यत् घटादिकं मृदादिकारणात्मतया प्रागुत्पत्तेरस्तीति प्रमितं परेणाङ्गीकृतं च तदेव पृथुबुध्नोदराकारादिना कार्यरूपेर प्रागुत्पत्तेरसत् हि यस्मात्तस्मादुपादानेन भिन्नाभिन्नमिति निश्चीयते । एतदुक्तं भवति । परो हि घटादेः कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमभ्युपगच्छति । तत्किं पृथगेवोत मृदादिकारणात्मतयेति वक्तव्यम् । नाद्यः । अनभ्युपगमात् । अनुपलब्धेश्च । द्वितीये तु कार्यस्योपादानाभेदस्तावदङ्गीकृतः । न चात्यन्ताभेदः । घटादेः कार्याकारेण प्रागुत्पत्तेरसत्त्वात् । यदा हि घटादिकं मृदादिनात्यन्ताभिन्नं स्यात् । तदा प्रागुत्पत्तेर्घटादिरूपेण सत्स्यात् । मृदादेस्तदा सत्त्वात् । न चैवम् । तेन जानीमो घटादिकं मृदादिना भिन्नाभिन्नमिति । अत्यन्तासत्कार्यवादिनं प्रति भेदाभेदसमर्थनं विरोधपरिहारश्चोत्तरत्र विधास्यत इति । *६,२४३* यच्च कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमुक्तं तदपि नोपपन्नमित्याह असदिति ॥ यत् घटादिकं प्रागुत्पत्तेरस्तीत्यावयोः सम्मतम् । तदेव तदासच्च यस्मात्तस्मात्सदेवेति सत्कार्यवादो ऽनुपपन्न एव । तस्यैव तदैव तत्रैव सत्त्वमसत्त्वं च विरुद्धमिति चेन्न । रूपभेदेन अविरोधात् इत्याशयेनोक्तं कारणात्मतया कार्यरूपेणेति । नन्वेवं सति किञ्चित्सदेव किञ्चित् असदेव सदसत्तु न किमपि स्यात् । न स्यात् । तयोरपि रूपयोरत्यन्तभेदाभावादिति । *६,२४४* स्यादेतदुक्तं यद्यसत्त्वं प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य स्यात्तदेव कुतः । तथा चात्यन्ताभिन्नं कार्यमुपादानेनेत्यतो विपक्षे बाधकप्रदर्शनेन कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरसत्त्वमुपादानाद्भेदं चोपपादयति अनवस्थेति ॥ अनवस्थान्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः प्रकारान्तरेण जनेर्वक्ष्यमाणत्वादिति । ननु जनिः किं प्राक् सती उत कारकव्यापारजन्या । आद्ये प्रागुक्त एव दोषः । द्वितीये जनेर्जनिरपि तथेत्यनवस्था । एवं विनाशोपीत्यत आह अनवस्थेति ॥ सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरियमुक्तानवस्था । अन्यथा घटजनेरन्या जनेर्जनिरित्यङ्गीकार एव स्यात् । न त्वेवमङ्गीक्रियते । अपि तर्हि घटजन्मैव जन्मनो जन्मेति । यथाऽहुः"यथा जनेर्जनिर्नान्या तस्या वस्तुजनिर्जनिःऽ; इति । घटो जायते घटजन्म जायत इत्यनयोरेकार्थतैव हि लौकिकपरीक्षकसम्मता । नच व्यक्त्यव्यक्त्योरप्येवमङ्गीकर्तुमुचितम् । जन्मविनाशावुपलब्ध्यनुपलब्धी वा विहाय व्यक्त्यव्यक्त्योरेवाप्रामाणिकत्वादिति । *६,२५७* ननु यद्यसदुत्पद्येत सच्च विनश्येत तदा सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्थैव स्यात् । एवं सति हि (खर)शशविषाणमप्युत्पद्येत । आत्मा च नश्येदित्यत आह अनवस्थेति ॥ अन्यथा कारणशक्त्यनादरणे हीमुत्पत्तिविनाशयोरनवस्था स्यात् । नचैवं किन्तु यस्योत्पत्तिकारणमस्ति तदसदप्युत्पद्यते । यस्य च विनाशकारणं विद्यते तत्सदपि निरुद्धयते । नच खरविषाणजन्मन्यात्मविनाशे वा कारणमस्तीति तयोर्जननविनाशाभावः । कारणस्वभावाननुगमे तु सत्कार्यवादिनो ऽप्यतिप्रसङ्ग एवेति । अथवा स्यादियमनवस्था यद्यत्यन्तासदेवोत्पद्यते सन्मात्रं विनश्यतीति ब्रूमः । सदसदेवोत्पद्यत इति चोक्तं विनाशकारणवदेव च विनश्यतीति । *६,२५८* यच्चोक्तं भावे चोपलब्धेरिति सूत्रार्थत्वेन, तद्वयाप्यव्यापकभावेनैवोपपन्नं नात्यन्ताभेदसाधकम् । अथ कारणोपरक्तबुद्धिः सामानाधिकरण्यबुद्धिर्वात्राभिमतेति मतम् । सापि अभेदमात्रेण चरितार्था नात्यन्ताभेदसाधनायालम् । किञ्चैतद्युक्तेश्चेत्यनेनैव शक्यसङ्ग्रहं न पुनरभिधातव्यम् । अथानेन प्रत्यक्षमुपन्यस्यते तदपि नात्यन्ताभेदसाधकम् । अत एव भावाच्चोपलब्धेरिति सूत्रविपरिणामो ऽपि निरस्तः । सत्त्वाच्चावस्येति युक्तिश्चेद्युक्तेश्चेत्येतेनैव गतार्थता । श्रुतिश्चेच्छब्दान्तराच्चेत्यनेन । असद्वयपदेशादिति तु परिचोदनैवासङ्गता । परमार्थतो ब्रह्मकारणतापरत्वेनापाततस्तु शून्यस्याभावस्य वा कारणभावप्रतिपादकताप्रतिभासेन कार्यासत्त्वस्य श्रुतावप्रतीतेः । युक्तेरित्युक्तयुक्तिं तूत्तरत्रापाकरिष्यामः । शब्दान्तरं त्वाचार्येणैवान्यत्रान्यथैव व्याख्यातम् । पटे प्राणादौ च नात्यन्तानुपसञ्जातविशेषत्वमित्यनुदाहरणमेवेत्यलं प्रपञ्चेन । *६,२६४* यदुक्तं शक्तो ऽपि हीति यच्च नित्यभेद इत्रत तदुभयं श्रुत्यापि साधयति शक्तो ऽपीति ॥ शक्तो ऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा
yat ghaṭādikaṃ mṛdādikāraṇātmatayā prāgutpatterastīti pramitaṃ pareṇāṅgīkṛtaṃ ca tadeva pṛthubudhnodarākārādinā kāryarūpera prāgutpatterasat hi yasmāttasmādupādānena bhinnābhinnamiti niścīyate / etaduktaṃ bhavati / paro hi ghaṭādeḥ kāryasya prāgutpatteḥ sattvamabhyupagacchati / tatkiṃ pṛthagevota mṛdādikāraṇātmatayeti vaktavyam / nādyaḥ / anabhyupagamāt / anupalabdheśca / dvitīye tu kāryasyopādānābhedastāvadaṅgīkṛtaḥ / na cātyantābhedaḥ / ghaṭādeḥ kāryākāreṇa prāgutpatterasattvāt / yadā hi ghaṭādikaṃ mṛdādinātyantābhinnaṃ syāt / tadā prāgutpatterghaṭādirūpeṇa satsyāt / mṛdādestadā sattvāt / na caivam / tena jānīmo ghaṭādikaṃ mṛdādinā bhinnābhinnamiti / atyantāsatkāryavādinaṃ prati bhedābhedasamarthanaṃ virodhaparihāraścottaratra vidhāsyata iti / *6,243* yacca kāryasya prāgutpatteḥ sattvamuktaṃ tadapi nopapannamityāha asaditi // yat ghaṭādikaṃ prāgutpatterastītyāvayoḥ sammatam / tadeva tadāsacca yasmāttasmātsadeveti satkāryavādo 'nupapanna eva / tasyaiva tadaiva tatraiva sattvamasattvaṃ ca viruddhamiti cenna / rūpabhedena avirodhāt ityāśayenoktaṃ kāraṇātmatayā kāryarūpeṇeti / nanvevaṃ sati kiñcitsadeva kiñcit asadeva sadasattu na kimapi syāt / na syāt / tayorapi rūpayoratyantabhedābhāvāditi / *6,244* syādetaduktaṃ yadyasattvaṃ prāgutpatteḥ kāryasya syāttadeva kutaḥ / tathā cātyantābhinnaṃ kāryamupādānenetyato