*६,७२* कुलालादेः कर्तुर्भावस्य प्रतिषेधत्वे ऽपि(धात्मकत्वे ऽपि)तन्मात्रता प्रतिषेधमात्रता न भवेत् । अतो ऽस्ति मात्रग्रहणस्य व्यभिचारपरिहारौपयिकत्वम् । तुशब्दो ऽवधारणे सन्दिग्धव्यभिचारपरिहारार्थः । *६,७२फ़्।* नन्वेवमेकं सन्धित्सतो ऽ(न्यत्)परं प्रच्यवते । यतो व्यर्थविशेषणतापरिहारे स्वरूपासिद्धिरापन्ना । तथाहि । पक्षीकृते अभावे प्रमेयत्वादिधर्माः सन्ति न वा । नेति पक्षे ऽप्रमिताश्रयत्वादिकं हेतोः । आद्ये न तावत्ते ऽप्यभावाः विधिप्रत्ययविषयत्वात्, प्रतियोग्यनिरूप्यत्वाच्च । षट्पदार्थातिरिक्तत्वमभावत्वमिति चेन्न । स्वेच्छापरिकल्पनाया अनुपादेयत्वात् । अन्यथा पञ्चैव भावास्तदतिरिक्तो ऽभाव इति कल्पनायां समवायादेरपि भावत्वं न स्यात् । ते च नाभावाद्धर्मिणो भिन्नाः । अन्योन्याभावसमानन्यायत्वात् । तथाच यथा कुलालादेर्विपक्षस्य विधिनिषेधात्मकत्वेन प्रतिषेधमात्रत्वाभावस्तथा पक्षीकृथाभावस्यापि (धर्मद्वारा विधिरूपस्य) प्रतिषेधमात्रत्वाभावात्स्वरूपासिद्धो हेतुः स्यात् । दृष्टान्तश्च साधनविकलः । घटाभावस्यापि धर्मद्वारा विधिरूपस्य प्रतिषेधमात्रत्वाभावादित्यत आह अभावस्य चेति ॥ अभावस्य च भावो ऽपि धर्मो ऽथापि ॥। *६,७५* हिशब्दो हेतौ । तादृक्त्वं प्रतिषेधात्मकत्वम् । मात्रता प्रतिषेधमात्रता । इह सूत्रे । एतदुक्तं भवति । स्यादयं स्वरूपासिद्धयादिदोषो यद्यत्र प्रतिषेधमात्रशब्देन केवलप्रतिषेधत्वं विवक्षितं स्यात् । नचैवम् । किन्तु धर्मद्वारमन्तरेण धमिर्ण एव प्रतिषेधत्वम् । तच्च पक्षदृष्टान्तयेरस्त्येव । तयोधर्र्मद्वारेण विधित्वे ऽपि धर्मिणोः प्रतिषेधत्वस्योभयसिद्धत्वात् । व्यावृत्तं च विपक्षात्कुलालादेः । तस्य धर्मतो निषेधत्वे ऽपि धर्मि(णो) विधित्वा)णो ऽनिषेधत्वादिति । ननु कथमेतल्लभ्यते । उच्यते । मात्रशब्दो हि साकल्ये वर्तते । नच तत् क्वापि सम्भवति । प्रतिषेधे ऽपि विधिसद्भावस्य परेणैवोक्तत्वात् । ततः प्रतिषेधमात्रशब्दो विधेरप्राधान्यं लक्षयति, अन्नमात्रं भुक्तमिति यथा । धर्मधर्मिणोश्च, अप्राधान्यं धर्मस्य, प्राधान्यं धर्मिणः । तेन धर्मिणः प्रतिषेधत्वं प्रतिषेधमात्रत्वमिति सिद्धयति । इच्छाप्रयत्नादिरूपायाः प्रवृत्तेः कर्तृतापरनामिकायाः व्यापिका बुद्धिः अभावाद्वयावृत्ता तामपि व्यावर्तयतीत्युक्तम् । तत्राभावाद्बुद्धिव्यावृत्तिरेव कुत इत्यत आह बुद्धीति ॥ ॥। बुद्धिराहित्यमेव तत्
