ननु शक्तस्यापीश्वरस्य तन्नियमानुसरणेच्छा कुत इति चेत् । किं कारणं पृच्छस्युत ज्ञापकम् । आद्ये स्वभावो ऽयमिति ब्रूमः (वदामः) । द्वितीये तु श्रुतिप्रसिद्धेरिति । तदिदमुक्तं हिशब्देन । श्रुतिं चोदाहरिष्यति । अनेन शब्दान्तराच्चेति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं ज्ञातव्यम् । शब्दान्तरं च शब्दविशेषो, विवक्षितार्थप्रतिपादकः शब्द इति यावत् । "पटवच्चऽ,"यथा प्राणादिःऽ; इति सूत्रे, भाष्य एव व्यक्ते । *६,२२९* अन्ये पुनरन्यथैतानि सूत्राणि वर्णयन्ति । तथाहि । भावे चोपलब्धेः । मृदादेः कारणस्य भाव एव घटादेः कार्यस्योपलब्धेश्चानन्यत्वं कारणात्कायर्स्य । नहि यद्यतो भिन्नं तत्तद्भाव एवोपलभ्यते । न ह्यश्वो गोतो ऽन्यो गोर्भाव एवोपलभ्यते । किञ्च, भावे तिलादौ कारणे, तैलाद्युपलभ्यते । कार्ये च भावे कुण्डलादौ सुवर्णादिकम् । अतश्च तदभेदसिद्धिः । सत्वाच्चावरस्य । अवरकालीनस्य कायर्स्य प्रागुत्पत्तेः"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ; इति सत्त्वावधारराच्चानन्यत्वं कारणात्कार्यस्य । *६,२३०* असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् । "असदेवेदमग्र आसीत्ऽ,"असद्वा इदमग्र आसीत्ऽ; इति प्रागुत्पत्तेः कार्यस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेन्न । भवेदेतद्यदि कार्यस्वरूपाभिप्रायेणायं व्यपदेशः स्यात्किन्तु व्यक्तत्वलक्षणधर्मान्तराभिप्रायेण । कुतः । वाक्यशेषात् । असदेवेदमग्र आसीत् इत्यसच्छब्देनोपक्रमे निर्दिष्यं पुनस्तत्सदासीदिति वाक्यशेषे निर्दिशति । असद्वेत्यत्रापि"तदात्मानं स्वयमकुरुतऽ; इति । तेन ज्ञायते नासत्कार्यं धर्मान्तरेणैवासत्त्वव्यपदेश इति । युक्तेः शब्दान्तराच्च । युक्तेश्च कायर्स्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं कारणादनन्यत्वं च गम्यते । शब्दान्तराच्च । युक्तिस्तावदसदकारणादित्यादिका साङ्खयोक्ता । वृत्तिविकल्पानुपपत्त्यादिका च सौगतोक्ता । शब्दान्तरं चासद्वयपदेशादन्यः"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ; इत्यादिसद्वयपदेशः । पटवच्च । संवेष्यितप्रसारितपटन्यायेनेदं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं च प्रतिपत्तव्यम् । *६,२३८* अत्र सूत्राक्षराणामार्जवानार्जवादिचिन्ता शिष्यैरेव क्रियतामित्याशयवान् यदुक्तं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं तत्तावन्निराकरिष्यन् किमनेन प्रबन्धेन निमित्तकारणानन्यत्वं कार्यस्योपपादितम्, उतोपादानकारणानन्यत्वमिति विकल्पं चेतसि निधायाद्यं निराकरोति नित्यभेद इति ॥ नित्यभेदो निमित्तेन ह्य् ॥। नित्यशब्दो नियमार्थः । भेद एवेति । कार्यस्येति शेषः । हीति सर्वप्रमाणप्रसिद्धिं सूचयति । तथाच सर्वमिदं बाधितविषयमिति । न द्वितीयः । प्रकृतानुपयोगात् । *६,२४०* वियदादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मानन्यत्वमुपपादयितुं खल्वस्योपन्यासः । तद्यदि नाम उपादानानन्यत्वं कार्यस्य तदा किमायातं प्रकृते । नहि ब्रह्म प्रपञ्चोपादानमित्येतदुक्तप्रायमिति मन्वानो दूषणान्तरमाह उपादानेनेति ॥ ॥। उपादानेन तु द्वयम् हीत्यनुवर्त्यते । उपादानेन कार्यस्य द्वयं भेदाभेदौ प्रमितौ । ततो ऽस्मिन्नपि पक्षे बाधितविषयत्वमिति । *६,२४१* कथं कार्यं कारणेन भिन्नाभिन्नं प्रमितमित्यत आह असदिति ॥ असद् यत् कार्यरूपेण कारणात्मतयास्ति हि
