त्रयः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि, उदाहरणोपनयनिगमनानि वा, पञ्च प्रतिज्ञाहेतूदाहणोपनयनिगमनानि वावयवा यस्याः सा त्रिपञ्चावयवा । एवशब्देन पक्षद्वयनियममाह । युग्मौ द्वावुदाहरणोपनयावयवौ यस्याः सा युग्मावयविनी । नियमादिति सन्निहितेनैव सम्बद्धयते । अनुमेति तादर्थ्यात्प्रयोग उच्यते । वैशेषिकादीनां तत्रैव व्यवहारात् । तं ब्रूयाद्यदि परो ऽनियतवादीति शेषः । यद्वा यो मीमांसकस्तार्किकादिश्च त्रिपञ्चावयवामेवानुमां ब्रूयात् । तं प्रति यः सौगतो नियमाद्युग्मावयविनीं ब्रूयात् । स यदि तादृशी त्र्यवयवा पञ्चावयवा च नानुमेति ब्रूयादिति योज्यम् । एवं (वि)परिवर्तेनापि । तादृशी नानुमेत्यस्य प्रमाणाभावादिति शेषः । एतदुक्तं भवति । नैयायिकेन सौगतं प्रति पञ्चावयवप्रयोगे विहिते सौगतो ऽधिकमिति निगृह्णीयात् । ततो नैयायिकेन पञ्चावयवप्रयोगस्यैव तात्त्विकत्वान्नैवमिति वक्तव्यम् । ततः सौगतो नेदं तत्त्वमप्रमाणिकत्वादिति वदेदेव । अथ नैयायिकेनाप्रामाणिकत्वमसिद्धमिति वदता कथमिति सौगते पृष्टवति (सति) केन प्रमाणेन स्वीया पञ्चावयवकल्पना साध्या । तदगोचरत्वात् । नहि कार्यकारणभावः क्वापि प्रत्यक्षस्य विषयः । न चागमेन । तदभावात् । "पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्ऽ; इति भारतादिवाक्यमस्तीति चेन्न"सौक्ष्म्यं सङ्खयाक्रमश्चैव निर्णयश्च प्रयोजनम्ऽ; इत्यादिना तत्रैवान्यथा व्याख्यातत्वात् । नाप्युपमानाभावाभ्याम् । नियतविषयत्वात् । नचार्थापत्त्या । तदभावात् । अनुपानानतिरेकाच्चेति । *५,५३१* मा भूत्प्रत्यक्षादिनावयवकल्पनासिद्धिः । अनुमानेन तु भविष्यति । व्याप्तिपक्षधर्मतोपेतलिङ्गप्रतीतेः पञ्चावयववाक्यश्रवणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिति चेत् । न तावदिदमनुमानं त्वच्चेतसि परिवर्तमानं परं प्रत्यायनाङ्गम् । किन्नाम प्रयुज्यमानम् । तत्र किं पञ्चावयवप्रयोगो ऽस्य विधास्यते, अथ द्वयवयवः । नोभावपीत्याह नियतेति ॥ ***[नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!]*** नियतावयवासिद्धौ ॥। नियतावयवस्य पञ्चावयवस्य द्वयवयवस्य च । यथासङ्खयं सौगतनैयायिकयोर्बोधौपयिकत्वासिद्धौ, नानुमानेनाप्यवयवकल्पनासिद्धिरिति शेषः । यद्वोत्तरवाक्ये नियतावयवासिद्धावित्यनुवादो ऽयम् । ततो नियतावयवासिद्धेरिति सिद्धयति । पञ्चावयवप्रयोगे परेणाधिक्योद्भावनात् । द्वयवयवप्रयोगे ऽन्यतरन्यूनत्वापसिद्धान्तयोरुद्भावनादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह व्याप्तीति ॥ *५,५३२* ॥। व्याप्तिमात्रेण साधनम् । कर्तव्यमेव तेन स्यात् ॥। यत एवं नोपायान्तरं तेन कारणेन । तेन नैयायिकेन व्याप्तिमात्रेण यद्यस्यान्यवव्यतिरेकानुविधत्ते तत्तत्कार्यमित्यादिव्याप्तिवचनमात्रेणैव । उपलक्षणमेतत् । "लिङ्गोक्तौऽ; इत्यादिप्राग्व्युत्पादितप्रकारेष्वन्यतमेनेत्यपि द्रष्टव्यम् । साधनं पञ्चावयवनियमस्य, कर्तव्यं स्यात् । सौगतेनापि तदनुसरणीयम् । इतरथा तस्यापि प्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गादिति । *५,५३४* ततो ऽपि किमित्यत आह तस्मादिति ॥ ॥। तस्मात् सैवानुमा मता
