अपिरभिव्याप्तौ । सर्वशब्दो वर्तमानमात्रविवक्षयापि स्यादित्यतः सदेत्युक्तम् । तदिदं व्यभिचारपरिहारायाभिहितम् । नः पुरुषस्य । अयमित्यस्यैव विवरणं विमत इति । अत्र पूर्वार्धेन व्याप्तिरुक्ता । उत्तरार्धेन प्रतिज्ञाहेतू । एतदुक्तं भवति । महाप्रलयलक्षणो नाशः पुरुषशेषवान्भवितुमर्हति नाशत्वात् सम्प्रतिपन्न(सम्मत)नाशवदिति । अत्र पुरुषावशेषमात्रं साध्यम् । नतु नाशकर्तुः पुरुषस्यावशिष्यता । अत एवोक्तं यस्य कस्येति । नाशस्य कर्तुरकर्तुर्वेत्यर्थः । तथापि कर्तृशेषवानिति वदतेदमभिप्रेतम् । प्रलये पुरुषसद्भावमात्रसाधने सति भग्नं तावत्परस्यानुमानम् । यदपि परस्याभावकर्तृकत्वं जगतो ऽभिमतम् । तदप्यत एवापास्तम् । अवशिष्यस्य पुरुष(विशेष)स्यैव विश्वकर्तृत्वसम्भवे ऽभावस्य तत्कल्पनानवकाशात् । दृष्टानुसारिणी हि कल्पना । नहि लोके प्रागुत्पत्तेः कुलालाभावयोः सतोरभावो घटस्य कर्ता दृष्टः । किन्नाम कुलाल एवेति । *६,९६* अभिप्रायमजानानः कर्तृशेषवानित्युक्त्वा विभ्रान्तश्चोदयति"यत्र सुन्दोपसुन्दन्यायेनाशेषा अपि पुरुषा नष्टास्तत्र नाशत्वहेतोरनैकान्तिकताऽ; इति, तत्राह नचेति ॥ नचाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्यो ऽस्ति वा क्वचित् चशब्दो ऽवधारणे । अशेषनृनाशस्तु नैव क्वचिद्दृष्ट इत्यतीतनिषेधो, दृश्यो वा नैवेत्यनागतस्य, नैवास्ति वा दृश्यमान इति वर्तमानस्य । इदमुक्तं भवति । अनैकान्तिकत्वं हि प्रमिते विपक्षे हेतुवृत्तौ सत्यां(हेतुवृत्त्या) वक्तव्यम् । नाप्रमिते । तथा सत्यनमिनमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । नचाशेषपुरुषनाशः कालत्रये ऽपि प्रमितः, येन नाशत्वस्य तत्र व्यभिचारः स्यात् । प्रमितत्वाङ्गीकारे च प्रमातुरेवोर्वरितत्वेन व्याघातश्च स्यात् । नच नाशकर्तुः पुरुषस्यावशिष्यता साध्यत्वेनेष्या । येन सुन्दोपसुन्दादिनाशः प्रत्युदाह्रियेत । किन्तु पुरुष(वि)शेषवत्त्वमात्रमिति । *६,९७* अनेन प्रलयकालः पुरुषवान्कालत्वादिदानीन्तनकालवदित्यप्यनुमानं सूचितम् । नच तदा कालाभावादाश्रयासिद्धिः । तथा सति तदेत्येव वक्तुमशक्यत्वात् । परकीयानुमाने च प्रलयविशेषणानुपपत्तेः । *६,९९* यद्यप्यत्र"कालो ऽङ्गीक्रियते न वा । आद्ये तत्रैव भावत्वहेतोर्व्यभिचारः । द्वितीये प्रलयविशेषणानुपपत्तिः । सकलकार्यविनाशविशिष्टकालस्य प्रलयत्वात् । अथ कार्यविनाश एव प्रलयस्तथापीश्वराभावस्य तेन सम्बन्धाभावादीश्वरादिकं प्रलये ऽसदिति प्रतिज्ञार्थानुपपत्तिः । देशादिद्वारा सम्बन्धाभ्युपगमे तत्रैव भावत्वस्य व्यभिचारः । प्रलयविशेषणपरित्यागे तच्छिष्यैरेवोह्यतामिति न सूत्रभाष्यकाराभ्यामभिहितम् । सूचितं चापीताविति सूत्रकृता । "लये मानं च किं भवेत्ऽ; इति भाष्यकृतापि । *६,१००* तदिदं जीवेश्वरसाधारणमनुमानमुक्तम् । इदानीं प्रलये जीवसद्भावसाधकमनुमानमाह धर्मेति ॥ धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्यो ऽपि नरो लये
