निषेधैकस्वरूपस्येति हेतुगर्भविशेषणम् । अयमत्र प्रयोगः । विप्रतिपन्नो ऽभावो न कर्ता प्रतिषेधमात्रत्वात् निषेधैकस्वरूपत्वात् सम्प्रतिपन्नघटाभाववदिति । कर्तृत्वमात्रस्याभावे विश्वकर्तृत्वं दूरोत्सारितम् । नच दृष्टान्तः साध्यविकलः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कुलालादेः कर्तृत्वनिश्चये तु अभावस्य तत्कल्पकाभावात् । *६,६५* नन्वस्तु निषेधैकस्वरूपत्वं, कर्तृत्वं च को विरोधः । तथाच घटाद्यभावस्याकर्तृत्वे ऽपि प्रलयकालीनो ऽभावः कर्ता भविष्यतीत्यतः कर्तृत्वनिषेधैकस्वरूपत्वयोविर्रेधं स्फोरयितुं कर्तृत्वस्वरूपमाह बुद्धीति ॥ बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिह निश्चितम् प्रवृत्तिः इच्छाप्रयत्नादिका । निश्चितं सर्वैरपि परीक्षकैः । वृक्षेण स्थीयत इत्यादौ कर्तृत्वं पारिभाषिकं न तु स्वाभाविकमिति हि सर्वे ऽपि प्रतिपन्नाः । अत्र बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिरित्येतद्बुद्धया विविच्य व्याख्येयम् । तथाहि । स्यात्कर्तृनिषेधैकस्वरूपत्वयोरविरोधः, यदि तृतीयादिविषयत्वमेव कर्तृत्वं स्यात् । न चैतदस्ति । अपि तर्हि इच्छाप्रयत्नादिरूपा प्रवृत्तिरेव । सर्वैरपि परीक्षकैस्तस्या एव कर्तृत्वेन निश्चितत्वात् । प्रकरणाच्चैतदेव निश्चितम् । अत्रैव हि विप्रतिपत्तिर्नान्यत्र । सा चेयं प्रवृत्तिर्बुद्धिपूर्वा बुद्धिव्याप्ता । कार्यायाः प्रवृत्तेर्बुद्धिकारणकत्वात् । अकार्यायाश्च बुद्धिव्यभिचाराद्यदशर्नात् । नच कर्तृत्वापरपर्यायायाः प्रवृत्तेर्व्यापिका बुद्धिरभावे सम्भवति । ततो व्याप्यं कर्तृत्वमपि न सम्भवत्येवेति कथं कर्तृत्वनिषेधैकस्वरूपत्वयोर्न विरोध इति । अत्र कर्तृत्वानुवादेन बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिरिति व्याख्यानान्निश्चितमिति नपुंसकोपपत्तिः । भावे वा क्तप्रत्यय इति । *६,६८* ननु मा भूदप्रयोजकत्वं हेतोः । तथापि वैयर्थ्यमपरिहायर्म् । अभावपर्यायो हि प्रतिषेधशब्दः, कर्तृत्वं च कार्योत्पत्त्यनुकूलेच्छादियोग इत्युक्तम् । नच प्रतिषेधत्वं कर्तरि वर्तते, येनाकर्तृकं व्यभिचरेत् । तन्निरासार्थं च विशेषणं सार्थकं स्यात् । अतः प्रतिषेधत्वादित्येतावताकर्तृत्वव्यभिचाराभावात्सूत्रे मात्रग्रहणं व्याख्याने ऽप्येकग्रहणं व्यर्थमित्यत आह प्रतिषेधेति ॥ प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्य ॥। भावस्यापि कुलालादेः कर्तुः प्रतिषेधात्मकत्वं विद्यते । अतः प्रतिषेधत्वादित्यु(त्येवो)क्ते कुलालादौ, अकर्तृत्वेन हेतोः, व्यभिचारः स्यात् । तत्परिहारार्थं मात्रग्रहणम् । तद्वयाख्याने (च) एकग्रहणं च सार्थकमिति । *६,७०* ननु कुलालादेर्भावस्य कथं प्रतिषेधात्मकत्वमित्यत आह अभावेति ॥ ॥। -अभावधर्मतः नन्विदमसङ्गतम् । यः कर्ता धर्मी कुलालादिः न तस्य प्रतिषेधात्मकत्वम्, यश्च प्रतिषेधात्मको ऽन्योन्याभावो न तस्य कर्तृत्वमित्तय आह धर्मेति ॥ धर्मधर्मैक्यतश्चैव ॥। धर्मधर्मिणोः कुलालान्योन्याभावोरेकत्वतः । चशब्दो हेतुसमुच्चये । अभावधर्मतो धर्मधर्म्यैक्यतश्च प्रतिषेधात्मकत्वं भावस्यास्तीत्यन्वयः । एवशब्दो भेदव्युदासार्थः । अन्योन्याभावो हि धर्मिणात्यन्ताभिन्नो ऽभ्युपेयते । न त्वयावद्द्रव्यभावी धर्म इव भिन्नाभिन्नः । *६,७१* अस्त्वेवं प्रतिषेधत्वस्य कुलालादौ व्यभिचारस्तथापि कथं मात्रग्रहणस्य सार्थक्यम् । न ह्यविशिष्टव्यभिचार एव विशेषणं प्रयोजयति । तथात्वे विशेषणनियमानुपपत्तेः । किन्नाम विशेषणस्य व्यभिचारनिरासौपयिकत्वे सति । तदत्र कथमित्यत आह न त्विति ॥ ॥। नतु तन्मात्रता भवेत्
