaviśeṣavadityarthaḥ / etaccopapādayiṣyāmaḥ / *5,370* kecidāhuḥ / pakṣadharmatāpyanumānāṅgamiti / tadapyapākurvannuktameva vivṛṇoti vyāptireveti // ... vyāptireva tu sā smṛtā vyāptismaraṇaṃ pakṣadharmatājñānamityetāvadeva hyanumānasāmarthyam / tatrānanubhūtāyā vyāpteḥ smartumaśakyatvātprathamaṃ jñānamiṣyate / dvitīya(jñāna)mapi pakṣadharmatāviṣayatvādaṅgīkriyate / tato vyāptismṛtau satyāṃ kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ tṛtīyaṃ jñānameṣyavyamiti / sa sthūladṛśvetyādyaḥ / na khalu sahakāritānupapatteḥ / kintu saṅkalite / naca tatsaṅkalitatvaṃ vinā tṛtīyajñānāditi kathaṃ tannaiṣyavyam / ātmā saṅkalayatīti cet / satyam / vṛttyā hyasau saṅkalayenna tu svarūpeṇaiva / nacaivaṃ tadevāstviti vācyam / pūrveṇa vinā tadanupapatteriti / vayaṃ tu brūmaḥ / yatra liṅgadarśanādeva vyāptismṛtiḥ astu tatroktaprakāraḥ / yadā tu gṛhītavyāptervināpi liṅgadarśanādvacanādinaiva vyāptismṛtirāvirasti yadā dvitīyameva liṅgadarśanaṃ pratisandhānātmakamudeṣyatīti nāvaśyambhāvinīyaṃ prakriyā / yathā khalu saṃskārasāhitye satīndriyasannikarṣādeva so 'yamiti pratyabhijñā jāyate tathe(thātrāpī)tyaṅgīkāre na kaścidvirodha iti / *5,386* nanu vyāptireva kena pramāṇena grāhyā / yathāyathaṃ pratyakṣānumānāgamairityuktam / yathā caitattathā vakṣyāmaḥ / *5,387* dvividhamanumānaṃ svārthaṃ parārthaṃ ceti / tatra yatparopadeśānupe(kṣya)kṣaṃ vyāptismṛtimadvayāpyadarśanaṃ tatsvārtham / paropadeśāpekṣaṃ tu parārtham / sasāmarthyaliṅgapratītijanakaṃ vākyaṃ paropadeśaḥ / tacca pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanaiḥ pañcabhiravayavairupetamityeke / tamimaṃ niyamamarocayamāna āha ukteti // uktā vyāptireva sānumā / vyāptyuktireva paropadeśa iti yāvat / evaśabdo niyamanirākaraṇaparo na punaḥ pakṣāntaranivṛttyarthaḥ / pakṣāntarasya svayameva vakṣyamāṇatvāt / nanu yo dhūmavānso 'gnimāniti vyāptyuktiḥ kathaṃ pratyāyanāṅgam / vādiprativādinoranyonyasminnanāśvāsādityata uktaṃ smṛteti / tuśabdaścaśabdārtho jijñāsiteti samuccinoti / gṛhītavyāptestaduktiḥ smaraṇaheturagṛhītavyāptestu jijñāsājaniketyucyate / na tvāgamatayopayujyata ityāśayaḥ / *5,389* nanu ca vyāptyuktireva paropadeśa ityayuktam / prathamata eva vyāptyukterasaṅgatatvādityāśaṅkāṃ pariharan"uktā vyāptireva sā'; iti pratijñātamupapādayati pratijñāteti // pratijñātārthasiddhayarthaṃ vyāptireva yadoditā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.