nanu śaktasyāpīśvarasya tanniyamānusaraṇecchā kuta iti cet / kiṃ kāraṇaṃ pṛcchasyuta jñāpakam / ādye svabhāvo 'yamiti brūmaḥ (vadāmaḥ) / dvitīye tu śrutiprasiddheriti / tadidamuktaṃ hiśabdena / śrutiṃ codāhariṣyati / anena śabdāntarācceti sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ jñātavyam / śabdāntaraṃ ca śabdaviśeṣo, vivakṣitārthapratipādakaḥ śabda iti yāvat / "paṭavacca',"yathā prāṇādiḥ'; iti sūtre, bhāṣya eva vyakte / *6,229* anye punaranyathaitāni sūtrāṇi varṇayanti / tathāhi / bhāve copalabdheḥ / mṛdādeḥ kāraṇasya bhāva eva ghaṭādeḥ kāryasyopalabdheścānanyatvaṃ kāraṇātkāyarsya / nahi yadyato bhinnaṃ tattadbhāva evopalabhyate / na hyaśvo goto 'nyo gorbhāva evopalabhyate / kiñca, bhāve tilādau kāraṇe, tailādyupalabhyate / kārye ca bhāve kuṇḍalādau suvarṇādikam / ataśca tadabhedasiddhiḥ / satvāccāvarasya / avarakālīnasya kāyarsya prāgutpatteḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; iti sattvāvadhārarāccānanyatvaṃ kāraṇātkāryasya / *6,230* asadvayapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt / "asadevedamagra āsīt',"asadvā idamagra āsīt'; iti prāgutpatteḥ kāryasyāsattvavyapadeśānneti cenna / bhavedetadyadi kāryasvarūpābhiprāyeṇāyaṃ vyapadeśaḥ syātkintu vyaktatvalakṣaṇadharmāntarābhiprāyeṇa / kutaḥ / vākyaśeṣāt / asadevedamagra āsīt ityasacchabdenopakrame nirdiṣyaṃ punastatsadāsīditi vākyaśeṣe nirdiśati / asadvetyatrāpi"tadātmānaṃ svayamakuruta'; iti / tena jñāyate nāsatkāryaṃ dharmāntareṇaivāsattvavyapadeśa iti / yukteḥ śabdāntarācca / yukteśca kāyarsya prāgutpatteḥ sattvaṃ kāraṇādananyatvaṃ ca gamyate / śabdāntarācca / yuktistāvadasadakāraṇādityādikā sāṅkhayoktā / vṛttivikalpānupapattyādikā ca saugatoktā / śabdāntaraṃ cāsadvayapadeśādanyaḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; ityādisadvayapadeśaḥ / paṭavacca / saṃveṣyitaprasāritapaṭanyāyenedaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ prāgutpatteḥ sattvaṃ ca pratipattavyam / *6,238* atra sūtrākṣarāṇāmārjavānārjavādicintā śiṣyaireva kriyatāmityāśayavān yaduktaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ tattāvannirākariṣyan kimanena prabandhena nimittakāraṇānanyatvaṃ kāryasyopapāditam, utopādānakāraṇānanyatvamiti vikalpaṃ cetasi nidhāyādyaṃ nirākaroti nityabheda iti // nityabhedo nimittena hy ... nityaśabdo niyamārthaḥ / bheda eveti / kāryasyeti śeṣaḥ / hīti sarvapramāṇaprasiddhiṃ sūcayati / tathāca sarvamidaṃ bādhitaviṣayamiti / na dvitīyaḥ / prakṛtānupayogāt / *6,240* viyadādiprapañcasya brahmānanyatvamupapādayituṃ khalvasyopanyāsaḥ / tadyadi nāma upādānānanyatvaṃ kāryasya tadā kimāyātaṃ prakṛte / nahi brahma prapañcopādānamityetaduktaprāyamiti manvāno dūṣaṇāntaramāha upādāneneti // ... upādānena tu dvayam hītyanuvartyate / upādānena kāryasya dvayaṃ bhedābhedau pramitau / tato 'sminnapi pakṣe bādhitaviṣayatvamiti / *6,241* kathaṃ kāryaṃ kāraṇena bhinnābhinnaṃ pramitamityata āha asaditi // asad yat kāryarūpeṇa kāraṇātmatayāsti hi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.