असतो विश्वजननमाशङ्कयात्र निषिद्धयते *६,१५९* इत्यादेः प्रमाणात् । आशङ्कितेति शेषः । आदिपदेनोक्तयुक्तिर्गृह्यते । असतः अभावस्य । मनस इति । ज्ञानेच्छाप्रयत्नेभ्यः जनिः । जगत इति शेषः । पूर्वत्र त्विति सम्बन्धः । तच्च प्रतिषेधमात्रत्वादित्यादिना स्फुटमवगम्यत इति हिशब्दः । अकस्माद्धीदमाविरासीदित्यादिश्रुत्या । तत् मनो, विना । असतः शून्यात् । एतदुक्तं भवति । पूवर्मभावस्य जगत्कारणत्वं निराकृतमिदानीं तु शून्यस्य । किञ्च पूर्वं कर्तृत्वेनाधुना कर्तृतां विनैवेति न पौनरुक्त्यादीति । यद्वा भाष्यदिशा निष्कारणैवात्र जगज्जनिराशङ्कितेति न पौनरुक्त्यादिकम् । अत्र शङ्काप्रापकप्रमाणोपन्यासस्तु अस्यैव प्रमेयभेदस्योपपादनार्थम् । एतेनाभ्यधिका शङ्कापि सूचिता । तथाहि । मा भूदभावकर्तृकं जगत्, तथापि जीवादिभ्यो जनिमद्भविष्यति । "जीवाद्भवन्ति भूतानिऽ,"प्रधानादिदमुत्पन्नम्ऽ,"अकस्माद्धीदमाविरासीद्ऽ; इत्यादिश्रुत्यनुगृहीतेभ्यो घटदधिकण्टतैक्ष्णादिदृष्टान्तेभ्यः । नहि जीवादीनां प्रतिषेधमात्रत्वमस्ति, येनोक्तयुक्तिविरोधः स्यात् । असत्त्वाचेतनत्वादेरुपलक्षणमेतदिति चेत् । किमत्रासदादेः कारणत्वमात्रं नेत्युच्यते, किंवा कर्तृत्वम् । नाद्यः । उक्तदृष्टान्तेषु व्यभिचारात् । न द्वितीयः । कर्तृत्वस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वादिति । अत एवात्र सर्वत्र कर्तृशब्दः कारणत्वमात्रपरो द्रष्टव्यः । *६,१६५* नन्वत्र जीवादेर्विश्वकारणत्वमात्रं शङ्कयते, तस्यैव वा । आद्ये न सिद्धान्तविरोधः । जीवस्य ह्यदृष्टाधारतया निमित्तत्वं प्रधानस्य चोपादानत्वमङ्गीकृतमेव । न द्वितीयः । प्रापकाभावात् । कार्यस्य सकर्तृकत्वनियमदर्शनाच्चेत्यत आह प्रापकमिति ॥ प्रापकं वाक्यमात्रं तु ॥। द्वितीय एवाशङ्कयते । तस्य च प्रापकं"न जीवात्कारणं परम्ऽ,"न ह्यन्यत्कारणं मतम्ऽ; इत्यादिवाक्यम् । नच लोकविरोधः । वाक्यमात्रसिद्धे ऽर्थे तत्प्रतिपन्नमेव गृह्यते नतु लोको ऽनुगम्यत इति पूर्वपक्षी मन्यत इति । ननु च प्रधानकारणत्वादिमतानि द्वितीयपादे निराकरिष्यते । तेषामत्रापि निराकरणे पुनरुक्तिदोषः स्यादित्यतो वाऽह प्रापकमिति ॥ अत्र शङ्काप्रापकं वाक्यमात्रं नतु समय इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति । अत्र श्रुत्यनुगृहीताभिर्युक्तिभिः प्राप्तं प्रधानादिकारणत्वं निराक्रियते । उत्तरं(रत्र) तु तु साङ्खयादिसमयप्राप्तम् । अतो ऽपि नोक्तदोष इति । नन्वेवं तर्ह्येतेनेत्यतिदेशः कथम् । उक्तपरिहारस्य पूर्वपक्षिणा परिहृतत्वादित्यत आह परिहार इति ॥ ॥। परिहारो विशेषितः
