तत्तस्मात्प्रतिषेधमात्रत्वादेव बुद्धिराहित्यमभावस्य घटाभाववत्सिद्धयतीत्यर्थः । द्विविधं हि प्रमेयम् स्वतन्त्रं परतन्त्रं च । परतन्त्रमपि द्विविधम् भावो ऽभावश्च । भावो ऽपि द्वेधा चेतनो ऽचेतनश्च । एवञ्च यदा भावस्यापि कस्यचिन्न चैतन्यं, का वार्ता तदाभावे चैतन्यस्य । कश्चिदभावो बुद्धिमान् किन्न स्यादिति चेन्न । निरुपाधिकसम्बन्धमनादृत्य निर्निमित्तायाः शङ्काया अतिप्रसङ्गित्वात् । "तन्मनो ऽकुरुतऽ; इति श्रुतेरिति चेन्न । अन्यथासिद्धत्वात् । अथ प्रतिषेधमात्रत्वमपि पक्षे नाभ्युपेयात् । तदासदिति ब्रह्मेति च संज्ञाभेदमात्रम् । अनेकत्वादेः परेणापि त्याज्यत्वात् । अनेकस्वातन्त्र्ये कार्योदयायोगात् । नन्विदं तत्रैव वक्तव्यम् । सत्यम् । प्रतिषेध(त्व)मात्रत्वे विदिते ततो बुद्धिराहित्यप्रतीतेः सौलभ्यादिहोक्तम् । टीकाकारस्तु प्रमेयत्वादिभावधर्माङ्गीकारे बुद्धिरपि तथा किन्न स्यादिति शङ्कावकाशादिहोक्तमित्याहुः । *६,८०* भावस्याभावो धर्मः, अभावस्य च भावो ऽपि धर्म इत्यनुपपन्नम् (भावस्याभावधर्मता, अभावस्य च भावधर्मतेत्यनुपपन्नम्) । भावाभावयोरभावभावधर्मित्वे प्रमाणाभावात् । सम्बन्धाभावाच्च । सम्बद्धयोरेव हि शौक्लयपटयोर्धर्मधर्मिभावो दृष्टो नासम्बद्धयोर्मरुमन्दरयोः । नच भावाभावयोः सम्बन्धो ऽस्ति । संयोगसमवाययोर्भावनियतत्वात् । विरुद्धस्वभावत्वाच्च । यावविरुद्धस्वभावौ गुणगुणिनौ तावेव हि धर्मधर्मिणावुपलब्धौ । न विरुद्धस्वभावावश्वमहिषौ । विरुद्धस्वभावौ च भावाभावौ । विधिनिषेधरूपत्वात् । अभेदाच्च । नहि घटः स्वयं स्वस्यैव धर्मो भवति । उक्तं च धर्मधर्म्यैक्यमित्यत आह विशेष्यतैवेति ॥ विशेष्यतैव धर्मित्वं ॥।
tattasmātpratiṣedhamātratvādeva buddhirāhityamabhāvasya ghaṭābhāvavatsiddhayatītyarthaḥ / dvividhaṃ hi prameyam svatantraṃ paratantraṃ ca / paratantramapi dvividham bhāvo 'bhāvaśca / bhāvo 'pi dvedhā cetano 'cetanaśca / evañca yadā bhāvasyāpi kasyacinna caitanyaṃ, kā vārtā tadābhāve caitanyasya / kaścidabhāvo buddhimān kinna syāditi cenna / nirupādhikasambandhamanādṛtya nirnimittāyāḥ śaṅkāyā atiprasaṅgitvāt / "tanmano 'kuruta'; iti śruteriti cenna / anyathāsiddhatvāt / atha pratiṣedhamātratvamapi pakṣe nābhyupeyāt / tadāsaditi brahmeti ca saṃjñābhedamātram / anekatvādeḥ pareṇāpi tyājyatvāt / anekasvātantrye kāryodayāyogāt / nanvidaṃ tatraiva vaktavyam / satyam / pratiṣedha(tva)mātratve vidite tato buddhirāhityapratīteḥ saulabhyādihoktam / ṭīkākārastu prameyatvādibhāvadharmāṅgīkāre buddhirapi tathā kinna syāditi śaṅkāvakāśādihoktamityāhuḥ / *6,80* bhāvasyābhāvo dharmaḥ, abhāvasya ca bhāvo 'pi dharma ityanupapannam (bhāvasyābhāvadharmatā, abhāvasya ca bhāvadharmatetyanupapannam) / bhāvābhāvayorabhāvabhāvadharmitve pramāṇābhāvāt / sambandhābhāvācca / sambaddhayoreva hi śauklayapaṭayordharmadharmibhāvo dṛṣṭo nāsambaddhayormarumandarayoḥ / naca bhāvābhāvayoḥ sambandho 'sti / saṃyogasamavāyayorbhāvaniyatatvāt / viruddhasvabhāvatvācca / yāvaviruddhasvabhāvau guṇaguṇinau tāveva hi dharmadharmiṇāvupalabdhau / na viruddhasvabhāvāvaśvamahiṣau / viruddhasvabhāvau ca bhāvābhāvau / vidhiniṣedharūpatvāt / abhedācca / nahi ghaṭaḥ svayaṃ svasyaiva dharmo bhavati / uktaṃ ca dharmadharmyaikyamityata āha viśeṣyataiveti // viśeṣyataiva dharmitvaṃ ...
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.