बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता तत्र बहुस्वरूपताख्येत्यनेन वक्ष्यमाणमभ्युपैति । बह्वित्यनेकत्वोपलक्षणम् । बहुस्वरूपतया ख्यायत इति बहुस्वरूपताख्या । तुशब्दः श्रुतिनिषेध्याया वैशिष्ययद्योतकः । तेषु चेतनेषु । हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति । अत एवास्त्येवेत्यवधारणम् । ततश्चायमर्थः । अस्त्येव वक्ष्यमाणानेकस्वरूपताणुत्वं च तदन्यथानुपपत्तिसिद्धा सांशता च । प्रामाणिकस्य त्यक्तुमशक्यत्वादिति । तर्हि कथमत्र तद्विरुद्धमुक्तमित्यत उक्तम् अंशिन इत्यादि ॥ आद्यो हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धौ द्वितीयो यस्मादित्यर्थे । ये पटाद्या अंशिनः प्रसिद्धास्ते परस्परं भिन्नैरेवांशैरंशिना च वक्ष्यमाणप्रकारेण भिन्नाभिन्नैरेव न त्वत्यन्ताभिन्नैः तन्त्वादिभिरंशैरंशिन उच्यन्ते । चेतनास्त्वेवमेव पटादिवदुक्तरूपैरंशैरंशिनो न भवन्ति । किन्तु परस्परमंशिना चात्यन्ताभिन्नैः । यस्मादेवमतः प्रसिद्धांशिवैधर्म्यादेवानेकस्वरूपेषु तत एव सांशेष्वप्येतेषु चेतनेष्वनंशिन इति श्रुतिर्वर्तते । नतु सर्वथांशराहित्याभिप्रायेण । अतो न विरोध इति । ननु यदि भेदो नास्ति कथं तर्ह्यनेकत्वं तस्याभेदव्याप्तत्वात् । कथं चांशित्वम् । मत्वर्थस्य भेदेन विनानुपपत्तेरित्यत उक्तं विशेषादेवेति । भेदाभावे ऽपि केवलं तत्प्रतिनिधेर्विशेषादेवानेकस्वरूपेष्विति योजना । यद्वा"अप्यनेकस्वरूपेषुऽ; इत्यनेनैव वक्ष्यमाणमङ्गीकृत्यांशिन इत्यादिना विरोधः परिहृतः । तत्र भेदाभावे कथमनेकत्वमंशित्वं चेत्याशङ्कां विशेषादेवेत्यादिपादत्रयेण परिहरति । केवलमेव भेदेन विनैव तेषु बहुस्वरूपता तया ख्यायमाना सांशता चास्ति । कथम् । विशेषादेवेति । कुत एतत्कल्प्यते । श्रुतिद्वयविरोधादेवेति हिशब्देनाह । अत्र जीवस्येति प्रकृते ऽपि यच्चेतना इति सामान्येनोक्तम् । तेन चेतनमात्रे ऽप्ययं न्याय इति सूचयति । अथवा यद्यंशिनो जीवास्तर्हि पटादिवदेव स्युरित्यस्याचेतनत्वमुपाधिमनेन द्योतयति । *६,२८१* नन्वेवं तर्हि किं जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनत्वकल्पनया । तदभावे ऽपि स्वतो बहुरूपत्वसद्भावेनैकदेशतः क्रियोपपत्तौ कृत्स्नप्रसक्तेरभावात् । विभिन्नांशाभावेन निरवयवत्वशब्दकोपस्यापि परिहारात् । एतदतिरिक्तस्य चेश्वरकृत्यस्यादर्शनादिति पूर्वपक्षिणा स्वाभिसन्धावुद्घाटिते सत्याह बहुत्वेनेति ॥ बहुत्वेनाविनाभावाद् भिन्नता नियमाद् भवेत्
bahusvarūpatākhyā tu teṣvastyeva hi sāṃśatā tatra bahusvarūpatākhyetyanena vakṣyamāṇamabhyupaiti / bahvityanekatvopalakṣaṇam / bahusvarūpatayā khyāyata iti bahusvarūpatākhyā / tuśabdaḥ śrutiniṣedhyāyā vaiśiṣyayadyotakaḥ / teṣu cetaneṣu / hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati / ata evāstyevetyavadhāraṇam / tataścāyamarthaḥ / astyeva vakṣyamāṇānekasvarūpatāṇutvaṃ ca tadanyathānupapattisiddhā sāṃśatā ca / prāmāṇikasya tyaktumaśakyatvāditi / tarhi kathamatra tadviruddhamuktamityata uktam aṃśina ityādi // ādyo hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhau dvitīyo yasmādityarthe / ye paṭādyā aṃśinaḥ prasiddhāste parasparaṃ bhinnairevāṃśairaṃśinā ca vakṣyamāṇaprakāreṇa bhinnābhinnaireva na tvatyantābhinnaiḥ tantvādibhiraṃśairaṃśina ucyante / cetanāstvevameva paṭādivaduktarūpairaṃśairaṃśino na bhavanti / kintu parasparamaṃśinā cātyantābhinnaiḥ / yasmādevamataḥ prasiddhāṃśivaidharmyādevānekasvarūpeṣu tata eva sāṃśeṣvapyeteṣu cetaneṣvanaṃśina iti śrutirvartate / natu sarvathāṃśarāhityābhiprāyeṇa / ato na virodha iti / nanu yadi bhedo nāsti kathaṃ tarhyanekatvaṃ tasyābhedavyāptatvāt / kathaṃ cāṃśitvam / matvarthasya bhedena vinānupapatterityata uktaṃ viśeṣādeveti / bhedābhāve 'pi kevalaṃ tatpratinidherviśeṣādevānekasvarūpeṣviti yojanā / yadvā"apyanekasvarūpeṣu'; ityanenaiva vakṣyamāṇamaṅgīkṛtyāṃśina ityādinā virodhaḥ parihṛtaḥ / tatra bhedābhāve kathamanekatvamaṃśitvaṃ cetyāśaṅkāṃ viśeṣādevetyādipādatrayeṇa pariharati / kevalameva bhedena vinaiva teṣu bahusvarūpatā tayā khyāyamānā sāṃśatā cāsti / katham / viśeṣādeveti / kuta etatkalpyate / śrutidvayavirodhādeveti hiśabdenāha / atra jīvasyeti prakṛte 'pi yaccetanā iti sāmānyenoktam / tena cetanamātre 'pyayaṃ nyāya iti sūcayati / athavā yadyaṃśino jīvāstarhi paṭādivadeva syurityasyācetanatvamupādhimanena dyotayati / *6,281* nanvevaṃ tarhi kiṃ jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvakalpanayā / tadabhāve 'pi svato bahurūpatvasadbhāvenaikadeśataḥ kriyopapattau kṛtsnaprasakterabhāvāt / vibhinnāṃśābhāvena niravayavatvaśabdakopasyāpi parihārāt / etadatiriktasya ceśvarakṛtyasyādarśanāditi pūrvapakṣiṇā svābhisandhāvudghāṭite satyāha bahutveneti // bahutvenāvinābhāvād bhinnatā niyamād bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.