*6,72* kulālādeḥ karturbhāvasya pratiṣedhatve 'pi(dhātmakatve 'pi)tanmātratā pratiṣedhamātratā na bhavet / ato 'sti mātragrahaṇasya vyabhicāraparihāraupayikatvam / tuśabdo 'vadhāraṇe sandigdhavyabhicāraparihārārthaḥ / *6,72f.* nanvevamekaṃ sandhitsato '(nyat)paraṃ pracyavate / yato vyarthaviśeṣaṇatāparihāre svarūpāsiddhirāpannā / tathāhi / pakṣīkṛte abhāve prameyatvādidharmāḥ santi na vā / neti pakṣe 'pramitāśrayatvādikaṃ hetoḥ / ādye na tāvatte 'pyabhāvāḥ vidhipratyayaviṣayatvāt, pratiyogyanirūpyatvācca / ṣaṭpadārthātiriktatvamabhāvatvamiti cenna / svecchāparikalpanāyā anupādeyatvāt / anyathā pañcaiva bhāvāstadatirikto 'bhāva iti kalpanāyāṃ samavāyāderapi bhāvatvaṃ na syāt / te ca nābhāvāddharmiṇo bhinnāḥ / anyonyābhāvasamānanyāyatvāt / tathāca yathā kulālādervipakṣasya vidhiniṣedhātmakatvena pratiṣedhamātratvābhāvastathā pakṣīkṛthābhāvasyāpi (dharmadvārā vidhirūpasya) pratiṣedhamātratvābhāvātsvarūpāsiddho hetuḥ syāt / dṛṣṭāntaśca sādhanavikalaḥ / ghaṭābhāvasyāpi dharmadvārā vidhirūpasya pratiṣedhamātratvābhāvādityata āha abhāvasya ceti // abhāvasya ca bhāvo 'pi dharmo 'thāpi ... *6,75* hiśabdo hetau / tādṛktvaṃ pratiṣedhātmakatvam / mātratā pratiṣedhamātratā / iha sūtre / etaduktaṃ bhavati / syādayaṃ svarūpāsiddhayādidoṣo yadyatra pratiṣedhamātraśabdena kevalapratiṣedhatvaṃ vivakṣitaṃ syāt / nacaivam / kintu dharmadvāramantareṇa dhamirṇa eva pratiṣedhatvam / tacca pakṣadṛṣṭāntayerastyeva / tayodharrmadvāreṇa vidhitve 'pi dharmiṇoḥ pratiṣedhatvasyobhayasiddhatvāt / vyāvṛttaṃ ca vipakṣātkulālādeḥ / tasya dharmato niṣedhatve 'pi dharmi(ṇo) vidhitvā)ṇo 'niṣedhatvāditi / nanu kathametallabhyate / ucyate / mātraśabdo hi sākalye vartate / naca tat kvāpi sambhavati / pratiṣedhe 'pi vidhisadbhāvasya pareṇaivoktatvāt / tataḥ pratiṣedhamātraśabdo vidheraprādhānyaṃ lakṣayati, annamātraṃ bhuktamiti yathā / dharmadharmiṇośca, aprādhānyaṃ dharmasya, prādhānyaṃ dharmiṇaḥ / tena dharmiṇaḥ pratiṣedhatvaṃ pratiṣedhamātratvamiti siddhayati / icchāprayatnādirūpāyāḥ pravṛtteḥ kartṛtāparanāmikāyāḥ vyāpikā buddhiḥ abhāvādvayāvṛttā tāmapi vyāvartayatītyuktam / tatrābhāvādbuddhivyāvṛttireva kuta ityata āha buddhīti // ... buddhirāhityameva tat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.