vipakṣe bādhakapradarśanena kāryasya prāgutpatterasattvamupādānādbhedaṃ copapādayati anavastheti // anavasthānyathā hi syāt sarvatrotpattināśayoḥ prakārāntareṇa janervakṣyamāṇatvāditi / nanu janiḥ kiṃ prāk satī uta kārakavyāpārajanyā / ādye prāgukta eva doṣaḥ / dvitīye janerjanirapi tathetyanavasthā / evaṃ vināśopītyata āha anavastheti // sarvatrotpattināśayoriyamuktānavasthā / anyathā ghaṭajaneranyā janerjanirityaṅgīkāra eva syāt / na tvevamaṅgīkriyate / api tarhi ghaṭajanmaiva janmano janmeti / yathā'huḥ"yathā janerjanirnānyā tasyā vastujanirjaniḥ'; iti / ghaṭo jāyate ghaṭajanma jāyata ityanayorekārthataiva hi laukikaparīkṣakasammatā / naca vyaktyavyaktyorapyevamaṅgīkartumucitam / janmavināśāvupalabdhyanupalabdhī vā vihāya vyaktyavyaktyorevāprāmāṇikatvāditi / *6,257* nanu yadyasadutpadyeta sacca vinaśyeta tadā sarvatrotpattināśayoranavasthaiva syāt / evaṃ sati hi (khara)śaśaviṣāṇamapyutpadyeta / ātmā ca naśyedityata āha anavastheti // anyathā kāraṇaśaktyanādaraṇe hīmutpattivināśayoranavasthā syāt / nacaivaṃ kintu yasyotpattikāraṇamasti tadasadapyutpadyate / yasya ca vināśakāraṇaṃ vidyate tatsadapi niruddhayate / naca kharaviṣāṇajanmanyātmavināśe vā kāraṇamastīti tayorjananavināśābhāvaḥ / kāraṇasvabhāvānanugame tu satkāryavādino 'pyatiprasaṅga eveti / athavā syādiyamanavasthā yadyatyantāsadevotpadyate sanmātraṃ vinaśyatīti brūmaḥ / sadasadevotpadyata iti coktaṃ vināśakāraṇavadeva ca vinaśyatīti / *6,258* yaccoktaṃ bhāve copalabdheriti sūtrārthatvena, tadvayāpyavyāpakabhāvenaivopapannaṃ nātyantābhedasādhakam / atha kāraṇoparaktabuddhiḥ sāmānādhikaraṇyabuddhirvātrābhimateti matam / sāpi abhedamātreṇa caritārthā nātyantābhedasādhanāyālam / kiñcaitadyukteścetyanenaiva śakyasaṅgrahaṃ na punarabhidhātavyam / athānena pratyakṣamupanyasyate tadapi nātyantābhedasādhakam / ata eva bhāvāccopalabdheriti sūtravipariṇāmo 'pi nirastaḥ / sattvāccāvasyeti yuktiścedyukteścetyetenaiva gatārthatā / śrutiścecchabdāntarāccetyanena / asadvayapadeśāditi tu paricodanaivāsaṅgatā / paramārthato brahmakāraṇatāparatvenāpātatastu śūnyasyābhāvasya vā kāraṇabhāvapratipādakatāpratibhāsena kāryāsattvasya śrutāvapratīteḥ / yukterityuktayuktiṃ tūttaratrāpākariṣyāmaḥ / śabdāntaraṃ tvācāryeṇaivānyatrānyathaiva vyākhyātam / paṭe prāṇādau ca nātyantānupasañjātaviśeṣatvamityanudāharaṇamevetyalaṃ prapañcena / *6,264* yaduktaṃ śakto 'pi hīti yacca nityabheda itrata tadubhayaṃ śrutyāpi sādhayati śakto 'pīti // śakto 'pi bhagavān viṣṇurakartuṃ kartumanyathā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.