apirabhivyāptau / sarvaśabdo vartamānamātravivakṣayāpi syādityataḥ sadetyuktam / tadidaṃ vyabhicāraparihārāyābhihitam / naḥ puruṣasya / ayamityasyaiva vivaraṇaṃ vimata iti / atra pūrvārdhena vyāptiruktā / uttarārdhena pratijñāhetū / etaduktaṃ bhavati / mahāpralayalakṣaṇo nāśaḥ puruṣaśeṣavānbhavitumarhati nāśatvāt sampratipanna(sammata)nāśavaditi / atra puruṣāvaśeṣamātraṃ sādhyam / natu nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā / ata evoktaṃ yasya kasyeti / nāśasya karturakarturvetyarthaḥ / tathāpi kartṛśeṣavāniti vadatedamabhipretam / pralaye puruṣasadbhāvamātrasādhane sati bhagnaṃ tāvatparasyānumānam / yadapi parasyābhāvakartṛkatvaṃ jagato 'bhimatam / tadapyata evāpāstam / avaśiṣyasya puruṣa(viśeṣa)syaiva viśvakartṛtvasambhave 'bhāvasya tatkalpanānavakāśāt / dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā / nahi loke prāgutpatteḥ kulālābhāvayoḥ satorabhāvo ghaṭasya kartā dṛṣṭaḥ / kinnāma kulāla eveti / *6,96* abhiprāyamajānānaḥ kartṛśeṣavānityuktvā vibhrāntaścodayati"yatra sundopasundanyāyenāśeṣā api puruṣā naṣṭāstatra nāśatvahetoranaikāntikatā'; iti, tatrāha naceti // nacāśeṣanṛnāśastu dṛṣṭo dṛśyo 'sti vā kvacit caśabdo 'vadhāraṇe / aśeṣanṛnāśastu naiva kvaciddṛṣṭa ityatītaniṣedho, dṛśyo vā naivetyanāgatasya, naivāsti vā dṛśyamāna iti vartamānasya / idamuktaṃ bhavati / anaikāntikatvaṃ hi pramite vipakṣe hetuvṛttau satyāṃ(hetuvṛttyā) vaktavyam / nāpramite / tathā satyanaminamātrocchedaprasaṅgāt / nacāśeṣapuruṣanāśaḥ kālatraye 'pi pramitaḥ, yena nāśatvasya tatra vyabhicāraḥ syāt / pramitatvāṅgīkāre ca pramāturevorvaritatvena vyāghātaśca syāt / naca nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā sādhyatveneṣyā / yena sundopasundādināśaḥ pratyudāhriyeta / kintu puruṣa(vi)śeṣavattvamātramiti / *6,97* anena pralayakālaḥ puruṣavānkālatvādidānīntanakālavadityapyanumānaṃ sūcitam / naca tadā kālābhāvādāśrayāsiddhiḥ / tathā sati tadetyeva vaktumaśakyatvāt / parakīyānumāne ca pralayaviśeṣaṇānupapatteḥ / *6,99* yadyapyatra"kālo 'ṅgīkriyate na vā / ādye tatraiva bhāvatvahetorvyabhicāraḥ / dvitīye pralayaviśeṣaṇānupapattiḥ / sakalakāryavināśaviśiṣṭakālasya pralayatvāt / atha kāryavināśa eva pralayastathāpīśvarābhāvasya tena sambandhābhāvādīśvarādikaṃ pralaye 'saditi pratijñārthānupapattiḥ / deśādidvārā sambandhābhyupagame tatraiva bhāvatvasya vyabhicāraḥ / pralayaviśeṣaṇaparityāge tacchiṣyairevohyatāmiti na sūtrabhāṣyakārābhyāmabhihitam / sūcitaṃ cāpītāviti sūtrakṛtā / "laye mānaṃ ca kiṃ bhavet'; iti bhāṣyakṛtāpi / *6,100* tadidaṃ jīveśvarasādhāraṇamanumānamuktam / idānīṃ pralaye jīvasadbhāvasādhakamanumānamāha dharmeti // dharmādharmāśrayatvena svīkāryo 'pi naro laye
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.