*६,१००फ़्।* न केवलमुक्तानुमानेन । किन्नाम धर्माधर्मश्रयत्वेनापीति सम्बन्धः । नरो जीवात्मा । अयमत्र प्रयोगः । प्रलयकालवर्ती धर्मः साश्रयः धर्मत्वादिदानीन्तधर्मवत् । एवमधर्ममपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् । नच धर्माधर्माश्रयो जीवात्मनो ऽन्यः सम्भवति । एवञ्च प्रलये जीवात्मसद्भावाद्भावमात्रासत्त्वसाधनमनुपपन्नमिति । यत्रेश्वरसद्भावसाधनमिदम् । आश्रयशब्दस्याधिष्ठातृपरत्वात् । तत्रैवं प्रयोगः । प्रलयकालवर्तिनौ धर्माधर्मौ केनचिदधिष्ठितौ । कारणत्वे सत्यचेतनत्वात् । वाश्यादिवदिति । नचातीन्द्रिययोर्धर्माधर्मयोरधिष्ठातृत्वमीश्वरादन्यस्योपपद्यते । अतो धर्माधर्माधिष्ठातृत्वेनापि नरः परमपुरुषो लये स्वीकार्य इति । *६,१०३* ननु प्रलये भावमात्रस्यासत्त्वमभ्युपगच्छतो मम तदा धर्माधर्मावपि न स्त एवेत्याश्रयासिद्धिरिति । इदमिह वक्तव्यम् । किं धर्माधर्मसंज्ञितमदृष्टमस्ति कार्यमात्रस्य कारणं च भवतीत्यभ्युपगम्य प्रलये तदभावो ऽभीधीयते, उत सदपि तदकारणमित्यभ्युपेत्य, अथ तदेव नास्तीत्यङ्गीकृत्य । आद्यं दूषयति अनादित्वमिति ॥ अनादित्वं विनादृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् अनादित्वमिवानादित्वं प्रलये सत्त्वमित्यर्थः । क्वचिदिति सृष्टिकाले । यद्यदृष्टं प्रलये न स्यात्तदाऽदिकालीनस्य कार्यस्य कारणं न स्यात् । असतः कारणत्वायोगात् । तथाच सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तमित्यभ्युपगमो भग्न इत्यथर्ः । स्यादेतत् । अधुनातनकार्यमदृष्टकारणकं न त्वादिकालीनमिति ममाभ्युपगमः । तत्किमदृष्टस्य प्रलये सद्भावेनेत्यत आह अनादित्वमिति ॥ अनादित्वं विना तत एवादिकालीनकायर्कारणत्वं च विनादृष्टं क्वचिदधुनातने ऽपि कार्ये कारणं कथं स्यात् । न कथञ्चित् । अधुनातनं कार्यम् अदृष्टकारणकं न, कार्यत्वादादिकालीनकार्यवदित्यनुमानसम्भवात् । न चेदिदमिव तदप्यदृष्टकार्यमेवाङ्गीकार्यमिति । यद्वा मा भूदादिकालीनस्य कार्यस्यादृष्टं कारणम् । तथापि प्रलये तद्भावो ऽङ्गीकरणीयः । कुतः । अनादित्वं प्रलये सत्त्वं, विनादृष्टं क्वचिदिदानीन्तने ऽपि कार्ये कारणं कथं स्यात् । अन्तराल एवादृष्टोत्पत्त्ययोगादिति योज्यम् । *६,१०५* नन्वदृष्टस्य सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तत्वे ऽपि न प्रलये सद्भावो ऽभ्युपगन्तव्यः । आदिकाल एवोत्पन्नस्यापि महदादिकारणत्वोपपत्तेरिति । इदमत्र वक्तव्यम् । तदादिकाले जनिमददृष्टं ततः पूर्वादृष्टादुत्पद्यते न वेति । आद्यमुपादत्ते पूर्वेति ॥ पूर्वादृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः
*6,100f.* na kevalamuktānumānena / kinnāma dharmādharmaśrayatvenāpīti sambandhaḥ / naro jīvātmā / ayamatra prayogaḥ / pralayakālavartī dharmaḥ sāśrayaḥ dharmatvādidānīntadharmavat / evamadharmamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam / naca dharmādharmāśrayo jīvātmano 'nyaḥ sambhavati / evañca pralaye jīvātmasadbhāvādbhāvamātrāsattvasādhanamanupapannamiti / yatreśvarasadbhāvasādhanamidam / āśrayaśabdasyādhiṣṭhātṛparatvāt / tatraivaṃ prayogaḥ / pralayakālavartinau dharmādharmau kenacidadhiṣṭhitau / kāraṇatve satyacetanatvāt / vāśyādivaditi / nacātīndriyayordharmādharmayoradhiṣṭhātṛtvamīśvarādanyasyopapadyate / ato dharmādharmādhiṣṭhātṛtvenāpi naraḥ paramapuruṣo laye svīkārya iti / *6,103* nanu pralaye bhāvamātrasyāsattvamabhyupagacchato mama tadā dharmādharmāvapi na sta evetyāśrayāsiddhiriti / idamiha vaktavyam / kiṃ dharmādharmasaṃjñitamadṛṣṭamasti kāryamātrasya kāraṇaṃ ca bhavatītyabhyupagamya pralaye tadabhāvo 'bhīdhīyate, uta sadapi tadakāraṇamityabhyupetya, atha tadeva nāstītyaṅgīkṛtya / ādyaṃ dūṣayati anāditvamiti // anāditvaṃ vinādṛṣṭaṃ kathaṃ syāt kāraṇaṃ kvacit anāditvamivānāditvaṃ pralaye sattvamityarthaḥ / kvaciditi sṛṣṭikāle / yadyadṛṣṭaṃ pralaye na syāttadā'dikālīnasya kāryasya kāraṇaṃ na syāt / asataḥ kāraṇatvāyogāt / tathāca sarvotpattimatāṃ nimittamityabhyupagamo bhagna ityatharḥ / syādetat / adhunātanakāryamadṛṣṭakāraṇakaṃ na tvādikālīnamiti mamābhyupagamaḥ / tatkimadṛṣṭasya pralaye sadbhāvenetyata āha anāditvamiti // anāditvaṃ vinā tata evādikālīnakāyarkāraṇatvaṃ ca vinādṛṣṭaṃ kvacidadhunātane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt / na kathañcit / adhunātanaṃ kāryam adṛṣṭakāraṇakaṃ na, kāryatvādādikālīnakāryavadityanumānasambhavāt / na cedidamiva tadapyadṛṣṭakāryamevāṅgīkāryamiti / yadvā mā bhūdādikālīnasya kāryasyādṛṣṭaṃ kāraṇam / tathāpi pralaye tadbhāvo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / kutaḥ / anāditvaṃ pralaye sattvaṃ, vinādṛṣṭaṃ kvacididānīntane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt / antarāla evādṛṣṭotpattyayogāditi yojyam / *6,105* nanvadṛṣṭasya sarvotpattimannimittatve 'pi na pralaye sadbhāvo 'bhyupagantavyaḥ / ādikāla evotpannasyāpi mahadādikāraṇatvopapatteriti / idamatra vaktavyam / tadādikāle janimadadṛṣṭaṃ tataḥ pūrvādṛṣṭādutpadyate na veti / ādyamupādatte pūrveti // pūrvādṛṣṭāt parādṛṣṭaṃ yadi naivottaraṃ kutaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.