asato viśvajananamāśaṅkayātra niṣiddhayate *6,159* ityādeḥ pramāṇāt / āśaṅkiteti śeṣaḥ / ādipadenoktayuktirgṛhyate / asataḥ abhāvasya / manasa iti / jñānecchāprayatnebhyaḥ janiḥ / jagata iti śeṣaḥ / pūrvatra tviti sambandhaḥ / tacca pratiṣedhamātratvādityādinā sphuṭamavagamyata iti hiśabdaḥ / akasmāddhīdamāvirāsīdityādiśrutyā / tat mano, vinā / asataḥ śūnyāt / etaduktaṃ bhavati / pūvarmabhāvasya jagatkāraṇatvaṃ nirākṛtamidānīṃ tu śūnyasya / kiñca pūrvaṃ kartṛtvenādhunā kartṛtāṃ vinaiveti na paunaruktyādīti / yadvā bhāṣyadiśā niṣkāraṇaivātra jagajjanirāśaṅkiteti na paunaruktyādikam / atra śaṅkāprāpakapramāṇopanyāsastu asyaiva prameyabhedasyopapādanārtham / etenābhyadhikā śaṅkāpi sūcitā / tathāhi / mā bhūdabhāvakartṛkaṃ jagat, tathāpi jīvādibhyo janimadbhaviṣyati / "jīvādbhavanti bhūtāni',"pradhānādidamutpannam',"akasmāddhīdamāvirāsīd'; ityādiśrutyanugṛhītebhyo ghaṭadadhikaṇṭataikṣṇādidṛṣṭāntebhyaḥ / nahi jīvādīnāṃ pratiṣedhamātratvamasti, yenoktayuktivirodhaḥ syāt / asattvācetanatvāderupalakṣaṇametaditi cet / kimatrāsadādeḥ kāraṇatvamātraṃ netyucyate, kiṃvā kartṛtvam / nādyaḥ / uktadṛṣṭānteṣu vyabhicārāt / na dvitīyaḥ / kartṛtvasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāditi / ata evātra sarvatra kartṛśabdaḥ kāraṇatvamātraparo draṣṭavyaḥ / *6,165* nanvatra jīvāderviśvakāraṇatvamātraṃ śaṅkayate, tasyaiva vā / ādye na siddhāntavirodhaḥ / jīvasya hyadṛṣṭādhāratayā nimittatvaṃ pradhānasya copādānatvamaṅgīkṛtameva / na dvitīyaḥ / prāpakābhāvāt / kāryasya sakartṛkatvaniyamadarśanāccetyata āha prāpakamiti // prāpakaṃ vākyamātraṃ tu ... dvitīya evāśaṅkayate / tasya ca prāpakaṃ"na jīvātkāraṇaṃ param',"na hyanyatkāraṇaṃ matam'; ityādivākyam / naca lokavirodhaḥ / vākyamātrasiddhe 'rthe tatpratipannameva gṛhyate natu loko 'nugamyata iti pūrvapakṣī manyata iti / nanu ca pradhānakāraṇatvādimatāni dvitīyapāde nirākariṣyate / teṣāmatrāpi nirākaraṇe punaruktidoṣaḥ syādityato vā'ha prāpakamiti // atra śaṅkāprāpakaṃ vākyamātraṃ natu samaya ityarthaḥ / idamuktaṃ bhavati / atra śrutyanugṛhītābhiryuktibhiḥ prāptaṃ pradhānādikāraṇatvaṃ nirākriyate / uttaraṃ(ratra) tu tu sāṅkhayādisamayaprāptam / ato 'pi noktadoṣa iti / nanvevaṃ tarhyetenetyatideśaḥ katham / uktaparihārasya pūrvapakṣiṇā parihṛtatvādityata āha parihāra iti // ... parihāro viśeṣitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.