trayaḥ pratijñāhetūdāharaṇāni, udāharaṇopanayanigamanāni vā, pañca pratijñāhetūdāhaṇopanayanigamanāni vāvayavā yasyāḥ sā tripañcāvayavā / evaśabdena pakṣadvayaniyamamāha / yugmau dvāvudāharaṇopanayāvayavau yasyāḥ sā yugmāvayavinī / niyamāditi sannihitenaiva sambaddhayate / anumeti tādarthyātprayoga ucyate / vaiśeṣikādīnāṃ tatraiva vyavahārāt / taṃ brūyādyadi paro 'niyatavādīti śeṣaḥ / yadvā yo mīmāṃsakastārkikādiśca tripañcāvayavāmevānumāṃ brūyāt / taṃ prati yaḥ saugato niyamādyugmāvayavinīṃ brūyāt / sa yadi tādṛśī tryavayavā pañcāvayavā ca nānumeti brūyāditi yojyam / evaṃ (vi)parivartenāpi / tādṛśī nānumetyasya pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ / etaduktaṃ bhavati / naiyāyikena saugataṃ prati pañcāvayavaprayoge vihite saugato 'dhikamiti nigṛhṇīyāt / tato naiyāyikena pañcāvayavaprayogasyaiva tāttvikatvānnaivamiti vaktavyam / tataḥ saugato nedaṃ tattvamapramāṇikatvāditi vadedeva / atha naiyāyikenāprāmāṇikatvamasiddhamiti vadatā kathamiti saugate pṛṣṭavati (sati) kena pramāṇena svīyā pañcāvayavakalpanā sādhyā / tadagocaratvāt / nahi kāryakāraṇabhāvaḥ kvāpi pratyakṣasya viṣayaḥ / na cāgamena / tadabhāvāt / "pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit'; iti bhāratādivākyamastīti cenna"saukṣmyaṃ saṅkhayākramaścaiva nirṇayaśca prayojanam'; ityādinā tatraivānyathā vyākhyātatvāt / nāpyupamānābhāvābhyām / niyataviṣayatvāt / nacārthāpattyā / tadabhāvāt / anupānānatirekācceti / *5,531* mā bhūtpratyakṣādināvayavakalpanāsiddhiḥ / anumānena tu bhaviṣyati / vyāptipakṣadharmatopetaliṅgapratīteḥ pañcāvayavavākyaśravaṇānvayavyatirekānuvidhāyitvāditi cet / na tāvadidamanumānaṃ tvaccetasi parivartamānaṃ paraṃ pratyāyanāṅgam / kinnāma prayujyamānam / tatra kiṃ pañcāvayavaprayogo 'sya vidhāsyate, atha dvayavayavaḥ / nobhāvapītyāha niyateti // ***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]*** niyatāvayavāsiddhau ... niyatāvayavasya pañcāvayavasya dvayavayavasya ca / yathāsaṅkhayaṃ saugatanaiyāyikayorbodhaupayikatvāsiddhau, nānumānenāpyavayavakalpanāsiddhiriti śeṣaḥ / yadvottaravākye niyatāvayavāsiddhāvityanuvādo 'yam / tato niyatāvayavāsiddheriti siddhayati / pañcāvayavaprayoge pareṇādhikyodbhāvanāt / dvayavayavaprayoge 'nyataranyūnatvāpasiddhāntayorudbhāvanādityarthaḥ / tataḥ kimityata āha vyāptīti // *5,532* ... vyāptimātreṇa sādhanam / kartavyameva tena syāt ... yata evaṃ nopāyāntaraṃ tena kāraṇena / tena naiyāyikena vyāptimātreṇa yadyasyānyavavyatirekānuvidhatte tattatkāryamityādivyāptivacanamātreṇaiva / upalakṣaṇametat / "liṅgoktau'; ityādiprāgvyutpāditaprakāreṣvanyatamenetyapi draṣṭavyam / sādhanaṃ pañcāvayavaniyamasya, kartavyaṃ syāt / saugatenāpi tadanusaraṇīyam / itarathā tasyāpi prayogānupapattiprasaṅgāditi / *5,534* tato 'pi kimityata āha tasmāditi // ... tasmāt saivānumā matā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.