niṣedhaikasvarūpasyeti hetugarbhaviśeṣaṇam / ayamatra prayogaḥ / vipratipanno 'bhāvo na kartā pratiṣedhamātratvāt niṣedhaikasvarūpatvāt sampratipannaghaṭābhāvavaditi / kartṛtvamātrasyābhāve viśvakartṛtvaṃ dūrotsāritam / naca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ / anvayavyatirekābhyāṃ kulālādeḥ kartṛtvaniścaye tu abhāvasya tatkalpakābhāvāt / *6,65* nanvastu niṣedhaikasvarūpatvaṃ, kartṛtvaṃ ca ko virodhaḥ / tathāca ghaṭādyabhāvasyākartṛtve 'pi pralayakālīno 'bhāvaḥ kartā bhaviṣyatītyataḥ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayovirredhaṃ sphorayituṃ kartṛtvasvarūpamāha buddhīti // buddhipūrvapravṛttirhi kartṛtvamiha niścitam pravṛttiḥ icchāprayatnādikā / niścitaṃ sarvairapi parīkṣakaiḥ / vṛkṣeṇa sthīyata ityādau kartṛtvaṃ pāribhāṣikaṃ na tu svābhāvikamiti hi sarve 'pi pratipannāḥ / atra buddhipūrvapravṛttirityetadbuddhayā vivicya vyākhyeyam / tathāhi / syātkartṛniṣedhaikasvarūpatvayoravirodhaḥ, yadi tṛtīyādiviṣayatvameva kartṛtvaṃ syāt / na caitadasti / api tarhi icchāprayatnādirūpā pravṛttireva / sarvairapi parīkṣakaistasyā eva kartṛtvena niścitatvāt / prakaraṇāccaitadeva niścitam / atraiva hi vipratipattirnānyatra / sā ceyaṃ pravṛttirbuddhipūrvā buddhivyāptā / kāryāyāḥ pravṛtterbuddhikāraṇakatvāt / akāryāyāśca buddhivyabhicārādyadaśarnāt / naca kartṛtvāparaparyāyāyāḥ pravṛttervyāpikā buddhirabhāve sambhavati / tato vyāpyaṃ kartṛtvamapi na sambhavatyeveti kathaṃ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayorna virodha iti / atra kartṛtvānuvādena buddhipūrvapravṛttiriti vyākhyānānniścitamiti napuṃsakopapattiḥ / bhāve vā ktapratyaya iti / *6,68* nanu mā bhūdaprayojakatvaṃ hetoḥ / tathāpi vaiyarthyamaparihāyarm / abhāvaparyāyo hi pratiṣedhaśabdaḥ, kartṛtvaṃ ca kāryotpattyanukūlecchādiyoga ityuktam / naca pratiṣedhatvaṃ kartari vartate, yenākartṛkaṃ vyabhicaret / tannirāsārthaṃ ca viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ syāt / ataḥ pratiṣedhatvādityetāvatākartṛtvavyabhicārābhāvātsūtre mātragrahaṇaṃ vyākhyāne 'pyekagrahaṇaṃ vyarthamityata āha pratiṣedheti // pratiṣedhātmakatvaṃ tu bhāvasya ... bhāvasyāpi kulālādeḥ kartuḥ pratiṣedhātmakatvaṃ vidyate / ataḥ pratiṣedhatvādityu(tyevo)kte kulālādau, akartṛtvena hetoḥ, vyabhicāraḥ syāt / tatparihārārthaṃ mātragrahaṇam / tadvayākhyāne (ca) ekagrahaṇaṃ ca sārthakamiti / *6,70* nanu kulālāderbhāvasya kathaṃ pratiṣedhātmakatvamityata āha abhāveti // ... -abhāvadharmataḥ nanvidamasaṅgatam / yaḥ kartā dharmī kulālādiḥ na tasya pratiṣedhātmakatvam, yaśca pratiṣedhātmako 'nyonyābhāvo na tasya kartṛtvamittaya āha dharmeti // dharmadharmaikyataścaiva ... dharmadharmiṇoḥ kulālānyonyābhāvorekatvataḥ / caśabdo hetusamuccaye / abhāvadharmato dharmadharmyaikyataśca pratiṣedhātmakatvaṃ bhāvasyāstītyanvayaḥ / evaśabdo bhedavyudāsārthaḥ / anyonyābhāvo hi dharmiṇātyantābhinno 'bhyupeyate / na tvayāvaddravyabhāvī dharma iva bhinnābhinnaḥ / *6,71* astvevaṃ pratiṣedhatvasya kulālādau vyabhicārastathāpi kathaṃ mātragrahaṇasya sārthakyam / na hyaviśiṣṭavyabhicāra eva viśeṣaṇaṃ prayojayati / tathātve viśeṣaṇaniyamānupapatteḥ / kinnāma viśeṣaṇasya vyabhicāranirāsaupayikatve sati / tadatra kathamityata āha na tviti // ... natu tanmātratā bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.