यदि नैवं नियमकृद् भगवान् पुरुषोत्तमः यदि भगवान्पुरुषोत्तम एवं न नियमकृद्बहुत्वे ऽपि भेदो जीवेषु मा भूदिति व्यवस्थायाः कर्ता न स्यात् । तदा बहुत्वेन हेतुना जीवेष्वपि भिन्नता भवेत् । बहुत्वसङ्खयाया भिन्नत्वेनाविनाभावलक्षणान्नियमात् । यथोक्तम् तदनुविधानात्पृथक्त्वम्ऽ; इति । एतदुक्तं भवति । परमेश्वरानपेक्षस्य जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकारे न सर्वथोक्तप्रसङ्गद्वयपरिहारः । तथाहि । कृत्स्नप्रसक्तिस्तावत्कथं परिहरणीया । बहुत्वसद्भावेनेति चेत् । तर्हि बहुत्वस्य लोके भेदाविनाभूतत्वेन जीवस्य बहुत्वे भिन्नत्वमप्यापद्येत । तथाच दुरात्मा निरवयवत्वशब्दकोपो दुष्परिहारः । अथ तत्परिहारार्थं भेदो नेष्यते । तदा व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वाद्बहुत्वसङ्खयापि त्याज्या स्यात् । तथा च पुनः सैव कृत्या कृत्स्नप्रसक्तिरास्कन्देत । अथ जडेष्वेव यत्र बहुत्वं तत्र भेद इति नियमो न चेतनेष्विति चेत् । कुत एतत् । तथ दर्शनादिति चेन्न । यतः कारकप्रश्नो ऽयं न प्रमाणप्रश्नः । स्वभावो ऽयं पदार्थानामिति चेन्न । अनीश्वरवादपादप्रसारिकापातात् । किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम् । नहि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम् । प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत् । धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत् । घटे ऽप्युपपद्यताम् । नहि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत् । तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्याविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति । नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह तस्य त्विति ॥ *६,२८२* तस्य त्वशेषशक्तित्वाद् युज्यते सवर्मेव च
yadi naivaṃ niyamakṛd bhagavān puruṣottamaḥ yadi bhagavānpuruṣottama evaṃ na niyamakṛdbahutve 'pi bhedo jīveṣu mā bhūditi vyavasthāyāḥ kartā na syāt / tadā bahutvena hetunā jīveṣvapi bhinnatā bhavet / bahutvasaṅkhayāyā bhinnatvenāvinābhāvalakṣaṇānniyamāt / yathoktam tadanuvidhānātpṛthaktvam'; iti / etaduktaṃ bhavati / parameśvarānapekṣasya jīvasya kartṛtvāṅgīkāre na sarvathoktaprasaṅgadvayaparihāraḥ / tathāhi / kṛtsnaprasaktistāvatkathaṃ pariharaṇīyā / bahutvasadbhāveneti cet / tarhi bahutvasya loke bhedāvinābhūtatvena jīvasya bahutve bhinnatvamapyāpadyeta / tathāca durātmā niravayavatvaśabdakopo duṣparihāraḥ / atha tatparihārārthaṃ bhedo neṣyate / tadā vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛtterāvaśyakatvādbahutvasaṅkhayāpi tyājyā syāt / tathā ca punaḥ saiva kṛtyā kṛtsnaprasaktirāskandeta / atha jaḍeṣveva yatra bahutvaṃ tatra bheda iti niyamo na cetaneṣviti cet / kuta etat / tatha darśanāditi cenna / yataḥ kārakapraśno 'yaṃ na pramāṇapraśnaḥ / svabhāvo 'yaṃ padārthānāmiti cenna / anīśvaravādapādaprasārikāpātāt / kiñca viruddhaśca svabhāvaśceti katham / nahi svayameva svena sadvitīya iti yuktam / pramitatvānna virodha iti tu pratyuktam / caitanyasāmarthyādidaṃ ghaṭata iti cet / dhūmavānapi kaścinniragniko ghaṭatām / atha viśeṣaśaktyedamupapadyata iti cet / ghaṭe 'pyupapadyatām / nahi tatra viśeṣo nāsti / viśeṣavaicitryānneti cet / tadeva kutaḥ / tasmādbhagavāneva svarūpasvabhāvaviśeṣāṇāṃ niyāmakaścaitanyamavacchedakaṃ vidhāya viśeṣaṃ nimittīkṛtya viruddhe apyabhedabahutve samāveśyābhedena niravayavatvaśabdakopamapāsya bahutvena kṛtsnaprasaktiṃ nyakkṛtya kāryānurūpaṃ sāmarthyāviśeṣaṃ (ni)yojayañjīvena kārayatītyaṅgīkartavyamiti / nanvetatsarvaṃ jīvasāmarthyādināśakyasampādanaṃ kathaṃ bhagavānapi sampādayedityata āha tasya tviti // *6,282* tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.