तत्रेत्यनुवर्तते । असिद्धं परेणाप्रसिद्धम् । तदास्य लिङ्गस्य स्वरूपासिद्धस्य मानतैव कुतः । नास्तीति यावत् । दूरे वक्तव्यतेति एवशब्दार्थः । *५,३९२* नन्वेवं सति व्याप्तिरपि न वक्तव्या । सापि यदि विदितव्याप्तिकं प्रत्युच्यते तदाभिधानवैयर्थ्यम् । विपरतीतस्य तु व्याप्यत्वासिद्धया तत्प्रमाणमेव न भवति (इति)कुतो व्याप्त्यभिधानमिति तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । तथाच वादिप्रतिवादिनोर्मौनमेवापतितमिति । मैवम् । उभयथाप्यदोषात् । व्याप्तिर्हि न स्वरूपेणोपयोगिनी । नापि ज्ञाततामात्रेण । अपि तर्हि स्मर्यमाणा । तथाच गृहीतव्याप्तिकं प्रति तस्मारकत्वेन, (तया) अगृहीतव्याप्तिकं प्रति तु (तदैव) तज्जिज्ञासाजनकतया व्याप्तिवचनमुपयुज्यत इत्युक्तमेव । एवं तर्हि हेतूपनयावपि नानुपयुक्तौ । नहि पक्षधर्मोपेतं लिङ्गं स्वरूपेणोपयुक्तम् । नापि विदितत्वमात्रेण । किन्तु ज्ञातचरम् । स्मर्यमाणतया ज्ञायमानमपि न वृक्षादिसाधारण्येन । किन्तर्हि लिङ्गतया । तथाच विदितलिङ्गस्वरूपपक्षधर्मत्वं प्रति तत्स्मारकत्वेन लिङ्गतयानुसन्धायकत्वेनेतरं प्रति तज्जिज्ञासाजनकत्वेन हेतूपनययोः सार्थक्यमेवेत्याशङ्कयाह यदीति ॥ यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् ततस्तदीयपक्षधर्मतादिस्मृत्यादिमानपि कथं न भवेदिति । *५,३९७* यद्वा परोपदेशस्य पञ्चावयवतानियतिं वदन्प्रष्टव्यः । किमेतत्पञ्चावयवं वाक्यमागमतया व्याप्तिपक्षधर्मतोर्(मो)पेतस्य लिङ्गस्य प्रत्यायकम् । उत स्मारकादिमात्रम् । आद्ये तु स्यादे(वेदं)वं परव्युत्पादितरीत्या (वाक्यपरिमाणं) वाक्यं प्रमाणं कथञ्चित् । नचासौ युज्यते । वादिप्रतवादिनोरितरेतरस्मिन्ननाश्वासात् । आश्वासे वा प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धौ हेत्वाद्यभिधानवैयर्थ्यात् । द्वितीये त्वाह यदीति ॥ *५,३९८* परेपदेशं वाक्यं यदि स्मरणादिमात्रकारणमङ्गीक्रियते तदात्र व्याप्तिवचने सत्येव स्मर्तुर्व्याप्तिवचनादेव स्मरणाद्युत्पत्तेरिति यावत् । अत्र व्याप्तिवचनातिरिक्ते शब्दे प्रयोजनं नास्तीति नासाववश्यं वक्तव्यः । दृश्यते खलु लोके पदैकदेशादितो ऽपि पदार्थस्मरणादिकम् । शास्त्रे ऽपि च वाक्यैकदेशप्रयोगः । तत्र वक्तुराप्तत्वावधारणादनुसरणं प्रतिवादिनि तु तन्नास्तीति चेन्मा भूत् । न ह्येतदागमतया प्रत्यायकमित्यक्तम् । अन्यथा सांव्यावहारिकः केवलव्यतिरेकिप्रयोगो ऽपि नानुसरणीयः । वास्तवप्रयोगपरिमाणान्यथात्वस्योपपादितत्वात् । प्रतिवादिन्यप्यनुसरणे निग्रहस्थानोद्भावनं न स्यादिति चेत् । लौकिकशास्त्रीयसंव्यवहारातिक्रमे तदवकाशात् । अन्यथा प्रकरणाद्यापन्नस्यासङ्कीर्तनमपि निग्रहहेतुः स्यात् । किं प्रकरणाद्यापन्नतयायं न वदत्युताप्रतिपन्नत्वादिनेति सन्देहस्य प्रकृते ऽपि तुल्यत्वादिति । *५,४०२* अपर आह । प्रमेयावधारणार्थं हि प्रमाणोपन्यासः । प्रमेयावधारणं च निर्विवादा तत्प्रतीतिः । नच सा प्रमाणस्वरूपमात्रोपदर्शने(न) भवति । किन्नाम तदाभासोद्धारेणापि । अन्यथा तत्प्रामाण्यस्यैवानवस्थानात् । तथाच प्रतिज्ञावाक्येन विषयमुपक्षिप्य तत्र हेतुना प्रमाणस्वरूपमुपदर्श्य तस्योदाहरणवाक्येन विरुद्धानध्यवसितानैकान्तिकत्वनिरासः क्रियते । उपनयेनासिद्धिरपास्यते । निगमनेनापि हेत्वनुवादेन तस्मादेव नान्यस्मादिति सिद्धसाधनतापक्षिप्यते । साध्यानुवादेन (तु)अग्निमानेव न तु निरग्निक इति बाधप्रतिपक्षप्रतिक्षेपः क्रियते । तदेवं विधूतविवादसाध्यप्रतिपत्तये पञ्चावयववाक्यमावश्यकमिति । तदयुक्तम् । एवं वदता हि (ऽपि) यावता विवादावसानं तावान्परोपदेश इत्युक्तं स्यात् । तथाच पञ्चावयवं वाक्यं परोपदेश इत्ययुक्तम् । पञ्चावयवोक्तावपि विवादावसितेरभावात् । किन्त्वाकथापरिसमाप्तेः परोपदेश इति वक्तव्यमित्याशयवानाह नेति ॥ न पञ्चावयोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत्
tatretyanuvartate / asiddhaṃ pareṇāprasiddham / tadāsya liṅgasya svarūpāsiddhasya mānataiva kutaḥ / nāstīti yāvat / dūre vaktavyateti evaśabdārthaḥ / *5,392* nanvevaṃ sati vyāptirapi na vaktavyā / sāpi yadi viditavyāptikaṃ pratyucyate tadābhidhānavaiyarthyam / viparatītasya tu vyāpyatvāsiddhayā tatpramāṇameva na bhavati (iti)kuto vyāptyabhidhānamiti tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt / tathāca vādiprativādinormaunamevāpatitamiti / maivam / ubhayathāpyadoṣāt / vyāptirhi na svarūpeṇopayoginī / nāpi jñātatāmātreṇa / api tarhi smaryamāṇā / tathāca gṛhītavyāptikaṃ prati tasmārakatvena, (tayā) agṛhītavyāptikaṃ prati tu (tadaiva) tajjijñāsājanakatayā vyāptivacanamupayujyata ityuktameva / evaṃ tarhi hetūpanayāvapi nānupayuktau / nahi pakṣadharmopetaṃ liṅgaṃ svarūpeṇopayuktam / nāpi viditatvamātreṇa / kintu jñātacaram / smaryamāṇatayā jñāyamānamapi na vṛkṣādisādhāraṇyena / kintarhi liṅgatayā / tathāca viditaliṅgasvarūpapakṣadharmatvaṃ prati tatsmārakatvena liṅgatayānusandhāyakatvenetaraṃ prati tajjijñāsājanakatvena hetūpanayayoḥ sārthakyamevetyāśaṅkayāha yadīti // yadi smārakamātraṃ syāt smarturnātra prayojanam tatastadīyapakṣadharmatādismṛtyādimānapi kathaṃ na bhavediti / *5,397* yadvā paropadeśasya pañcāvayavatāniyatiṃ vadanpraṣṭavyaḥ / kimetatpañcāvayavaṃ vākyamāgamatayā vyāptipakṣadharmator(mo)petasya liṅgasya pratyāyakam / uta smārakādimātram / ādye tu syāde(vedaṃ)vaṃ paravyutpāditarītyā (vākyaparimāṇaṃ) vākyaṃ pramāṇaṃ kathañcit / nacāsau yujyate / vādipratavādinoritaretarasminnanāśvāsāt / āśvāse vā pratijñāmātreṇārthasiddhau hetvādyabhidhānavaiyarthyāt / dvitīye tvāha yadīti // *5,398* parepadeśaṃ vākyaṃ yadi smaraṇādimātrakāraṇamaṅgīkriyate tadātra vyāptivacane satyeva smarturvyāptivacanādeva smaraṇādyutpatteriti yāvat / atra vyāptivacanātirikte śabde prayojanaṃ nāstīti nāsāvavaśyaṃ vaktavyaḥ / dṛśyate khalu loke padaikadeśādito 'pi padārthasmaraṇādikam / śāstre 'pi ca vākyaikadeśaprayogaḥ / tatra vakturāptatvāvadhāraṇādanusaraṇaṃ prativādini tu tannāstīti cenmā bhūt / na hyetadāgamatayā pratyāyakamityaktam / anyathā sāṃvyāvahārikaḥ kevalavyatirekiprayogo 'pi nānusaraṇīyaḥ / vāstavaprayogaparimāṇānyathātvasyopapāditatvāt / prativādinyapyanusaraṇe nigrahasthānodbhāvanaṃ na syāditi cet / laukikaśāstrīyasaṃvyavahārātikrame tadavakāśāt / anyathā prakaraṇādyāpannasyāsaṅkīrtanamapi nigrahahetuḥ syāt / kiṃ prakaraṇādyāpannatayāyaṃ na vadatyutāpratipannatvādineti sandehasya prakṛte 'pi tulyatvāditi / *5,402* apara āha / prameyāvadhāraṇārthaṃ hi pramāṇopanyāsaḥ / prameyāvadhāraṇaṃ ca nirvivādā tatpratītiḥ / naca sā pramāṇasvarūpamātropadarśane(na) bhavati / kinnāma tadābhāsoddhāreṇāpi / anyathā tatprāmāṇyasyaivānavasthānāt / tathāca pratijñāvākyena viṣayamupakṣipya tatra hetunā pramāṇasvarūpamupadarśya tasyodāharaṇavākyena viruddhānadhyavasitānaikāntikatvanirāsaḥ kriyate / upanayenāsiddhirapāsyate / nigamanenāpi hetvanuvādena tasmādeva nānyasmāditi siddhasādhanatāpakṣipyate / sādhyānuvādena (tu)agnimāneva na tu niragnika iti bādhapratipakṣapratikṣepaḥ kriyate / tadevaṃ vidhūtavivādasādhyapratipattaye pañcāvayavavākyamāvaśyakamiti / tadayuktam / evaṃ vadatā hi ('pi) yāvatā vivādāvasānaṃ tāvānparopadeśa ityuktaṃ syāt / tathāca pañcāvayavaṃ vākyaṃ paropadeśa ityayuktam / pañcāvayavoktāvapi vivādāvasiterabhāvāt / kintvākathāparisamāpteḥ paropadeśa iti vaktavyamityāśayavānāha neti // na pañcāvayoktau ca vivādāvasitirbhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.